Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы
Басты бет
Әдеби үдеріс
Тұрсынбек Әлиұлы: Австралияда нең бар еді, құлыным?!

09.03.2016 850

Тұрсынбек Әлиұлы: Австралияда нең бар еді, құлыным?!


photo_83560 (1).jpg
(Шым-шытырық оқиғалы хикаят)


Мына заманда интернет арқылы кім-кіммен таныспай жатыр? Біз де таныспыз неше түрлі жандармен. Сонау Америкада, Африкада, Жапонияда, тіпті жердің арғы бетіндегі Австралияда да достарым бар. Бұған университетте әжептеуір меңгеріп алған ағылшын тілі көмектеседі. Ағылшын тілінде жазылған жазбаларды жақсы түсінемін. Бірақ сөйлесуге жоқпын. Құлағым қақпайды. Бұған тәжірибенің жоқтығы кесірін тигізіп жүр. 

Кеңес Одағы кезінде ағылшын тілінің дәл қазіргідей беделі болмайтын. Бірінші курста кім қандай шет тілін оқығысы келеді деп сұрағанда ағылшын тіліне жазыла салғанмын. Араб, неміс тілдеріне де жазылып жатқандар болды. Бірақ солардың біреуі де шет тілін меңгеріп шыққан емес. 

Теорияны оқыта береді. Тәжірибе жоқ. Мәтіндермен ғана жұмыс істейміз. Сондықтан қағазға жазылған мәтінді түсінемін де, сөйлесе алмаймын.

Бірде сонау жер түбіндегі Австралиядан шақырту алдым. Смит досым жіберіпті. Ұлы үйленіп жатыр екен. Тойға шақырады. Алғашқыда мән бере қойған жоқпын. Өйткені интернеттегі достарым әр түрлі шараларға шақыра береді. Олардың бәріне бара беруге, біріншіден уақыт жоқ, екіншіден жұмыстан да шыға алмайсың. 

Ақша да керек көбірек... 

«Ойбай, о не дегеніңіз! Рахмет. Бара алмаймын. Көңіліңізге рахмет, бара алмаймын» деп жауап жазып жібердім. Австралия деген ел көз көрмек түгілі құлақ естімеген жер емес пе? Қай ата-бабам ол жаққа барыпты? Біреу сол жаққа барып келіпті дегенді естісем, керең болайын. 

Жердің түбі. 

Әлде барсам ба?

Үйдегі кабинетімде ілініп тұрған дүниежүзінің физикалық картасына көз тастап едім, шошып кеттім, әлемнің алтыншы материгі айшылық алыс жерде, Тынық мұхиты мен Үнді мұхитының ортасында жападан жалғыз жатыр. Антарктидадан сәл ғана бері. Көлемі әжептеуір болып көрінгенімен, оны қоршаған судың көптігінен басың айналады. Маңайында әне жерден бірдеңе, мына жерден бірдеңе қылтияды. Қолыма сызғышты алып, Астанадан Мельбурнға дейінгі қашықтықты өлшеп көріп едім, тура 30 сантиметр шықты. Масштабына көз салсам 1 сантиметрде 4 200 шақырым бар деп тұр. Қолыма калькуляторды алып есептеп көріп ем, 12 600 шақырым шыға келді. Бұл тіп-тік есептегенде. Яғни, ұшақпен ұшқанда. Астана мен Алматының арасы 1 200 шақырым екендігі, бірақ соның өзін жүріп өтуге бір күн кететіндігі еске түскенде қорқып кеттім... 

Неткен алыс десеңізші!

Шынында да жердің түбі екен, ә?

Өзім баратын жер туралы біраз кітаптарды шолып шықтым. Адамзатқа Австралия туралы көптеген уақытқа дейін ештеңе де белгісіз болып келіпті. 15 ғасырдан бастап оңтүстік жарты шарда белгісіз бір үлкен жердің бар екендігі туралы жорамалдар айтыла бастапты. Бірақ оны ешкім де көрмеген болатын. Қаншама ер жүрек теңізшілер мен қарақшылар әлемдік мұхиттарды оңды-солды кезсе де соншама үлкен құрлықты көре алмағандығы бүгінде таң қалдырады. Ол тек бертінде ғана ашылды. 

Бірінші ашқан - голландықтар. 1606 жылы Виллем Янсзон «Дайфкен» кемесімен жағалауға келіп тоқтады. Жаңа жерді ол «Жаңа Голландия» деп атады. Бірақ олар бұл жерді игеруге тырыспады. Сол жылы Торрес те құрлықты көрген деген жорамал бар. Испандықтар бұл кезде Американы тонаудан қолы босамай жатқан еді. 

1642 жылы Абел Тасман қазіргі Тасман аралы мен Жаңа Зеландияны ашты. 

1770 жылы атақты Джеймс Кук келді. Осыдан бастап ағылшындар құрлықты игеруді қолға алды.

АВСТРАЛИЯ деген сөздің өзі латыншадан аударғанда «оңтүстік» деген мағына береді. 

«Terra Australis Incognita» - оңтүстіктегі белгісіз жер. 

Қандай халық болмасын, қазақтың жерұйықты іздейтіндігі секілді, бір тамаша жерді, жер бетіндегі жұмақты іздейді. Ол туралы неше түрлі аңыз-ертегілер шығарады. Еуропалықтардың көптен іздеген сол жұмағы осы Австралия болатын. 

Қазіргі кезде көлемі жөнінен әлемдегі алтыншы мемлекет. Қазақстаннан үш есе үлкен. Бірақ соншама үлкен бола тұра халық аз қоныстанған. Қазір 30 миллионға да жетпейді. 

Бір таң қалатыны, Еуразиядан да, Америкадан да алыста жатқан, жай ғана жырақта жатқан емес, арасын мұхит бөліп жатқан континентке еуропалықтар бірінші рет келгенде бұл жерде адамдар болған. Шамамен 1 миллиондай жабайылар. Соған қарап, ғалымдар бұрынғы кезде Жаңа Гвинея мен Тасман аралдары құрлықтың бір бөлігі болған деп есептейді. 

Ал жалпы бұл жерге алғашқы адамдар осыдан қырық мың жыл бұрын келе бастапты. 

1901 жылдан бастап Австралия Одағы құрылды. Мемлекет басшысы болып Британ Монархы саналады.

Күн жексенбі болатын. Кешке қарай көше кезіп келіп, үйде шаршап жатқанда менің ойыма өмірімдегі ең бірінші оғаш, қате шешім келді. (Оны кейін түсіндім).

Барсам несі бар деп ойладым мен. Өлгенде көрген бір жер болсын. Қазақтың баласының маңдайына таяқ тастам жерден асып шықпау, өмір бойы өз жерінен әрі бара алмай, бұл өмірде түк көрмей өлу жазған ба екен? Ана өмірге барғанда да не көрдім деп барамын? Өмір бір-ақ рет беріледі. Ал онда біз соны пайдаланып, неге ел көріп, жер көріп қалмаймыз. Жұмыс, жұмыс деп жүргенде бір күні қылжиып қалғаныңды да аңғармайсың. Әрі елдегі іші тар, тоғышар ағайын-туыс, таныс-білістер бар, менің Австралия асып кеткенінімді естігенде іштері күймей ме? 

Әсіресе, анау қояншық...

- Бәке, - дедім келіншегіме қарап, маған Австралиядан қонаққа шақырған хат келіпті, барып қайтсам қалай қарайсың, бұндай мүмкіндік енді бола бере ме? Жиырма жыл үйден шыққан жоқпын. Кане, шыққан мүйіз? 

Барып қайтайын ба? 

Біраз ақшам да бар жинаған. 

- Өзің біл. Мен қарсы емеспін. Азар болса бір жеті жүріп қайтарсың, - деді ол. 

Қуанып кеттім. 

Бірақ өмірімде бірінші рет бекер қуанған екенмін...

Шақырту қағазы да келді. 

Біраз жүріп туристік виза да алдым. Құжаттарымды дұрыстап, ақшаның барлығын долларға айналдырып, жас жұбайларға сыйлық алуды да ұмытпадым. Бірақ ешкіммен қоштасқаным жоқ, ертең-ақ қайтып келемін ғой деп, аттанып кеттім. 

Алматыдан Дели арқылы «Боинг-777» ұшағымен Мельбурннан түстім. Ұшақта қазақтар да болды. Бір-екеуі Делиден, үш-төртеуі Куала-Лумпурдан түсті. Демалып жүргендер. Менің Австралияға жалғыздан-жалғыз бара жатқанымды естіп, бастарын шайқап, таңданыстарын жасырмады. 

Қорқатын несі бар? ХХІ ғасыр. Адамдар мидай араласып жатқан жоқ па? Енді бір 50 жылдан кейін шекаралар жойылып, бүкіләлемдік бір-ақ үкімет болады. Адам адамға дос, бауыр, туыс болады деп ойладым.

Мельбурн. Бұл жерде бұрын, еуропалықтар келмей тұрып, аборигендер тұрған. Банаронг, ватаронг тайпалары өмір сүрген. Қазір де олар қала тұрғындарының жиырма мыңдайы болып саналады. Ал олардан кейін ағылшындар мен ирландықтар тұрды. Қазір Австралияның екінші үлкен қаласы. Виктория штатының астанасы. Халқы төрт миллионнан асып кеткен. Ол әлемдегі ең оңтүстіктегі миллионер-қала болып есептеледі. 1835 жылы іргесі қаланған. 1901 мен 1927 жылдары Австралияның астанасы болды. Қазір Канберра. Бір қызығы, Мельбурнның әрбір төртінші адамы шетелде туылған болып есептеледі. Бұнда 180 тілде сөйлейтін 233 елдің азаматы тұрады. Олар 116 дін мен әр түрлі діни наным-сенімдерді ұстанады. 

Қала халқы жыл сайын елу мың адамға көбейіп отырады екен. Егер де осы қарқын сақталса алдағы он-он бес жылдан кейін ол қайтадан Австралияның ең үлкен қаласы атанбақ. 

Теңіздің арғы беті Тасман аралдары. Кешке қарай шамдары көрініп тұрады жағадан, ұзақ, тесіле қарасаң. Сол жақта Жаңа Зеландия бар екенін білемін. Онда да ағылшындар тұрады. Осы ағылшындардың тұрмайтын жерлері жоқ-ау! Америка, Канада, Австралия, Үндістан, Африканың жартысы, әлемдегі 88 елдің мемлекеттік тілі ағылшын тілі екенін оқығанмын бір жерден. Мынадай мәтел де бар. «Британия империясында күн ешқашан батпайды». Бұның мағынасы «аспандағы күн қай жерге келсе де Британ империясының үстінен шуағын төгіп тұрады» дегенді білдіреді. 

Біз, қазақтар өз елімізде өз тілімізді ұлықтай алмай жүрген қандай сорлы халық едік. Қит етсе руға бөлініп, қырық пышақ болып шыға келеміз, сонда бір рудың шынында да біреуінен ақыл-оймен, ғылым, біліммен немесе ерекше мәдениетімен асып тұрғанын көрсем көзім шықсын.

Смиттің баласының тойы қаланың орталығындағы ең жақсы деген ресторанда өтті. Асты-үстімізге түсіп күтіп жүр байғұс. Онысына рахмет, енді. Өкпем жоқ. 

Той иесі мені «my friend from Kazakhstan» (Қазақстаннан келген досымыз) деп таныстырды жұртқа. Мен секілді дүниенің түкпір-түкпірінен келген қонақтар көп-ақ болды. Смит барлық достарын жинап, ерекше бір той өткізбек болғанға ұқсайды. 

Көңіл көтеріңкі. Қуанып мен отырмын. 

- Қазақстаннан келген қонақ бір ауыз лебіз білдірсе екен, - деп тамада бес-алты адамнан кейін-ақ маған сөз берді. Мен сөз сөйлеймін деп дайындалып барғаным бар, ағылшынша тәп-тәуір-ақ сөйлеп бердім. Жиналған жұрттың ықыласы жақсы болды. Тып-тыныш тыңдады. Жас жұбайларға сыйлыққа қазақтың домбырасын ала барғанмын. Сөз сөйлегендердің бәрі соңынан ән айтып, би билеп беріп жатыр. Үндістаннан келген бір жігіт пен қыз маған кинофильмнен жақсы таныс «әгәйа, әгәйа» деген әнді орындап, билей жөнелгенде бүкіл зал қосыла кетті. 

Менің де арқам қозып кетті. 

- Әй, Тұрысбек, - деген ой келді маған. Айшылық алыс Австралияға келгенде «әу» демей кетесің бе? Баяғыда Әміре Парижге барып ән салған деп қазақ әлі күнге дейін жырлайды. Париж деген мына тұрған жер емес пе? Сенің одан қай жерің кем? Сал бір әнді. Мыналар тыңдасын, іштері күйсін, көрсін сені! Қазағымның өнерін осындай жерде таныстырмағанда әкеңнің басында таныстырасың ба? 

Сыйлыққа әкелген домбырамды шертіп-шертіп жібергенде есіме халық әні «Екі жирен» түсті:

Көшкенде жылқы айдаймын аламенен,

Ауылыңа барушы едім даламенен.

Түскенде сен есіме, беу қарағым,

Сағынып сарғайамын санаменен.


Қайырмасы

Екі жирен, жалын түйген,

Жалғанда ғашығымсың жаным сүйген!

А-ааа-ааааа.....


Ғизатлу хат жазамын, қалқам саған,

Самарқау, осы күнде көңілім шабан.

Мұғаллақ екі дүние бірінде жоқ,

Дариға, осыменен өтті заман.


Қайырмасы

Екі жирен, жалын түйген,

Жалғанда ғашығымсың жаным сүйген!

А-ааа-ааааа.....


Жиналған жұрт тым-тырыс болып тыңдай қалған екен, мен демімді бір алып, көзімді ашсам, бәрі сілтедей тына қалыпты. 

Ду қол шапалақ. 

Мен алғашқыда байқамапын, сол жерде отырған қонақтардың біреуі мені, менің әнімді телефонымен түсіріп алып, ютубке салып жіберген екен, әрі бұл тойды жергілікті компания коммерциялық арнадан көрсетіп жатқан болып шықты. 

«Браво, вива, Қазақстан, казақтар, маэстро, супер...» деген дауыстар залды жаңғыртып жіберді. Басым айнала бастады. Бис, бис, тағы, тағы деген тілектер естілді. 

- Жарайды, айт десеңдер тағы да айтайын. Бүгін жас жұбайлар үшін қуанышты күн. Екі жас бақытты болсын. Менің елімде бұндай күні жастарға көп-көп жақсылық, бақыт тілейді. Оларға арналған ән-жыр көп. Солардың бірі «Жұбайлар жырын» айтып берейін, - дедім.

Қуаныш пен бақыттан мүсіндеген, 

Келбетіңнен сенімнің күшін көрем.

Сен сияқты мені ешкім еркелетіп,

Сен сияқты мені ешкім түсінбеген.


Қайырмасы:

Асыл жарым

Жайнаған жасыл бағым.

Бағаласаң бақытыңмын,

Сағынсаң қасыңдамын.

Арманды дара қумаймыз,

Құстың қос қанатындаймыз.

Жүректе от жанып,

Тауларды бетке алып,

Бірге ұшып барамыз болашаққа....


Сен бар жерде керегем кең сияқты,

Кең сияқты, терезем тең сияқты.

Ешкім мені дәл сендей өкпелетіп,

Жұбата да алмаған сен сияқты....


Тағы да ду қол шапалақ....

Көңілдеріңізге рахмет, осымен болды деп орныма барып отырдым. 

Үстелде құс сүтінен басқаның бәрі тұр. Бірінші рет вискиден татып көрдім. Арақтай емес буын-буыныма түсіп, маужыратып барады.

Біраздан кейін жанымда отырғандарға «көшеге шығып келейін, қазір келемін» дедім. Ойым темекі шегіп, өз-өзіме келіп алу еді. Әйтпесе соншама қолпаштау менің басымды айналдырып, жүрегімді қақтырып, дем алысымды қиналтып жіберген болатын. 

Шіркін, қазағымның әндері-ай! Өзімді соншама әнші деп санамасам да жұрттың қолпаштауы делебемді қоздырып жіберді. 

Көшеге шығып, түнгі қалаға көз тастап, темекі шегіп тұр едім, екі азиялық адам келіп, темекі сұрағандай болды. Қалтама қолымды сала бергенім сол еді, желкемнен бір қатты соққыны сездім. Құлап бара жатқанымды білемін.

Көзімді ашсам бір жерде жатырмын. Жан баласы жоқ секілді. Талдың көлеңкесі ғана мені күннің көзінен қорғап тұр. Есімде ештеңе жоқ. Қайдан келдім? Кіммін? Не қылып жүрген адаммын? Атым кім? Бұл қай жер? 

Түсінсем бұйырмасын...

Атақты жазушы Шыңғыс Айтматовтың бір шығармасында мәңгүрт болған кейіпкер бар. Ол өзінің кім екенін, аты-жөнінің кім екенін, әке-шешесінің, руының кім екенін білмейді, соның тағдырын мен құштым. Мен ең басты мәселе - өзімнің кім екенімді біле алмай дал болдым. 

Менің оянғанымды сезді ме екен, бір адам келді. Бірдеңе бірдеңе деп сөйлейді, түк ұқсам бұйырмасын. Анандай жерде қаптаған қойлар жүр жайылып. Біздің жақта қойдың екі түрі бар. Кәдімгі қазақы қой, олардың құйрықтары тегенедей-тегенедей болып келеді, сосын құйрықтары ешкінікіндей болатын меринос қойлар. Бұлар меринос қойлар екен. 

Бір адам саусағымен ымдап шақырды. Келдім. Тамақ берді. Су сұрадым. Берді. 

- Менің атым Майк, - деді. 

Майк 50-ге келіп қалған, денелі, семіз, бет әлпеті қап-қара, күнге әбден тотыққан денесі де қара қошқылданып кеткен адам. Көбінесе үндемейді. Жапан далада жалғыз өзі тұрып, сөйлесетін адам да жоқ, соған үйреніп кеткенге ұқсайды. Менің атымды сұраған да жоқ. Ерттеулі тұрған атты көрсетті, қолыма қамшы берді, анау қойлар, соны бағасың дегенін түсіндім. Жататын жерімді көрсетті, киетін киімдерімді берді. Сөйтіп, мен аяқ астынан қойшы болып шыға келдім. 

Төбетке ұқсас бір ит бар екен. Соңымнан еріп жүреді. Соған «Ақтөс» деп ат қойып алдым. 

Ойымда ешқандай әбіржушілік сезімі, қорқыныш деген болған жоқ. Осылай атам заманнан бері қой бағып келе жатқан адам секілдімін.

Атам заманнан дегеннен шығады, расында да бала кезде қой да, жылқы да баққанмын. Бетпақдалада көшіп-қонып мал баққан көшпенді қазақтың соңы мен болармын. 

Жаз жайлауда, қыс қыстауда болатынбыз. Тып-тыныш табиғат аясында қой бағып жүріп, шексіз-шетсіз ойларға беріліп, қиялмен қыр асып кететінмін. Оқымаған кітап, газет, журнал қалмаушы еді. Кейде айқайлап ән де салатынмын. 

Қазақтың небір тамаша әндерін сол кезде жаттағанмын. Алғаш рет әннің бір шумағын домбыраға салып, айтып көргенде төбем көкке жетіп, өзімді Ақсан сері, Біржан салдай сезініп, қатты қуанғаным есімде. 

Жылқы бағу қиын. Әсіресе жауында, боранда ығып кетсе, қайыруға мұршаң келмей қалады. 

Ал қой дегенің әлемдегі ең жуас мал емес пе? Бір жаққа бастап алып кететін ешкілер болмаса тырп етпей жайылады. Тыныш. Жайылымға жіберіп қойып, бір төбенің басында жатамын. Кейде аспанға қарап ұзақ ойға батамын. Шексіз-шетсіз ойларға берілемін. Қиялыммен жер жүзін айналып шығамын. Кейде басқа галактикаларға да кетіп қалатыным бар. 

Кешке қарай қойларды айдап келіп, қораға кіргіземін. Қожайын күтіп алады. Ол менімен сөйлеспейді. Мен де. Анда-санда біреулер келіп кетеді. Азияттар. Соларға семіз-семіз деген қойларды артып беріп жіберемін. Қалған уақытта тынышпын. Ақырын-ақырын Майкпен сөйлесе бастадым. Ағылшын сөздерін жаттап, көңіліме түйіп жүрмін. Қой туралы сөздердің көбін түсінетін дәрежеге жеттім. 

Кейіннен бір жерден оқыдым, Австралияда 150 000 000 қой бар екен. Соларды 1000 қойдан баққанда 150 000 қойшы бар деген сөз. Мен жалғыз болмаған екенмін. Мен секілді тағы да 149 999 қойшы жүріпті сол кезде. Олардың қаншасы өз еріктерімен, қаншасы мәңгүрт болып жүр, ол енді бір құдайға ғана белгілі нәрсе.

Қазақстан Австралиядан үш есе кішкентай екенін еске алсақ, бізге 50 000 000 қой бағуға болады екен ғой. 

Мені таң қалдырғаны, осыншама уақыт - бір жыл бойы қой баққанда менің басыма осы мен кіммін, не істеп жүрген адаммын, қай жақтан келдім деген ой келмепті. Өзімнің қайда жүргенімді де білмеймін. Австралия деген елде жүргенім туралы да ойланған емеспін. 

Австралияның табиғаты Қазақстанға ұқсас. Бұл жақ та Қазақстан секілді кең, бос жатқан дала. Халық аз қоныстанған. Оның өзі материктің шығыс жағалауында. Қалған жерлер кең, жазық, шөл дала. Су тапшы. Қойларды құдықтан суарамыз. Ағаш сирек. Күн ыстық. Уақыт тоқтап қалған секілді әсер етеді. Бірақ мен сол уақытыңа қараған да емеспін. Қай жыл, қай ай, қай күн екенін ұмытқалы қашан. Маған өмір атам заманнан бері осылай секілді болып көріне береді. 

Дәрі егіп, есеңгіретіп тастаған-ау шамасы...

Үй дегеннен гөрі үйшік деуге болатын екі бөлмелі баспанам бар. Тамақ тоқ. Күні бойы кенгуруларды қызықтаймын. Кенгуру деген «Сіз не айтып тұрсыз?» деген сөз екен. Ағылшындар Австралияға алғаш келіп, кенгуруларды көргенде, бұның аты қалай деп жергілікті аборигендерден сұраған екен. Сонда олар оның тіліне түсінбей «кен гу ру?» депті. 

Мағынасы – жаңағы сұрақ. 

Олар - қызық жануарлар. Балаларын қалталарына салып алып, екі аяқпен секеңдеп, күні бойы бір тыным таппайды. Жердің отының бәрін солар құртады. Олар келсе Майк мылтық атып, барынша алысқа қуып тастауға тырысады. Өздері көп-ақ. Бір келсе жайылымның шөбін жапырып-ақ кетеді. Қойға түк қалмайды. Содан қатты қорқамыз. 

Сосын қорқатынымыз - өрт. Күн ыстық, шөл дала, өрт жиі болады. Аңызақ желдер жиі тұрады. Содан жайылымнан жайылым ауыстырып, көшіп жүргеніміз. Мал бағудан еш шаршаған емеспін. Генімде бар нәрсе ғой. Ата-бабам ғасырлар бойы малмен күн көрген. Сүйекте бар нәрсе кетпейді. Атқа да жақсы шабамын. 

Бұл жақтың жылқылары ширақ, ұзындығы есік пен төрдей болып келеді. Үнемі бабында тұрады. Шу десең ытқый жөнеледі. Асыл тұқымды жануарлар. Біз қазақтар малдың санына ғана көңіл бөліп, оны асылдандырумен айналыспаған екенбіз. Жылқыларымыз кішірейіп, мәстек болып барады. Жылқыға тек соғым ретінде қарауға болмайтындығын түсіндім. 

Жылқы дегенің судың тұнығын ішетін, шөптің тазасын жейтін асыл жануар ғой, шіркін! Қымызы қандай жарықтықтың! Бала кезде біз ішкен қымыздың буы мас қылатын еді. Қазіргі кезде қалада сатылып жатқан қымыздан бұндайды байқамайсың. Бабы кетіп, буы ұшып, суға айналған сусын. 

Жергілікті аборигендермен дос болып алғам. Ешкімге зияндары жоқ, жуас адамдар. Олардың аң аулауға шыққандары қызық енді. Ешқандай да қару-жарақсыз аң аулайды. Сондағылары - өрт қою. Өрт басылған соң күйіп қалған жәндіктерді теріп алып жүргендері. 

Кезінде Австралия орманды, жасыл континент болыпты. Жергілікті халықтың өрт қоя беруінен барлығы да жанып кеткен деседі ғалымдар. 

Олардың бұл тірліктері дұрыс емес екендіктерін қанша айтсам да ұғындыра алмай-ақ қойдым. Ренжісе көшіп кетіп қалады. Содан кейін тауып көр оларды. 

Ағылшынның атақты теңізшісі Джеймс Кукты аборигендер жеп қойған деген бір сөз бар. Бүкіл Тынық мұхитын оңды-солды кезіп, көптеген аралдар мен жерлерді ашқан ержүрек теңізші бір-ақ рет қателік жіберген. Ол аборигендерге сеніп, оларға өз адамдарындай қарай бастаған. Нәтижесі осы. Олар қарны ашқан күні оны жеп қойған.

Алыста «Айерс Рок» деп аталатын қоңыр түсті тау көрінеді. Кейіннен елге келгеннен соң картадан қарасам, ол Австралияның оңтүстік-батысындағы Гибсон шөлінде екен. Биіктігі 350 метрдей тас қыраттың ені бір жарым, ұзындығы екі жарым шақырым шамасында. Маңайдың бәрі жап-жазық болғаннан кейін бе, ол өзінің ұсқынымен алып болып көрінеді. Оны осыдан мың жыл бұрын аспаннан түскен метеорит деушілер де бар. Жергілікті аборигендер оны «Улуру» деп атайды. Мағынасы «көлеңкелі жер» дегенді білдіреді. 

Сосын жабайы иттер – динголар көп бұл жақта. Ол - Австралиядағы қалтасы жоқ жалғыз жыртқыш. Бір жақсысы олар адамға тиіспейді. Ал қойды көрсе көздері қызарып, еліріп кетеді. Қойдың етін жақсы көреді. Сондықтан оларға сенуге болмайды. Қойды қараусыз қалдырсаң бес-алтауын жарып та кетеді. Бірақ негізгі тамақтары – кенгурулар, қояндар, тышқандар. 

Олар топ-топ болып жүрмейді. Ұялары үңгірлерде, үлкен ағаштардың қуыстарында, жерде қазылған індерде болады. 

Динго, бір қызығы, басқа иттер секілді үре алмайды. Біртүрлі дыбыстар шығарады, ұлиды. 

Қой бағып жүргенде кейде сырттарынан аңдимын. Сонда бір байқағаным, балаларын әкесі де, шешесі де бірге бағады. Аңға да бірге алып шығады. Өз ұяларын қатты күзетеді. Ешкімді жолатпайды. 

Дингоны қолға үйретуге болады. Аборигендердің үйлерінде кездеседі. Оны қолға үйрету үшін әлі көзін ашпаған кезде ұясынан алады да, әйелдерге емізуге береді. Әйелдер оларды өз баласындай төрт ай емізеді. Сосын тышқан аулауға, құс ұстауға үйретеді. Бара-бара қоян, кенгуру алады. 

Ғалымдар оны бұл жаққа Азиядан келген деп жорамалдайды. Атам заманғы теңізшілер өздерімен бірге ала келіп, тастап кетуі мүмкін. Мыңдаған жылдар бойы олар көбейіп, осы жердің нағыз қожайынына айналған. 

Еуропалықтар алғаш келгенде динголардан жаман қорқатын болған. Атып, улап, қырған. Ал 1960 жылы «Ұлы Австралия қорғаны» салынды. Оның биіктігі 2 метр, ұзындығы 5320 шақырым. Құрлықты толық кесіп өтеді. Австралиялық фермерлер осылайша динголардан қорғанбақ болды.

Әлемдегі ең улы жылан – тайпан да осы жерде. Оның уы 100 адамды сеспей қатыруға жетеді. Ал 2 метрлік жауын құрттарын көргенде көзің бақырайып кетеді.

Сосын айдалада қараусыз қалған түйелерді байқауға болады. Бұрын әлі теміржол, автомашина жоқ кезде оларды жүк тасуға көптеп пайдаланған. Кейіннен олар керексіз болып қалған. Ағылшындар түйенің етін жемейді. Сондықтан ноқталарын сыпырып, бос қоя берген. Табиғи жаулары жоқ, ешкім жемейтін болғаннан кейін олар көбейіп кеткен. 

Түйе десе ішкен астарын жерге қоятын арабтарға сатып, әжептеуір ақша табуға болатынын әлі білмейді-ау? 

Араб болмаса қазақ бар. Біздің жақта түйе өсірілмейді, бірақ бала кезімде «маң, маң басқан, маң басқан, шудаларын шаң басқан» деген өлеңді оқитынмын. Сонда көзіме керемет бір сурет елестейтін. 

Бір күні екі қой арам өліп қалған екен, қожайын қатты ренжіді. Айналма қойлар еді. Қойдың бір орында тұрып айнала беретін ауруы болады. Оның емі пышақ қана. Уақытында сойып алу керек, болды. 

Екеуіміз төбелесіп қалдық. Қолындағы бір ағашпен басымнан салып кеп қалды. Көзімнің оты жарқ ете түсті. 

Міне, осы сәттен бастап менің есім кірді. Атым есіме түсті. Алыстағы Қазақстаным, жан жарым, балаларым бәрі көз алдымнан өтіп жатыр. 

Ең бірінші өзіме қойған сұрағым мен қай жердемін болды. Ұялы телефон, интернетті көрмегелі жылдан асқан. Әлемде түгілі, маңайда не болып жатқанынан хабарым жоқ. Бірақ мен өзімнің есім кіргенін қожайыныма сездіртпеуге тырыстым. Кім біліпті, тағы да бір дәрісін егіп, мәңгүрт қылып тастаса...

Қашу керек деп шештім. 

Айдала. Күн ыстық. Қыбыр еткен жан жоқ. Жол көрінбейді. Қайда бармақпын? 

Сонда да болса тәуекел етпекпін. Жолға деп шикі кепкен ет, сұйық көже дайындап жүрмін. 

Бірақ ол ойым жүзеге аспады. Көп кешікпей жаңағы азияттар қайта келді. Бір адамды ала келді. Сөйлеген сөздерінен бұл адамның қырғыз екенін тани қойдым. Сонау Қырғызстаннан қой бағуға келген жан ба, әлде мен секілді есі-түсінен айырылған адам ба, ол жағын біле алмадым. Өзімді білдіртуге, қазақ екенімді айтуға, мұңымды шағып, сөйлесуге ыңғайы да болмады. Азияттар қожайынмен сөйлесіп, мені өздерінің машиналарына отырғызып алды. Мен сол баяғы «мәңгүрт» қалпымда, оларға ештеңені білдіртпей, жүре бердім. Реті келсе қаша жөнелмекпін.

Біз екі-үш күн жүріп отырып, теңіз жағасына келдік. Бір қайық тұр екен, соған отырғызды. Жүзіп келеміз, жүзіп келеміз, бір уақытта бір кемеге келіп тірелдік. Мені көтеріп алды. Жаңағы азияттар бір еуропалық адаммен сөйлесіп, бір бума ақшаларын алып, жөндеріне кете барды. Мен өзімді олардың мына адамға сатып жібергенін түсіндім... 

Кеме батысты бетке алып, бір жұма жүзді. 

Енді мен құлмын. Құл болғанда да қазақтың табиғи түсінігіндегі құл емес, ата-бабам көрмеген, естімеген теңіз қарақшыларының құлымын. Аяқта кісен, қолда кісен, бұтта бір жапырақ лыпа ғана бар. Сақал-шаш өскен, түрімді көрген адам танымас еді. 

Расында да мен басқа адамға айналып кеткен едім. 

Баяғы Тұрекең жоқ енді...


Үнді мұхитындағы таңғажайып оқиғалар

Бұрынғы күнім күн екен, нағыз азап енді басталды. Күнұзақ акваланг киіп алып, тормен қоршалған жерде теңіз түбіне сүңгейміз. Тор акулалардан қорғайды. Теңіз түбінен қолға іліккен нәрсенің барлығын алып шыға беруміз керек. Мен секілді байғұстардың сөзінен түсінгенім бұл жерде 1512 жылы «Флер де ла Мар» атты Португалияның кемесі апатқа ұшырапты. Қарақшылар Үнді мұхиты, Араб түбегі мен Африкада, Үндістан мен Бирмада тонаған алтындарын әкеле жатқанда Индонезияның оңтүстігіне жете бергенде алапат дауыл тұрып, кеме барлық алтын, күмістерімен су астына кетіпті. 

Сарапшылардың бағалауынша, қазір ол қазынаның құны бірнеше миллиард доллар тұрады! 

Әлемдік мұхиттың осы ауданы, Индонезия жағалауы апатқа ұшыраған кемелердің бейітіне айналған. Тек қана осы маңайда жүздеген кемелердің қирандылары жатыр. Әрине, олардың бәрін су жауып жатыр. Кемелер Қытайдан фарфор, алтын-күмістен құйылған бағалы заттар, күміс теңгелер, ондаған жылдар бойы сақталған шараптар, маталар мен бұйымдар әкеле жатқан. Бірақ осы жерге келгенде не қарақшылардың тонауына ұшырап, не табиғат апатынан суға батып отырған. 

Ең соңғы рет 1991 жылы Суматра аралының солтүстік-шығыс жағалауынан 18 метрлік құм мен батпақтың астынан осыдан 500 жыл бұрын апатқа ұшыраған, қойын-қонышы алтын мен күміске сықия толған португалиялық кеменің орны табылған. Сол-ақ екен ол жерге әлемнің барлық қазына іздеушілері мен оңай олжаға батқысы келген әуесқойлары жинала қалды. Теңіздің беті құмырсқаның илеуінде болып жатыр. 

Бәрі, әркім борты алтын-күміске толы сол кемені тек өзі ғана табатындай өлермендікпен іздеп жатыр. Кеме тек қана су астында қисайып жатса оны табу оңай ғой, жүздеген жылдар бойы жатқандықтан оларды топырақ, батпақ басып қалады. Көзге көрінбейді. Күн сайын ондаған адам қаза табады. Біреулер дер уақытында су астынан шыға алмай қалады, біреулердің су астынан тез көтерілгеннен миына қан құйылып кетеді, біреулер ыстық ауа мен теңіз ауруынан сұлап жатыр. Бірақ қайтып жатқан ешкімді көрмедім. Барлығының ойында тек қана алтын, алтын тек қана алтын. 

Алтын тапса өздерін бақытты сезінеді. Айғайлап, секіріп, құшақтасып, мәз-мейрам болып жатады. Алтын жүрген жерде сайтан жүретінін әлі білмейді. Байысам бақытты боламын деп ойлайды. Бақыт деген байлықта емес екеніндігіне өмірімде сан мәрте куә болдым. Атылып, асылып өлген атақты байлар қаншама! Дүние көбейген сайын оның машақаты да арта беретінін байымаған адам білмейді. Сырт көзге ғана бай адам бақытты болып көрінеді. Проблемасы жоқ, алаңсыз өмір сүріп жүрген жан деп ойлайды жұрт. Бәрі жалт-жұлт еткен, әдемі сияқты көрінеді. Бай адам сараң, көзіне ештеңе көрінбейтін, дүниеден басқаны ойламайтын тасбауыр, өзімшіл болып кетеді. Терезеден сыртқа қараңызшы, бәрі көрінеді. Ал сол шыныға сәл күміс жалатыңызшы, өзіңізден басқа ешкімді көре алмай қаласыз. Ол да солай. Тек өзінің қарабасын ғана ойлайтын эгоист, шық бермес Шығайбай болып кетеді.

Бірақ сен онымен сырласып, адам секілді сөйлесіп көрші, ол да адам баласы, мұңын, арманын айтып, күрсінеді. 

Бәріне қолды бір-ақ сілтеп, алқаш, бомж болып кеткендері де бар.

Күні бойы суға сүңгейміз, түнде палубаның астыңғы жағына қамап тастайды. Сонда жатамыз. Тамақ беретін уақыт келгенде төбедегі қақпақты ашады да, төменге бес-алты нанды лақтыра салады. Қырғын талас, төбелес осы кезде болады. Өйтпей ше? Сенің басқаның қолынан жұлып алған бір үзім наның саған тағы да бір күндік өмір сыйлайды. Ертең сен өмір сүресің бе, жоқ па, осы бір үзім нан шешеді....

Бірақ барлық адамдарға үнемі былай қарамайды. Алғашқы алтыныңды тапқанша осындай күйге түсесің. 

Құдайдың көзі түсті ме, мен екі рет су астынан екі құйма металл көтеріп шықтым. Тез арада жуып жіберген қожайынның көзі шарадай жанды, олар таза алтын құймасы болып шықты. Әрқайсысының салмағы бір келідей болады-ау деймін. Сол күннен бастап қожайынның маған деген көзқарасы өзгеріп сала берді. Енді мені басқа жұртпен бірге кеменің астына тығып, қамап тастамайтын болды, енді мен өз еркіммен жүріп тұруға мүмкіндік алдым, қашқанда да қайда барасың? 

Маңайдың бәрі су, су, су... Жер-көктің бәрін су басып жатыр. Ашық, тыныш күндері жан-жағыңа қарасаң қаптаған толқындарды көресің. Баяғыда Мағжан «толқыннан толқын туады, толқынды толқын қуады...» деп қандай керемет суреттеген десеңізші. Бұл толқындардың басы да аяғы да жоқ. Ал жел тұрғанда таудай толқындар пайда болады. Кемені тербетіп, жоғары-төмен лақтырып, есіңді шығарады. Әне, міне батып кететіндей сезінесің.

Мұхитқа секіріп, жүзіп кеткенде ұзаққа бара алмайсың, аш акулалар күтіп тұр. Бір-ақ қылғыта салады. Менің көз алдымда екі малайлық жігіт қаза тапты. Олар алысқа жүзіп кеткен болатын. Суды шолп еткізген акуланың құйрығын ғана байқап қалдық. Теңіз беті қып-қызыл болып кетті. 

Тәубе, пәлесінен аулақ. Мен әзірше саумын. Бірақ суға сүңгей, сүңгей адам да ақырын-ақырын балыққа айнала бастайды. Әр сүңгіген сайын су астында ұзағырақ қалатын болып жүрмін. Арманым - бостандыққа жету. Қожайын «кім де кім су астынан жүз алтын немесе күміс құймасын алып шығады, сол бос, азат адам» деген болатын. «Тапқан алтыныңның он пайызын аласыңдар» деп дәмелендіріп те қойған. Сол күнді көретін күн бар ма екен, Алла-ай?!

Құдай дегеннен шығады, бұндай кезде адам қандай құдайшыл болып кетеді десейші! Сенің әр қимылың, әр сөзің, әр ойың құдайдың құдіретімен болып жатқандай қабылдайсың. Аллаға қаншама рет жалбарындым, бірақ әлі мені сәттілік айналып өтіп келеді.

Арамызда христиандар, буддашылар, мұсылмандар, католиктер, Иегова куәгерлері көп-ақ. 

Әркім өз дінін мақтайды. Әсіресе Иегова куәгерлері. Олардың айтуы бойынша, құдай өз пенделерін тозаққа салып қинамайды. Адамның барлық істеген жақсылықтары ертең сот күні болғанда оған көмектесетін болады. Ақырзаман болғанда 140 мың ең таза, адал адам қалған адамзатты мың жыл бойы соттайды. Сосын жер бетінде тамаша өмір басталады.

- Тіпті, тозақ, жұмақ деген болмайды. Бұл адамдардың шығарып жүргендері. Құдай өз пендесін олайша қинамайды. Ол өз пендесін сүйеді, - дейді олар. 

Олар тіпті ақырзаманның қай күні болатынын да есептеп шығарып қойған. 1914 жылы. 

- Ол күн өтіп кетті ғой, - деймін мен. 

Біз әлі тіріміз. 

- Иса пайғамбар қайтып оралды жер бетіне. Ол қазір зұлымдармен, жауыздармен күресіп жатыр. Соғыстың, ауру-сырқаулардың, өрт, цунами, жер сілкінісінің көбейіп кеткені осының белгісі. Сот күні жақын қалды, - дейді олар.

Мұсылмандар оларға күле қарайды. 

- Алла жалғыз, Мұхамед оның елшісі. Қалғандарының бәрі дінсіздер, кәпірлер. Адасқандар. Ең дұрыс дін - біздің дін, - дейді олар. 

Бірақ өздері оқу-білімнен жұрдай. Дүние, оның жаратылысы туралы ғылыми болжамдар мен пайымдарға бас қатырып жатпайды. «Құранда былай жазылған, Мұхамед пайғамбар бүй деген» дейді. Болды. Сенімдері күшті. 

Будда дініндегілер - ең момын жандар. Олардың түсінігінде ешқандай да жаны бар жәндікті өлтіруге болмайды. Шыбынды да, құмырсқаны да. Ет – харам. Адам нирванаға жетпейінше бұл дүниеге қайта айналып келе береді. Бұл дүниенің азабынан құтылмайды. Тек тазарудың ең шегіне жеткен соң ғана барып жаны тынышталады. Дүние – боқ. Адамның бұл дүниедегі өмірі азапқа толы. Бұл өмірге адам жапа шегу үшін, қасірет тарту үшін келген. Одан құтылудың жолы бар. Ол – Ұлы ұстаздың істегенін істеп, айтқанымен жүру. 

- Ол күнге дейін кім бар, кім жоқ, о Алла тағала, құтқара көр мені мына азабыңнан. Елімді, жерімді, бала-шағам мен жан жарымды сағындым. Осыдан бар ғой, бұл азаптан құтылсам бар өмірімді өз жолыңа арнап, тақуа өмір сүріп, намаз оқып, жан баласына қылдай жамандық жасамауға ант беремін! - деп жалбарынамын.

Бірақ құдай мені естімейді. Мүмкін Иегова куәгерлерінің құдайы еститін болар? Мен кімге жалынбадым? Аллаға да, Исаға да, Буддаға да, Түріктің өз Тәңірі бар деген соң, оған да, бірақ олардың ешқайсысы да мені әзірше көзіне ілетін емес. 

Мен суға Малака деген индонезиялықпен бірге түсемін. Ол да қайбір оңғаннан жүр дейсің бұл жерде. Оны да осы жерге әкеліп, біреулер сатып кетіпті. Енді ол өзі үшін төленген ақша мен жүз алтын мен күміс құймасын тапқанша - құл! 

Арамызда өз еркімен жүргендер де бар. 

Мен енді 98 алтын құймасын табуым керек. 

98! 

98 деген сан санасаң тез-ақ бола қалады. Ал бірақ сен оны алтын құймасымен санап көрші? Әр саннан әр санға өліп-талып, ең соңғы демің қалғанда әзер жетесің. Ал мен 2-ақ алтын таптым. Осы жерге келіп, табан тіреп тұрып алғаныма міне, жарты ай болды. Ал мықты болсаң, үшке жетіп көр... 

Үш, үш деп ауызбен айтуға ғана оңай, мынау үшінші алтын құймасы деп қолыңмен ұстап, судың бетіне қалқып шықшы, бақыттан басың айналады. 

Өзіңді өмірдегі ең бақытты жан ретінде сезінесің.

Мен ең бірінші су түбінен алып шыққан ауыр затымның алтын құймасы болып шыққанын естіп, қолмен ұстап көргенімде қандай рахат сезімге бөлендім десейші! Бұндай рахатты мен өзімнің сүйікті әйеліммен ең бірінші рет сүйіскенде де, ең бірінші түнде де, алғашқы үйімізді алғанда да, тұңғышым дүниеге келгенде де, машина алып, араққа мас болғанда да ешқашан, ешқашан сезінген емеспін. Міне, алтынның құдіреті, оның ар жағында тұрған азаттық сезімі қандай тәтті десеңші!

Жарты жылымыз осылай өтті. Менімен бірге суға сүңгуді бастағандардың бәрі өліп бітті. Менен кейін келгендермен мен әлі жүрмін. Яғни, мен бұл жерге келгендердің ең біріншісі, бұрынғылардың ең соңғысымын. Мен не өлуім керек, не мені акула жеп қоюы керек. Екі-ақ жол қалды. Одан әлі ешкім құтылып көрген жоқ... 

Тіпті, 100-інші алтын құймасын тапқанымда да маған өмір жоқ. Африкадан келген Сеит деген жігіт арманына жетіп, бостандық алып, оны барлығымыз құшақтап, сүйіп, жылап шығарып салғанбыз. Былай шыға бере теңізге лақтыра салыпты.

Қош бол, туған елім, туған жерім, туған халқым.... 

Мен кеткенде сексенге келіп отырған қарт анам бар еді. Тірі ме екен? Тірі болса жылай-жылай екі көзі соқыр болып, кеуіп қалған шығар?

Бірде Сібірде айдауда болған қазақтың туған жерді сағынғанда шығарған өлеңін оқығаным бар. Ол туған жерін сағынғанда «Ай болып саған бір қарар ма едім, жұлдыз боп саған бір қарар ма едім, жауын боп саған бір жауар ма едім, туған елім-ай, туған жерім-ай» деп сарнайды. Көзіме жас келген. Бүгін ойлап отырсам, ол – бақытты адам екен! Ол азар болса туған жерінен жырақта ғана жүр, бірақ өз елінде жүр ғой! Жер басып жүр ғой. Ойбай-ау, оның аяғының астында қара жер жатыр ғой. Міне, сол адамың нағыз қорқақ, ынжық адам екен. Ойбай-ау, айтыңдаршы, өз еліңнің бір шетінде жүріп, өз адамдарыңның ортасында жүріп, соншама күйзеліске салынуға болады ма екен? Азар болса он жыл отырарсың. Сосын шығасың ғой. Елге келесің ғой. Алдыңда үміт, арман бар ғой. 

Менде не бар? Арманның өлгені, үміттің сөнгені қашан! Құр өлікпін! Әйтеуір жарық дүние тәтті екен, бір күн болса да жарықты көргің келіп тұрады. Әйтпесе қазір суға секіре салайынша, бір топ акулаға бір-ақ секунд жетіп жатыр...

Бір күні мені қожайын - Вагнер шақырды. Ол мені «қазақ» дейтін. Ішіп алыпты, мас. Маңайында жандайшаптары. Бәрі удай мас. Мені жанында жүрген бір-екі жендеті ұрмақ болып еді, тиіскізбеді. Қайта бір стақан виски құйып бергізді. 

- Іш, - деді. 

- Бүгін менің туған күнім. Сен жақсы адамсың. Бір рет қыңқ деп көрген жоқсың, бір рет те қашпақ болған жақсың, 33 алтын таптың, мен саған ризамын. Сен енді басқа жаққа барасың, - деді. 

Қай жаққа деп сұрамадым, маған бәрібір, әйтеуір қара жерді басып жүретін жер болса екен деп ойладым. Сосын әйда келіп ішейін... 

Неге ішпеймін? Менің бұл вискиға еңбегім сіңді! Ішемін. Еше как ішемін. 

Сол күні өлесі мас болыппын. Ес-түсімді білмей ішкем. Өзімді бақытты сезінгем. Мына еңсеңді басып тұратын, ақша мен алтын, зұлымдық пен жауыздық билеген өмірде сен осылай ғана бақытты бола аласың. Ес-түсіңді білмеген кезде ғана. Қалған барлық уақытта сені біреу еңсеңнен басып, басыңды қатырып, миыңды ашытып тұрады. Мен тіпті құдайдан да безінген адаммын. Ол жоқ. 

Вагнердің Кери деген қатыны бар. Көзі жыпылықтап, жалмаңдап тұрады. Ашкөз, сумақай біреу. Жан баласына жаны ашымайды. Кімнің ақшасы көп болса соған қатын болатынның нақ өзі. Бірақ сұлу-ақ қаншық. 

Бірде жартылай жалаңаш жүргенін көріп, сұлу мүсініне қарап қалыппын. Төсі томпиған, белі жіп-жіңішке, сандары жалт-жұлт етеді. 

- Неге қарайсың? – деді ол жымиып. 

- Әйелді сағындың ба? 

Үндегенім жоқ. 

Сағынбай ше? Соңғы рет қашан көрдім? Бірақ одан маған аспандағы жұлдыз жақын. Бұл қатын менікі болуы үшін мен бай болуым керек. Қаңғырған құлды қайтеді ол. 

Қатын Вагнердікі болғанымен қызығын Майкл көреді. Вагнер алпыстан асқан, шал бола бастаған адам. Еркектік қуаты қайта бастаған ба, қатынға онша қызықпайды, оған алтын мен виски болса болды. Кейде бір жаққа кетеді. Сол кезде Кери оның көзіне шөп салады. Майкл мені есіктің сыртынан күзеттіріп қояды. 

- Бірдеме сезсең айтарсың. Вагнер келіп қалмасын, - дейді. Сонда Майклдің Кериді ыңқылдатқанын естісең, сенің де қай-қайдағың қозады. Албастының еркекқұмарын-ай! Түні бойы қыңсылап шығады. 

Майкл менен ештеңесін жасырмайды. Менің аузыма берік екенімді біледі. 

- Бұндай қатынды бірінші рет көруім. Қанша болсаң да қанбайды, - деп басын шайқайды.

Ертеңінде көңілді жүргенін байқайсың. Майкл да жымың-жымың етеді...


Тағдыр тоғыстырған он екі жігіт

Біз, он екі адам мінген кеме, бір ай жүзіп, бірнеше порттарға біреулерді түсіре, біреулерді мінгізе отырып, бір жерге келіп тоқтадық. Үнді мұхитын кесіп өткенімізді білемін. Өйткені батысқа қарай жүздік. Күн шыжып тұр. Баяғы мен барған Мақтаралдың ыстығы салқын, самал жел екен. Үп еткен жел жоқ-ау. Күндіз-түні төбеңнен күн шыжғырып тұра береді.

Енді осы менімен бірге болған, қиындықты бірге бөліскен, тағдыр тоғыстырған он екі жігіттің әрқайсысына жеке-жеке тоқтала кетейін: 

Джек. Американдық. Үнді мұхитына келместен бұрын Мексика шығанағында алтын іздеген. Вагнер екеуі. Барлық құрал-жабдықтар мен керек-жарақтардың қожайыны. Кеменің иесі - Вагнер. 

- Бұл жер жәй, - дейді ол. Алтынның нағыз көмбесі Мексика шығанағында. 15-16 ғасырларда Испания барлық Американы тонаған. Үндістерді жылтырақ темір үшін қынадай қырған. Өркениетті елдің ерлері жауыздық жасаудан алдарына жан салмаған. Бір қолдарында Інжіл, бір қолдарында қанжар болған. Бүкіл дүниедегі байлық үндістің қанымен жуылған. Бұрын алтын ақсары болған, бірақ ол мына қырғыннан жаратқанның алдында жанының түршіккені соншалықты қанқызғылт тартып, есі ауысып кеткен... 

Ал тонаған алтын-күмістерін қарақшылар кемелеріне аузы-мұрнынан шыққанша тиеп, Испанияға алып келе жатқанда теңізде аласапыран дауыл тұрып, шторм болып, қаншама корабльдер су түбіне кеткен. Су түбіне кетпегендерді ағылшындар кетірген. Испандықтар үндістерді тонаса, испандықтарды ағылшындар тонаған, - деп тарихтан әңгіме айтады көңілі бір түскенде. 

- Ағылшындар өздерінің алғашқы капиталын осы үндістерден тонаған алтын-күміспен жинаған. Алғашқы өндіріс орындарын ашқан. Капитализмге аяқ басқан. Байып, басқа жерлерді тонауға шыққан. Әлемнің жартысын жаулап алған. Сүліктей сорып, кенедей жабысқан. «Британ империясында ешқашан күн батпайтыны» сондықтан, - дейді Джек. 

Джектің елінде алтын бизнесі болған, бірнеше ломбардтар, дүкендер ұстаған. Бірақ ол күйіп кеткеннен соң, әйелі тастап кеткен. Содан баюдың жолына мықтап түскен. 

Барлығы сатылады, сатылып алынады. Өмірдің мәні ақшада деген ойдағы адам. Бұрынғы әйеліне өзінің байып кеткенін көрсетіп, оның іші күйіп, өкінгенін армандайды. Ол бұл жерде өз еркімен жүр. Вагнердің көмекшісі. Бізді бақылаушы. Бізді Үндістанға әкеліп, әлдекімдерге тапсырған соң, кері қайтып кетті. 

Хасан. Малайзиялық. Ол елінде бір адамға көп ақша қарыз болып қалып, соны өтеу үшін Вагнерге жалданған. Осындай істерге адам жалдайтын фирмалар да бар екен. Солардың берген хабарландыруына сеніп, осы жерден бір-ақ шыққан. Мұсылман. Бес уақыт намазын қаза жібермейді. Адал, иманды адам. Бірақ өмірде көрмегені жоқ. Үш рет үйленген. Үшеуінде де ажырасқан. Оған себеп, өзінің айтуынша, иманды әйелдің жоқтығы. 

- Бәрінің есіл-дерті ақша болып кеткен, әйел сені ақшаң болса ғана сыйлайды, саған қатын болады. Басыңа іс түссе, қиындыққа тап болсаң, төркініне тайып отырады, - дейді ол. 

- Онда сол ақшасы құрғырды көбірек таппайсыз ба? – деймін мен. 

- Сол үшін жүрмін ғой осында, - дейді ол. 

Әйелді көшеге шығарма. Оның міндеті бала табу, үй жинап, тамақ істеу. Үйден шыққан әйел албастыға айналады. Ол үйден періште қашып, шайтан кіреді. Хасанның философиясы осы. 

- Біраз ақша тауып, қарыздарымнан құтылып, жағдайымды дұрыстап алсам, төртінші қатын аламын. Бірақ енді бұрынғы қателіктерімді қайталамаймын. Алатын әйелімді әбден зерттеп, оның қандай адам екеніне көзімді жеткізбей, оған жоламаймын, - дейді ол.

Үшінші әйелімен ажырасқаны қызық болыпты. Әйелі күнде ақша аз деп құлағының етін жей береді екен. Содан ол шыдамай кетіп, онда бар, ақшасы көп бай тауып ал деп, аяқ-астынан үш рет «талақ» деп айтыпты. Мұсылман елі, айтылған сөз – атылған оқ. Қайтып ала алмайсың. 

Малака. Индонезияның жігіті. Арық келген, бойы ұзын, сақал-мұрт қойған, христиан. Елінде бала-шағасы бар. Жағдайы нашар. Отбасын асырау үшін бір байға жалданып, оның тауарларын сатумен айналысқан. Бірде байдың көп тауарын сатқан. Бірақ ақшасын ұрлатып алған. Бай ұрып-соғып, ақшаны қайтарасың деп уақыт берген. Белгіленген мезгілде қайтара алмағаннан кейін жігіттерін жіберіп, алдыртып, біреулерге берген. Ал олар болса осында әкеліп сатып кеткен. 

Әділдік үшін айту керек, сен Вагнердің сатып алған құлақкесті құлы болсаң да ол саған тапқан алтыныңның он пайызын беремін деп айтады. Яғни, жұмыс істеуге стимул бар. Бірақ сол үлесті шын бере ме, бермей ме, көзіміз жетпейді. 

Жүз алтын құймасын тапқанша баяғыда Қожекең айтқандай «не сен өлесің, не есек өледі». 

Құсайын. Африкадан келген жігіт. Қап-қара. Үнемі көңілді жүреді. Бұл жерге ол алтын іздеуге келген адам емес, көңіл көтеріп, уақыт өткізу үшін келген жан секілді әсер қалдырады. 

- Бізде, Африкада халық өте кедей тұрады. Жұмыс жоқ. Ақша жоқ. Күнделікті тамақ табудың өзі бір проблема. Жігіттер жалданып, жан-жаққа кетеді. Әсіресе, Еуропаға қашады. Ол жаққа барғанда не білімің жоқ, не үйің жоқ, сені кім жұмысқа ала қояды, сандалып –сандалып қайтып келеді немесе қылмыстық ортадан бір-ақ шығады, - деп мұңын шағады ол.

Еуропада да болыпты. Жүріп, жүріп, жұмыс таба алмай күдерін үзгенде, газеттен хабарландыруға көзі түсіп, барған екен, олар осы жерге жіберіпті.

- Сомалидегі қарақшылардың барлығы осындай жолдан өткен. Еріккеннен кеме тонап жүрген ешкім жоқ, - дейді ол.

- Бұл жерге алтын іздеуге өз еркіммен келдім. Бірақ күн өткен сайын қомақты ақша табам деген үміттен күдерімді үзіп барамын, - дейді ол. 

Хомаюн. Ауғандық. Елуді еңсеріп қалған еркек. Дініне берік. Не нәрсе болса да алланың қолында, біздікі тек мойын ұсыну ғана деп шарасыздыққа салына береді. Бұл бейшараның бұл жаққа қалай тап болғанын ешкім білмейді. Өзі де айтпайды. 

Кеңес-ауған соғысына қатысқанын білеміз. 

- Кеңестіктер Ауғаныстанда жол салды, мектеп салды, аурухана салды. Халықты оқытты. Біз ақымақ болыппыз. Прогреске қарсы соғысыппыз. Ғасырлар бойы жиналған ескілік пен надандықтан бізді құтқарса солар құтқаратын еді, ал біз болсақ қарсыласып бағыппыз, - деп еске алады ол өткен күндерін.

- Қазір американдықтар оның бірін де істеп жатқан жоқ. Ауғаныстанға не үшін келгендерін солардың өздері де білмейді-ау деймін. Кәпірлер кетпейінше менің халқым қолынан қаруын тастамайтынына сенемін, - деп қояды.

- Тәліптерге көзқарасыңыз қалай? - деп сұраймын. 

- Олар нағыз ортағасырлық надан дүмшелер. Тәліптер келсе, бәрі құриды. Ауған халқы қасірет шегеді деп жауап береді.

Майкл. Австралиядан келген ағылшын. Майкл Мельбурнда тұрған болып шықты. Бала-шағасы жоқ. Істемеген тірлігі де жоқ. Әлемнің көптеген жерлерінде болған. Аляскада алтын қазған. Оңтүстік Америкада қарақшылықпен айналысқан. Еуропада құнды қағаздармен айналысып, алаяқтығы үшін сотталып кете жаздаған. Өз елінде кісі өлтіріп, заң орындарынан қашып жүр. Вагнерді паналаған. 

Оған сенуге болмайды. Адамның өмірі ол үшін көк тиын. Өзі де еңгезердей, алып күш иесі. Ол суға сүңгімейді. Бізді бақылаумен айналысады. Яғни, мәдениетті түрде айтсақ, біздің - қауіпсіздік қызметіміз.

Ганс. Германиялық неміс. Патагонияда алтын балқытудың қожайыны. Бізді алып кетуге келген. Бізді ғана емес осы жерде табылған көп алтынды арзанға алуға келеді. Оны қайда апаратынын біз әзірше білмейміз. 

Андрей. Орыс. 

- Маған бәрібір, - дейді ол. Қатыныммен ажырасқанмын. Балаларым жоқ. Ресейде Новосібірде тұрдым. Сол жерде бір австралиялық фирмада жұмыс істедім. Еңбегімді бағалап, маған Австралияға барып, жұмыс істеу ұсынылды. Ресейде мені ұстап тұрған ештеңе жоқ. Әке-шешем де баяғыда қайтыс болған. Маған қай жерге барып жұмыс істесем де бәрібір болатын. Салт басты, сабау қамшылы соқталдай жігітпін, бір жағынан ел көргім келді. Көбірек ақша тауып келіп, үй алып, үйленіп, жаңа өмір бастамақ болдым. Бірақ Австралияға келген соң маған уәде етілген жалақы төленбеді. Әлемде кризис басталды. 

- Сауда жоқ, түсім аз, - дейтін болды мұндағылар. Сөйтіп жүргенде Майклмен таныстым. Ол маған үйіп-төгіп алтын беретін болып, осында алып келді. Содан бері жүріп жатырмыз. Кетіп қалайын десем, қалай кетем, қайда барам, құжат жоқ, ақша жоқ, арты бірдеңе болар деп жүрмін шарасыздықтан. Елімді сағындым, алтыны да, ақшасы да құрысын. Тезірек кетсем екен деп армандайды да жүреді.

Жакшыбек. Қырғыз. Бұл қырғыз, бір қызығы, мен баққан Майктың қойын ол да бағыпты. Австралияда қой бағуға адамдар керек деген интернерттегі хабарландырумен келген. Бірақ екі жыл қой баққанда бір тиын да алмаған. Айдалада баратын жер, кіретін тесік жоқ, қой бағып жүре берген. Ақшасын сұраса өлімші қылып ұрып, осы жерге әкеліп сатып жіберген. 

Менен Майкты сұрайды. 

Жағдайы жақсы деймін. 

- Әлі тірі ме, ой оңбаған-ай, ә, біреу болмаса біреу өлтіреді ғой деп жүр едім, әлі жер басып жүр ме? деп ызасы келеді. 

Атының, итінің қал-жағдайына дейін сұрады. Әбден бауыр басып қалғаны көрініп тұр. Бәрі жақсы деп көңілін ауладым.

Қырғызстанда Дордой базарында істепті. 

- Бірақ табыс аз, сондықтан шетелге кеткім келіп жүрді. Сөйтіп жүргенде Австралияға қой бағуға малшылар керек, ақшасы жақсы деген хабарға көзім түсіп, құжаттарымды дұрыстап, осы елге сапар шектім. Басында бәрі де жақсы болды. Жақсылап күтіп алды. Тамағымды, киімімді берді. Келісім-шарт бойынша маған еңбекақым жылына бір рет берілетін болды. Ай сайын алғанда оны не істеймін. Елге қайтарда ала кетермін деп уайым-қайғысыз жүре беріппін. Австралия деген Азия немесе Африканың дамушы, қайыршы елі емес, өркениет бар, заң бар, алдамайтын шығар деп сендім. Сөйтсем, барлық былықтың, алдап-арбау мен қылмыстың небір көкесі осы жерде екен ғой, - деп ол мұңын шағады. 

Оны да мен секілді екі азият осы жерге әкеліп сатып кетіпті. Енді не боларын білмейді. Мені көргенде туған әкесін көргендей болды. «Қырғыз-қазақ бір туған» деп тегін айтылмаса керек. Дін бір, діл бір, тіл бір. Екеуіміз ағайынды, туыс адамдардай болып кеттік. Мен оған, ол маған көмектеседі. Жұбымызды бір жазбаймыз. 

- Менің орныма да бір қырғыз келді, - деймін оған.

- Ой, атаңа нәлеттер оның да көретін күні біздікіндей болатын болды ғой, - деп күйіп-піседі. 

Хун Ши. Қытай. Арамыздағы ең еті тірісі, жүзіктің көзінен өткен пысығы сол. Жаны сірі. Өте еңбекқор. Өзінің айтуы бойынша, жүз алтын тауып, он пайыздық үлесін алып, еліне жіберіп, екінші мерзімге қалған. Бұнысы өтірік пе, шын ба, біле алмаймыз. Вагнердің адамы болуы да мүмкін. 

Өте зымиян. Қытайлықтар кез келген жерде өмір сүре алады. Олар құрған мафия өте құпия, қорқынышты. Торына бір түссең, ешқашан құтылмайсың.

Антонио. Италиялық. 

- Италияда қазір кризис, - дейді ол. 

- Жұмыс жоқ. Үйімді банк тартып алып қоймақ болды. Бала-шағам көшеде қалмақ. Маған бірдеңе істеу керек болды. Кісі өлтірсем де, адам тонасам да ақша табу қажет болды. Сөйтіп жүргенде есіме Майкл түсті. Италияда танысқанмын. Хабарластым. Ол болса уәдені үйіп-төгіп, ақшаның астында қаласың, алтын тауып байыйсың деп осында алып келді, - дейді ол.

Өз еркімен келген адам. 

- Бірақ әзірше байыйтын түрім жоқ. Бұл корабльдің алтыны, осы маңайдағы қазына бәрімізге де жетеді ғой, бірақ соны табу машақат болып тұр ғой, - деп мұңаяды. 

Сосын - мен. Мені білесіздер.


Сиыр құдай

Кеменің бортында алып тасбақалар бар. Олар Оңтүстік Американың жағалауында, Үнді мұхитында тіршілік етеді. Кейбіреулерінің салмағы 300-400 килограмға дейін жетеді. 200 жыл өмір сүреді. Бір жылға дейін ешқандай тамақ ішпей жүре береді. Сондықтан қарақшылар оларды өздерімен бірге алып жүретін болған. Бұрын аталған аймақтарда 250 мыңға дейін осындай тасбақалар болса қазір азайып, он мыңдайы ғана қалған деседі. Ал негізі соңғы 300 жылда теңізде жүзушілер он миллиондай тасбақаны жеп қойған. Мұздатқыштың керегі жоқ, свежий ет қасымызда. Соларды сойып жейміз. Олар теңіз ауруынан сақтайды. Витамин. Олар болмаса біздің тістеріміз түсіп, баяғыда-ақ қырылып қалады екенбіз. 

Адамдардың түр-түсіне қарап Үндістанға келгенімізді түсіндім. Шри-Ланканың маңайы болса керек деп болжадым. Әлде Шри-Ланканың өзі ме? Бізді біреудің қолына тапсырды. Түрлері адам шошырлық төрт жігіт бізді автобусқа отырғызып ала жөнелді. 

Жаңбыр құйып тұр. Тропиктік маусым басталды. Енді бұл жауын толассыз екі-үш ай құяды. Бізді бір жерге әкелді. Осы жерде түсіріп, бір лашыққа жайғастырды. 

- Бүгін дем алыңдар, ертең жұмыс, - деді кетерінде түрі адам шошырлық қара жігіт. Түрі негр мен азиялықтың шағылысуынан шыққан бір мутант па, бір пәле әйтеуір. 

Құлай-құлай кеттік. 

Қатты ұйықтап кетіппін. 

Теуіп кеп жіберген бір қатты соққыдан оянып кетсем, жаңағы жігіт. Кеттік деп бәрімізді алдына салып, айдай жөнелді. Біраз жер жүрген соң бір плантациядан бір-ақ шықтық. 

Күріш ектік, жер жырттық. Шай жинадық. Соқаға өзің жегілесің. Бұл жақта сиырдан өткен қасиетті жан жоқ. Ол - құдай. Бәрі оған табынады. 

Жергілікті адамдармен араласып кеттік. Негізі адамдар өте кедей тұрады. Бірақ қай жерде жүрсем де мен жақсылықты, жан ашушылық пен қол ұшын берушілікті осы қарапайым адамдардан көріп келдім. Өз елімде де солай болды. Мен түрі қорқынышты деген адамның өзі бізге ештеңе дей қоймайтын. Жұмысымызды жақсы істесек, айтқан тілін алсақ, болды, басқа ешқандай зорлығы, жамандығы жоқ, жуас адам еді. 

Бұл жерде көрген біраз сұмдықтарым болды. Соның бірі - бір отбасындағы бірнеше жігіттің, тіпті бес-алты ағайынды жігіттің бірігіп, бір әйел алатындығы. Баланың дәл кімдікі екенін біліп болмайды. Ол маңызды да емес. Әкелері барлығы туыс адамдар ғой, бір әкенің балалары болып есептеледі. Сондықтан сенікі, менікі деген жоқ бұл жақта. Қатын ортақ, үй ортақ, тамақ ортақ. 

Неге бас-басына қатын алмайды екен деп ойлап, түсінгенім, қалыңдық қымбат тұрады. Оның қалың малын төлеуге екінің бірінің қалтасы көтере бермейді. Және әйел баласы аз бұл жақта. Оларды анасының құрсағында жатқанда-ақ қыз екенін білсе немесе туылған соң да өлтіріп тастай салады. Осыған байланысты есіме бір оқиғаның түсіп отырғаны. Алматыда оқып жүргенде Африкадан келген Сейіт Берке деген малилық жігітпен бір бөлмеде тұрдым. 

Бізде ауылды жерлерде біреудің үйіне келгенде есікті қақпай кіріп келетін әдет бар. Менің ауылдан келген достарым маған келгенде де сөйтетін. Соған көндіге алмай жүретін. 

Сенің достарың неге есікті қақпай кіріп келеді? - деп менен таң қалып сұрайтын. 

Бізде ондай әдет жоқ. Біз қонақжай халықпыз. Кімге болса да әрқашан есігіміз ашық деп құтылатынмын. 

Сейіт, сенің қызың бар ма? - деп сұрадым бірде. 

Бар, - деді де төс қалтасынан бір қыздың суретін алып көрсетті. 

Көмірдей қап-қара қыз екен. Ұзын шашын тарқатып жіберіп, баспалдақтың жанында ыржиып тұр. 

Тістері маржандай ап-пақ.

Қашан үйленесің? - деп сұрадым.

Ооо, оған ақша жинау керек, қыздар қымбат тұрады, - деді ол. 

- Қанша?

- 200-300 сиыр. 

- Сиыр?! 

- Иә. Сиыр. 

Көзім атыздай болды. 

Бұншама сиырдың қанша тұратынын кім біліпті. Мысалы, бізде, Қазақстанда өте көп ақша болар еді. Қазір әр сиырың мың доллардан аспаса, кем емес. Ал Моңғолияда су тегін екен. Моңғолияның халқы 2-3 миллион ғана болса, елде 45 миллиондай мал бар. Яғни, жан басына шаққанда 20-30 малдан келеді деген сөз. Қойың тауықтан арзан. 

Елде жүргенде «Нашнл жаграфик» арнасы Моңғолиядағы қазақ отбасының өмірін көрсетті. Мың шақты қойы-ешкісі, көптеген сиырлары мен жылқылары бар. Біздің Қазақстанда тұрса бай болатын еді. Бірақ жұпыны тұрады. Өйткені малдың бағасы арзан. Оларда да солай шығар. Бірақ қалай болса да аз мал емес, әрине. 

- Сейіт, сендерде жастардың арасында ажырасу деген болады ма? - деп сұрадым. 

- Жоқ, - деді. 

- Ажырассаң, тағы да қатын алу үшін 200-300 сиырды қайдан табасың? - деді.

- Рас-ау, - дедім ішімнен.

Негізі бұл сиырдың бәрін жігіттің жалғыз өзі бермесі анық. Оған достары, туыстары көмектеседі. Қарындасың болса кейін шығарған шығының, сиырларың қалың мал болып қайта оралады. Сондықтан «бүгін - сенікі, ертең – менікі» деген алма-кезек дүние деп бір ойлап қойдым...

Шығыстағы көп елдерде, мұсылман әлемінде қызға қалың мал төлеу дәстүрі бар. Бұрын бұл бізде де болған. Бұның бір жақсы жағы жігітті жалқаулықтан арылтады, өзін үйдің иесі, отбасының қожайыны ретінде сезінуіне көмектеседі. Жігіт әйелі мен бала-шағасы үшін жауапты екендігін түсінеді, ажырасу деген пәледен аулақ болады. Қайта-қайта қалың малды қайдан табады?..

Сосын бұл жерде тышқандарды көптеп өсіреді. Бұл малғұндар өте тез көбейіп кетеді. Тышқандар дегеннен көрі егеуқұйрыққа көбірек келеді десем дұрысырақ болар. Кім біліпті. Соның күнде біреуін сойып, шөп-шаламмен араластырып, ащы дәмдеуіштер қосып, күрішке тұздық жасайды. Ет, нан, картоп деген бұл жақта атымен жоқ. Оның не екенін ешкім білмейді де. Сосын күн ыстық болғаннан кейін адамдар тамақ жеп те қатырмайды. Жолда кездескен бананды жұлып жеп, жылдап жүре беретін адамдар бар. 

Бұл жерге келген соң бір жарым айдың ішінде италиялық Антонио малериядан өлді. Бейшара қатты қиналды. 

Екінің бірі есірткі шегеді. Бала деген өте көп. Бір үйде он-он бес бала болмаса ол отбасы нашар, бақытсыз жандар болып есептеледі. Бірақ біз бұл жерде көп аялдағанымыз жоқ, екі айдан кейін келіп, алып кетті. 

Бұл жерге бізді неге әкелді екен деп ойлап жүретінмін. Күріш егу, жер жырту соншылықты пайда түсіретін шаруа емес қой. 

Сөйтсем, олар алыс жолға шыдас бере алатын кеменің келуін күтіпті.


Африкадағы соғыс

Тағы да корабль. Бұл жолғысы үлкен-ақ. Палубада аштықтан, шөлден қаңсырап жатқан адамдар. Іште отыратын орын жоқ. Лық толы. Корабль оңтүстікті бетке алып, ҮНДІ МҰХИТЫНДА жүзіп келе жатқанына бір айдан асты-ау дегенде Мадагаскар аралынан өттік. Енді қайда барады екенбіз деп мен отырмын. Оңтүстік-батысқа бағыт алды. Түсінікті – АФРИКА! 

Кеменің бортында ешкімді жолатпайтын жүк бар. Күндіз-түні күзетеді. 

Оңтүстік Африка Республикасына да жеттік. Кейптаунға жетпей, Айдаһар таулары деген жер бар екен, соған аялдадық. Осы жерден кеме капитаны азық-түлік, тұшы су алып аламыз деді. 

Кеме бір айлаққа келіп тоқтады. Бірнеше адам суға кетті. Жағалауда тұрғанбыз. Аяқ астынан атыс басталып кетті. Бір қарасам, бізден, кемеден барған адамдар қашып келеді. Қап-қара адамдар қуып келеді. Қап-қара болғанда көмірден де қара түстері. Тек көздері мен тістері ғана аппақ, жарқ-жұрқ етеді. 

Біздің кемедегі жігіттер мылтықтарынан оқ жаудырып, қарсы тұра ұмтылды. Сонда ғана олар тым-тырақай болып келген жақтарына қарай қаша жөнелді. 

Екі өкпелерін қолына алып, алқына жеткендердің сөздерінен түсінгеніміз төбелес суға таласудан шыққан. Бізден барғандар қаруларын кезеніп, суды бірінші алмақ болған екен, бұлақ басындағылар кетіп қалып, біраздан соң қарулы адамдарды ертіп, қайтадан келген. Содан атыс басталып, бізден екі адам – орыс Андрей мен қытай Хун Ши өліп, қалғандары қашып құтылған. 

Бұл жақта адамдардың бас-басында қару болса өкімет, билік деген жоқ болып тұр-ау шамасы. Әлде көшіп-қонып жүрген тағы тайпалар ма екен? Кім біліпті. Африка деген әлі табиғаты тұмша, адамдары жабайы болып суреттелетін еді мен оқыған кітаптарда. Бірақ ол баяғы замандар болатын. Содан бері ештеңе де өзгермеген бе?

Бәрімізге қару таратып берді. Сусыз өмір жоқ. Мына ми айналдыратын ыстықта онсыз алысқа бармайсың. 

- Соғысамыз, - деді капитан. Бәріміз қырылсақ та су алып алуымыз керек. Сусыз бәрібір өлеміз. 

Рас айтады. Мына ми қайнатқан ыстықта тамақтың керегі жоқ. Су керек.

Сөйтіп, соғысқа қатыстым. Олар мұздай қаруланған болып шықты. Атыс басталды. Қолымда шолақ мылтық. Гүрсілдетіп атып жатырмын. Тисе терекке, тимесе бұтаққа. Әйтеуір бір уақытта олар қаша жөнелді. Біз қуып бердік. Біраздан соң бір көп күркеге келдік. Қабырғалары балшықтан, төбелері қамыспен жабылған үйшіктер. Бірақ іштерінде ешкім жоқ. Бәрі қашып кеткенге ұқсайды. 

Үйлерді аралап көрдік. Ештеңе жоқ. Тонайтын ештеңе таппадық. Осыншама да кедей тұруға болады екен! Ештеңе жоқ-ау, ештеңе. Төсектері де шөп, сабан секілді бірдеңелер. Нағыз алғашқы қауымдық құрылыстың адамдары дерсің! Барлық жеуге жарайды-ау деген азық-түліктерді сыпырып алдық. Бес-алты ешкі сойып алдық.

Анандай жерде жирафтарды көзім шалды. Мүйізтұмсықтар жүр. Су сиырлар мен қолтырауындар көлге бірігіп түсіп кетіпті. Ағаштардың көлеңкесінде арыстандар мен жолбарыстар жатыр. Гиеналар кетіп барады, бір зебраны қуып. Бір ағаштың түбінде сілеусін қабанды мүжіп жатыр. Оны күтіп маймылдар отыр. Құзғындар да жинала қалыпты. 

Корабль аузы мұрнынан шыққанша толды. Осыған қарап-ақ мен шынында да өте алыс жаққа кетіп бара жатқанымызды түсіндім.


Бұл шынында да Антарктида еді...

Күннен күнге, байқаймын, күн суып келе жатыр. Аспанға қарасам Жеті қарақшы өте алыста, жердің шетінде ғана жымың-жымың етеді. Екі жұмадан кейін айсбергтер кездесе бастады. Біз Антарктидаға келе жатқан сияқтымыз. Бір жұмадан кейін айсбергтер көбейе бастады. Күн суып, дірдектей бастадық. Жылы киімдер берді. Тағы бір жұмадан кейін мұздан қаланған ұлы қорғанға келіп тірелдік. Жүзіп отырып, биіктігі 7 метрдей болатын жеріне келіп тоқтадық. Бұл шынында та АНТАРКТИДА еді. 

Осы жерде мен бірінші рет жақыннан тірі пингвиндерді көрдім. Пингвиндер ұша алмайды. Бірақ суда жүзу, сүңгу жағынан алдына жан салмайды. Қалың, тығыз жүндері оларды суықтан қорғайды. Су жұқтырмайды. Асыққанда суда сағатына 40 шақырым жылдамдықпен жүзе алады. Адамға бауыр басып кетеді. Ұзақ уақыт жанында болсаң, сенен қорықпай, жаныңда жүре береді. 

Біз тоқтаған үйдің маңында толып жүрді. Адамдардан артылған ас қалдықтарын соғып алады.

Судан торпедо секілді атып шығады. Биіктігі 5 метр жардың үстіне келіп бір-ақ қонады. Судың астында 18 минутқа дейін бола алады. 250 метрге дейін тереңдікке сүңгіп, балық аулайды. 

Жағадан азық іздеп 1000 шақырымға дейін кетіп қалады. Ең ірісі император пингвині деп аталады. Оның бойы 120 сантиметр, салмағы 50 килограммға дейін барады. 

Ғалымдар олардың су астында жарты шақырымға дейін баратындарын анықтаған. Күн сәулесі мұхитта бар-жоғы 10 метрге дейін ғана түсетіндігін ескерсек, соншама тереңдікте олар не істейді екен?

Олар Оңтүстік Америка, Оңтүстік Африкада да кездеседі. 

Антарктиданың кейде 70 градусқа дейін жететін өте суық ауа-райында бір-бірлеріне тығылып, кезек-кезек орын ауыстырып отырып, жан сақтайды. Балаларын екі аяғының астындағы жылы қалтасында сақтайды. Өте балажан. Әкесі де, шешесі де баланы асырап, жеткізеді. Тіпті, өліп қалған баласын да көпке дейін бағып-қағып, жылы жерде сақтайтындары бар. 

Осы жерде біздерді бір сақал шаштары өскен, әбден суық сорып қарайған, еуропа нәсілдес адамдар қарсы алды. Бізге пингвин етін қуырып берді. Жердің түбінде мұз бен қар жастанып, не істеп жүрген адамдар екенін біле алмадым. Оларға әкелген жүгімізді түсіріп, кері бұрылдық. 

Бағыт - батыс.


Атлант мұхитының таудай толқындары

АТЛАНТ МҰХИТЫНДА келе жатырмыз. Шексіз-шетсіз су басталды. Толқындары таудай. Кемені тербеткенде аударып тастай жаздайды. Қатты жел соқса желкендерді түсіріп тастаймыз. Айсбергтер де көп. Жанымыз мұрынымыздың ұшына келіп, құдайға жалбарынудан басқа біздің қолдан не келеді? Осы жерде суыққа шыдамай африкалық Құсайын қайтыс болды. Денесін суға тастай салды. Қатарымыз күннен-күнге азайып келеді. 

Барлығы елудей адам бармыз. Жиі-жиі төбелес болып тұрады. Біреу біреуге тиіседі. Тамағын тартып алады. Құл қылып жұмсағысы келеді. Күш көрсетпек болады. Маңайда әйел затынан ешкім жоқ. Зорламақ та болады. Әлсіз, әдемі еркектер қатын болып шыға келеді. Әйелше киіндіріп, бет әлпетін бояп, әдемі қылып қояды. Кейде өзің де қызығып кетесің. 

Өз-өзіңе сенбесең, қарсылық көрсетпесең, итше жұмсайды. Қор қылады. 

Бір айдан асқан мезгілде алыстан биік таулардың аппақ ұшар бастары көрінді. Мұздықтар. Қуанғанымызды көрсең. «Жұмаққа кірдің» дегендей әсерде болдық...


Отты жер аралы немесе тозақ

Бұл ОҢТҮСТІК АМЕРИКА еді! Отты жер аралы. Магеллан мүйісі. Бізді суық желімен қарсы алды. Бұл жерді баяғыда ең бірінші рет Магеллан ашқанда өте ірі адамдарды көріпті. Олардың аяқтарының іздерінің өзі жай адамдардыкінен екі есе үлкен болыпты. Сондықтан ол бұл жерді Патагония деп атаған екен. 

Яғни, үлкен аяқ деген сөз.

Бұл жерде қарақшылар Үнді мұхитында тапқан алтындарын пеште қайтадан ерітіп, 999 сынамалы құймаларға айналдырып, саудаға алып шығады. Бұрынғы заманда құйылған алтындар саф таза болмайды. Құрамында неше түрлі заттар болады. Қазіргі заманның талабына сай емес. Сондықтан қайта балқытып, тазалайды. Сондай бір пешке алтын балқытушы болдым.

Алтын деген өзі қызық металл. Тазасы жұмсақ болады. Адамдардың қолдарына, мойындарына тағып жүргендері таза алтын емес. Олар жартылай ғана алтыннан тұрады. Жартысы басқа металл болады. Қандай болса да алтынның адамды өзіне тартып тұратын керемет бір тылсым күші болады. Біздің қазақта «алтын көрсе періште жолдан таяды» деген мақал бар. Періштенің жанында адам деген не тәйірі. Бір қап боқ емес пе? 

Мен аяғым жерге тиісімен бірінші рет дұрыстап ойлана бастадым. Алтын құюшылардың бастығы Педро деген аргентиналық жігіт. Адам емес. Адамнан садаға кетсін. Сөз ұқпайды, сөз түсінбейтін нағыз малғұнның өзі. Қит етсең қолында таяғы бар, сабалай жөнеледі. Өлімші құлып ұрып тастайды. Өлсең де бәрібір оған. Адам жетеді. Адам табылады. Мен секілді құлдар толып жатыр. Күніне бір кемесін әкеледі. Кейбіреулерінің жүрегін, кейбіреулерінің бүйрегін, кейбіреулерінің бауырын, ішкі органдарынан түк қалдырмай алады. Өлі, құр денені иттерге тастай салады. Олардың адамның денесін мүжігендерін көрсең, төбе шашың тік тұрады. Итке жем болмаудың бір-ақ жолы бар. Ол - Педроның құлақкесті құлы болу.

Әдемі еркекті көрсе ол бірден өзінің гареміне алып алады. Құдайдың түр бермегені қандай жақсы болған. Бірінші рет мен оған шын көңілімнен рахмет айттым.

Есіме қай-қайдағылар түседі. Төңіректің бәрі тау. Мұздықтар, көлдер. Суық желдер өңменіңнен өтеді. Жабайы аңдар да көп. Пингвиндер жүр жағада. Біздер жатқан барак типтес ұзыннан-ұзын салынған үйлер бір жылынбайды. Интернет, телефон деген атымен жоқ. Бұл жақты билік органдары да естерінен шығарғанға ұқсайды. Өкімет адамын көрсек жағдайымызды айтар едік, әлде бұлар олардың бәрін сатып алып қойған ба, ешкім бізге жоламайды. 

Жұмыстан тыс уақытта арақ ішу, карта ойнау, төбелесуден басқа ермек жоқ. Кейде тіпті екі адамды шағыстырып, әдейі төбелестіреді. Қан-жоса болған бейшараны ешкім керек те қылмайды. 

Педро құмар ойыны, есірткі, төбелес десе жанын береді. Бәс тігетіні де бар. Екі адамды төбелестіріп, екі итті таластырып қойғандай, анау жеңеді, жоқ мынау жеңеді деп бәс тіккенде, ақшаны пора-пора тастайды. Ұтылып қалса бітті, бізге маза жоқ, ашуын бізден алады, ұтса көңілденіп, вискиден ішуге бізге де береді. 

Осы жерде бұрыннан істеп жатқандар мен жаңадан келгендердің арасында қырғын төбелес болды. Бұрыннан істеп жатқандар жаңадан келгендерге зорлық көрсетеді, жұмсайды, тілін алмасаң ұрады, тепкінің астына алады. 

Солармен жағаласып жүріп ауғандық Хамаюн мен индонезиялық Малака да өлді бір күні. Итше текпілепті. Ешкім байқамаған. Түнде болған іс. 

Қалғанымыз мен, неміс Ганс, қырғыз Жақшыбек, Хасан мен Майкл.

Мен Алматыда жүргенде Мұстафа Өзтүріктің таэквондо мектебінде шыныққанмын. Мұстафаның ол кезде аты дүрілдеп тұрған кезі. Жігіттердің бәрі таэквондошы болғысы келеді. Қара белбеу сенің мықтылығыңның белгісі. Оған қолы жеткендер де бар, жетпегендер де бар. Оныншы данға қол жеткізгендер шынығудың шыңына шыққандар болып есептеледі. Бірақ оған қол жеткізгендер әлемде саусақпен санарлық-ақ. Мұстафаның өзі оған әлі жете қоймаған болатын. 

Одан бері, рас көп уақыт өтті. Сонда да болса анау-мынау адамға дес бере қоймаймын. Қырғыз қолдап жүреді мені, мен оны қорғап жүремін. Екі адамға тістері бата қоймайды. 

Бірде қырғыз маған «сақ бол, сені біреулер аңдып жүргенге ұқсайды, екеуіміз жұбымызды жазбайық» деді. 

Сақтанып жүрмін. «Ойбай-ау менде нелері бар екен?» деп ойлап қоямын. Әзірше ештеңе байқалмайды. Ақыры менің орыныма біреулердің қызығып жүруі мүмкін деген шешімге келдім. Менің орыным табысты жер. Байқатпай әжептеуір алтын жинап алуға болады. Ал алтын жинап алсаң бостандығыңды сатып аласың.

Майкл мен Ганс өз адамдары. Ал Хасанның әлі тірі жүргеніне таңымыз бар. Құдайы сақтап жүр-ау шамасы. Бес уақыт намазын қаза қылмайды. Нағыз мұсылман. Өзінің ешкімге зияны да жоқ. Бірақ оқыған-тоқыған, көзі ашық, қазіргі дүниедегі көптеген оқиғаларға өзіндік көзқарасы бар, сауатты адам. 

Дінге деген көзқарасы да заманға сай. 

- Хасеке, - деймін мен оған, осы жер жүзінде жеті миллиард халық бар. Оның бір миллиарды мұсылман. Қалғандары мұсылман емес. Сонда қалған алты миллиар адам өлгенде қайда барады, тозаққа бара ма?

- Жоқ, - дейді ол. 

- Құдай біреу. Бірақ оған баратын жол әр түрлі. 

Біз тұрған жер күзетіледі. Бір таудың етегінде тұрған ескі, аңғал-саңғал, 60-70 жылдары салынған, әбден тозған барактарды айнала тікенегі бар сым тартып, оған ток жіберіп, терең ор қазып тастаған. Жағалай қару асынған, қабаған ит жетектеген еңгезердей негр жігіттер жүреді. Түрлерінен адам қорқады. Бір жегенде бес адамның тамағын ішеді. Еңгезердей, екі иықтарына екі адам мінгендей еркектер. Еріндері қап-қалың. Көздері ғана ағараңдап, анда-санда сөйлегенде тістері жарқ-жұрқ етеді. Сақалдар-мұрттары қауғадай. Кейде есірткі шегіп алып тауға, аспанға оқ атады. Жәйдан-жай адамды ата салу түк емес оларға. Калашников автоматының дауысы шықса зәрең ұшады. Тағы да кім өлді екен деп ойлайсың. 

Түнде де ешкім ұйықтамайды. Әскери, өте құпия обьекті де бұлай қатаң күзетілмес. Олардың көзіне түспей үстімізден құс та ұшып өте алмайды, астымыздан тышқан да жүгіріп өте алмайды. Күзетшілер ешбір ескертпестен ата салуға құқылы. 

Қашпақ болды, - дейді. Болды. 

Ешкім тергеп, тексеріп жатпайды. Сондықтан сым, ор жаққа ешкім де аяқ баспайды. Әдейі өлгісі келгендер болмаса, әрине. 

Бірде бір күзетші автоматы атпай қалған ба, әлде ерігіп отыр ма, қаруын шашып тастап, бір-бірден жинап отырған ғой, Хасанның өзі барып соқтығысыпты. Калашников автоматын ол көзді жұмып тұрып жинай беретінін бірнеше рет айтқан болатын. Жалданып Вьетнамдағы соғысқа қатысқан. Американдықтармен шайқасқан. Соғысқа еті үйренген. Қару-жарақты шашады. 

Хасан «қаруыңды әкел, мен жинап берейін» десе керек, жанына жақындай берген оны күзетші басқаша түсінген. Тоқта деп пе, әйтеуір бірдеме деп айғай салыпты, екінші күзетші қуыстан атып шығып, атып кеп жіберген. 

Осылайша аяқ астынан ол да қаза тапты....

Енді бірге келгендерден қырғыз екеуіміз ғана қалдық. Бізден басқа да бұл жерде жүздей адам бар. Арасында кімдер жоқ дейсің? Қытайлықтар, малайзиялықтар, пәкістандықтар, үндістер, негрлер, арабтар, еуропалықтар да бар. Бір моңғол жігіті де жүрді. Жапондықтар мен мексикалықтар, кәріс, тай, лаос та бар. Қырық рудан құрылған құрама халықпыз. 

Бәріміздің сөйлесетін тіліміз ағылшын тілі. Қайда барсаң ағылшын тілі. Ағылшын тілі болмаса осыншама жердің әр түкпірінен жиналған қырық сан ұлттың өкілі қалай түсінісер едік? 

Тамақ беріп те жарытпайды. Қолдарына не түссе, әйтеуір аштан өліп қалмаса болды деп ойлайтындары болуы керек, бере береді. Жесең де, жемесең де өзің білесің. 

Аспазшы жігіт «тамаққа келіңіздер» деп айқай салғанда балалар секілді істеп жатқан жұмыстарымызды тастай-тастай жүгіреміз. Бір-бірімізді итере-митере, таптай жаздап, есікке сығылысып, асханаға әрең кіреміз. Кім бірінші кіреді, сол ұп-ұзын қылып қойылған үстелдің үстіндегі тамағы молырақ құйылған ыдысына ие болады. Оны тез-тез асап жеп, қылғытып, тағы да сұрауға болады. Обалы не керек, ең бірінші бітірген он-он бес адамға тағы да қосымша құйып береді. Екі тілімнен қара нан да болады. Өзіңдікіне тоймай қалсаң өзіңнен жуастау, әлсіздеу біреудің нанын, кейде тамағын тартып алып жейтін жындылар да бар. 

Ет деген атымен болмайды. Болады. Бірақ оны су татыған сорпаның ішінен тауып алғанша біраз уақытың өтеді. Ламаның еті. Кейде қабанның еті болады. Пингвиннің етін де береді. 

Екіншіге үстіне етсіз тұздық құйылған күріш кейде жарма береді. 

Ал үстелдің ең бас жағындағы екі-үш орынға ешкім де отырмайды. Ол жерлер кімдердікі екенін бәріміз білеміз. Шаш ал десе бас алатын бандиттердікі. Пәлесінен аулақ. 

Ал қытайлықтар, кәрістер мен тайлықтар ештеңені талғамай жей береді. Бірде кәдімгі құртты қуырып жегендерін көзіммен көрдім. Лоқсып, жүрегім айнып кетті.

Кейде асханада кезекші боламыз. Отын жару, су әкелу дегендей ұсақ-түйек жұмыстар. Картоп ашуға көмектесеміз. Ыдыс жуу. Есесіне қарын тоқ, қалағаныңша жейсің, кетерде жолдастарыңа тағы да ала кетесің. 

Бірде жұмыстан шаршап келіп түнде ұйықтап жатқам, біреу оң жақ иығымнан түрткендей болды. Екінші қырыма аунап түсіп, жата бердім. Түс көріп жатыр екенмін. Түсімде ауылда жүрмін. Төрт-бес бала суға түсіп жүрміз. Күн ыстық. Бір-бірімізге су шашып ойнаймыз. Суды жалаң аяқ кешіп, жүгіреміз. Шолп-шолп етіп шашыраған су тамшыларына қызыға қараймыз. Бір бала тас жалатып әуре болуда. Бұл қандай ойын екенін кейбіреулер білмес. Айта кетейін, екі жағы жылтыр сопақ келген тасты тауып аласың да су бетіне бар пәрменіңмен лақтырасың, сонда тас су бетіне бірде тиіп, бірде тимей бес-алты рет, кейде он-он бес рет секіріп, секіріп барып, суға батады. Кімнің тасы суды көп жаласа сол жеңген болып шығады. Мен тас жинап жүр екенмін. Енді менің келген кезегім еді, лаостық жігіт оятып жіберді.

- Жай ма? – дедім ұйқылы-ояу көзімді әлі аша алмаған қалпы.

- Сені далада біреулер шақырады, - деді. 

- Шақырғаны несі? Түн ішінде мені не істемек?

- Білмеймін. Екі жігіт сені шақыр деп мені жұмсады, - деді ол.

Жүрегім бірдеңені сезе қойды. Өткенде қырғыз жігітінің айтқаны есіме түсті. Жәйдан-жәй емес деп ойладым мен. 

Біраз отырып, есімді жинап, далаға шықтым. Прожектордың жарығы ауланы жап-жарық қылып тұр. Бірақ ешкім көрінбейді. Қара көлеңке болып тұрған, үйдің артқы жағына қарай келдім. Қараңғыда тығылып тұрған екі адамның сұлбасы байқалды. 

- Сендер ме мені іздеген, бері қарай келіңдер,- дедім дауысымды қаттырақ шығарып, мені қорқып тұр деп ойламасын деген түрмен.

- Өзің кел, бері таман,- деді біреуі.

Келдім. Тани қойдым. Қытайлық пен анголалық жігіт. Қытайлықты бәріміз Му деп атаймыз. Қандай мағына берерін кім біліпті, соның атын атасам болды, әйтеуір менің есіме сиыр түседі. Қазақтың сиырлары мө-мө деп мөңірейді емес пе? Өзі де сиыр секілді жардай. Ал анголалықтың аты - Бома. Екеуі де өздерінің мінез-құлықтарымен, тәртібімен басқа жұрттан бөлектеніп жүретін. Әлсізге әлімжеттік жасауға дайын тұратын. Бір-екі рет сөзге келіп қалғанбыз. Бір болмашы нәрсе үшін Жақшыбекке тиіспек болғандарында мен килігіп, орындарына қойғам. Біз екеу болып кеткеннен кейін шамаларымыз жетпей қала ма деп қорықты ма, жым-жырт бола қалған еді сол кезде. Енді әрқайсымызбен жеке-жеке есеп айырыспақ болды ма екен?

Бір адамның өлгенін осы екеуінен көретінбіз. Бірақ қолда нақты дәлел жоқ. Оқиға түнде болған. Ешкім көрмеген. 

- Сен, қазақ, алтын ұрлап жүр екенсің ғой, - деді қытай. 

- Мен бәрін білемін. 

- Білсең қайтейін, - дедім. Бұнысы тек жай, мені ұру немесе өлтіру үшін сыныққа сылтау іздеу екенін сезе қойдым. 

- Ұрласам сенің әкеңнің алтынын ұрлап жүргенім жоқ қой!

Менен бұндай сөз естимін деп ойламаса керек не айтарын білмей әбіржіп қалды. Ол мені қорқып кетіп, бөлісейік, ешкімге айтпа, жартысын саған беремін деп айтады деп ойлаған-ау деймін, күмілжіп қалды. Осы кезде «ангола» жағама жармаса кетті. 

- Мен білемін, қазақ, сен алтын ұрлайсың, тірі қалғың келсе бізге бересің, әйтпесе... дей бергенінде, баяғыдан көзіммен бағып тұрмын, екі аяғының арасы талтайып, ашық тұр, өзі маған жабысып алыпты, тіземмен теуіп қалдым, бар күшіммен, бейшараның жанды жеріне дәл тиген екен, әлде жарылып кетті ме екен, шыңғырып жіберді, екі қолымен баса қалып, жата кетті. Бірдеңе-бірдеңе деп өзінің тілінде айғайлап жатыр. Не болғанын бірден түсіне алмай Му қатты састы. Қатты дауыстан жұрт тез жинала қалды. Жалғыз қалған «қытай» қаша жөнелді. 

- Не болды саған, не болды? - деп қырғыз да жетті. 

- Таэквондоның арқасы! Мұстафа Өзтүрік ағама мың рахмет! – деп оған күлімдей қарадым. 

Кейін белгілі болғанындай, анголалық қатты жарақат алыпты. Емдейтін дәрі, дәрігер жоқ, оған инфекция түсіп кетіп, іріп-шіріп, ақыры өлді. Жалғыз қалған Қытай жігіті қойдан жуас болып кетті. 

Бейшара, сүмірейіп, мәдениетті, тәртіпті адам бола қалды. 

Кейбір адамдар болады. Өзінің тек қара күшіне ғана сенеді. Күшінің асып, шамасының жететінін білсе, құтырып шыға келеді. Ал әлсіз екенін түсінсе бетегеден биік, жусаннан аласа, моп-момақан. 

Бір көргенде қандай жақсы адам деп те ойлауың мүмкін. 

Бірде Педроны сатып алуға бел будым. Алтын балқытқанда кей кезде күлдің арасында қалып қойған сынықтары болады. Соларды байқатпай жинай береміз. Олар ешқашан да пештен алынбайды. Басқа алтындармен бірге балқып жата береді. Бірақ оларды қозғамаймыз. Күн өткен сайын олар көбейе береді, көбейе береді. Соларды Педроға берсем ше? Мені өліп қалды деп айта салады. Кім санап жатыр бізді? Ит жеп қойды дейді. Ал сен өз жөніңе кете бер. Кімге керексің? Жолың ашық. Дәл осылай істеген бір жігіт болды. Қазір үйіне барған да шығар.

Менің ағылшыншам әжептеуір дұрысталған. Жақсы сөйлесемін. Педро да ағылшын жігіт. Дұрысы Петр. Бірақ оны испан мақамымен айтқанда Педро болып шыға келеді. 

Бір күні Педро келді қасыма. 

- Сенің атың неге казақ? - деді ол. 

- Мен қазақпын. Казақстаннанмын,- дедім. 

Бұндай ел бар екенін естімеген болуы керек, иығын қиқаң еткізді. 

- Педро, - дедім мен. Мен сенен өзімнің бостандығымды сатып алғым келеді. Маған азаттық бер. Қанша керек?

- Немене алтының тасып бара ма? - деп көзі бақырайып кетті оның.

- Жоқ. Бірақ тауып беремін, - дедім.

Жан жағына қарады, Ұрлана, ақырын басып қасыма келді. 

- Қанша бересің? - деді. 

- Бір келі,- дедім. 

- Аз,- деді. 

- Екі келі.

- Жоқ. 

- Үш.

- Жарайды,- деді де, кетіп отырды. 

Ура!!! Мен азатпын. Мен бақыттымын. Ура!!!

Келгелі жинай берген, тығып қойған алтындарыма көз салсам біраз болып қалғанға ұқсайды. Екі келі бар-ау. Енді аз-ақ қалды. Аз-ақ. Сәл шыда, Тұреке! Шыда! Шыда! Шыда!!!

Ертеңінде Педро келді. Асығыс. 

- Ей, Казақ, - деді. 

Қарадым. 

- Мені ертеңнен бастап басқа жерге аустырып жатыр, қанша алтының бар, бер де кете бер, бүгінгі түннен қалма, қалсаң өз обалың өзіңе, - деді ол. 

Жанып жатқан оттың ішіне қолымды салып жібердім де қолымның күйгеніне қарамай күлдің бір бұрышында жатқан қомақты қанқызыл металды алып шығып, суға тастап жібердім. Ол быж ете қалды да тынышталды. Педроға ұстата бердім. 

Көзі жайнап кетті. 

Жалпы қай жерде жүрсем де, қай кезде болса да қолына алтын ұстаған адам өзгеріп сала береді. Көздері жайнап, бетіне, көзіне қан жүгіріп, жүрісі, сөйлеген сөзі өзгеріп кетеді.

- Бүгіннен қалмай жоғал, - деді ол. 

Сондай бір әмірмен айтты. Мен сенің қожайыныңмын, мен сенің құдайыңмын, мен саған бостандық беремін деп масаттана, салтанатты түрде әмір етті ол. 

Сол түні мен жоқ болдым. Педро мені өліп қалды, иттерге тастадым деп есеп бергені анық. Мені енді ешкім іздемейді. Іздеп, уақыт кетіріп қайтеді. Уақыт - ақша. Тезірек барынша көп алтын балқыту керек. Сонда сен адамсың. Сен байсың. Сен Еуропада, Америкада тұрасың. Сән салтанаты келіскен сарайлар мен жеңіл көліктер сатып аласың. Сыйлы, білімді адамдармен араласасың. Қонаққа барасың. Қонақ шақырасың. Ол жерде өзіңді білімді, зиялы адам ретінде көрсетесің. Әйел деген аяғыңның астында жатады. Ана жерде бір үй, мына жерде бір үй, ана жерде бір тоқал, мына жерде бір тоқал. Әдемі актрисалармен, сұлу келіншектермен, жас қыздармен сайран саласың. Ақшаның мөріне қарамай жұмсайсың. Ара-арасында балалар үйіне, кедей-кембағылдарға тиін-тебен беріп қоясың. Жай жарнама үшін. Жомарт, меценат атану үшін. Жалпы сен туралы жұрт жақсы айтуы үшін. Соның бәрін есеппен, әдейі істейсің. Ал шындығына келгенде олар бірі қалмай қырылып қала ма, аштан өле ме, оған бас қатырып жатпайсың.

Патагонияның бір жақсы жері, таулы, орманды жер. Тығылатын, көзге көрінбей жүретін жер жетеді. 

Қолымда бір баклашка су ғана бар, үш күн жүрдім. Солтүстікті-батысты бағытқа алып жүріп келемін. Жүріп келемін дегенім жәй сөз ғана, қашып келемін, жүгіріп келемін. Екі өкпемнің өшкені қай заман. Бірақ оған қарайтын заман ба? Зытып келемін. Аяқтан аяқ, қолан қол қалмады. Жүгіремін, жығыламын, екі қолмен жерге құлаймын. Олар тасқа соғылып қанайды. Аяқтағы қай бір жақсы етік дейсің, олар да жыртылып жолда қалды. Жалаңаяқ қалдым. Жалаңаяқ жер басып жүгіріп келемін. Қан-қан болған аяққа қарайтын уақыт жоқ. Сол жүгіргеннен ұйықтамай үш күн жүгірдім. Үшінші күн дегенде құлаған жерімнен тұруға мұрша болмады. Қатып қалыппын. 

Қанша жатқаным, ұйықтағаным есімде жоқ. Тұрсам, әжептеуір тынығып қалыппын. Тек қарыным ашып, асқазаным бүріп әкетіп барады. 

Мен қашқанда таулы жер, таулы жер деп батысқа қарай қаша берген екенмін. Бір уақытта жағаға келіп тірелдім. Маңайда жан баласы жоқ. Бірақ менің білуімше, бұл – ТЫНЫҚ МҰХИТЫ.

Австралияға дейін 12 мың шақырым. Қазақстанға дейін 40 мың шақырым. 

«Өлдің Мамай қор болдың» деген осы Тұреке дедім де құлап түстім. 

Сол жатқаннан тұрмадым...


Үндіс қызы Ауа

Мені балықшылар тауып алыпты. 

Патагония Аргентинаның үштен бірін алып жатқан қазақтың Бетпақдаласындай бос жатқан дала. Отты жер аралы да Патагонияның жалғасы секілді. Екеуін Магеллан бұғазы бөліп жатса да табиғаты ұқсас. Жартысы Чилиге қарайды. Бірақ нақты белгіленген шекарасы жоқ. Ешкім күзетпейді де. Басында мәңгі мұздықтар жатқан биік таулар мен шағын қыраттар көп. Өзен-көлдер де жетерлік. Орман да бар. Табиғаты өте әдемі. Мыңдаған аралдар бар. Жағаларын күндіз-түні мұхиттан келген толқындар соғып, көбіктеніп жатады. Сосын Антарктидаға ең жақын жер болғандықтан оның суық лебі сезіліп тұрады. Жазда күннің жылылығы он-он бес градустан аспайды. Анда-санда бір шағын ғана қыстақтар кездеседі. Оларда жергілікті тәуелше, араукан деген үндістердің тайпалары тұрады. Олар мал шаруашылығымен айналысады. 

Бұл жерді 1520 жылы Магеллан ашқаннан бері ол көптеген уақыт қарақшылардың мекені болып келген. Климаты қатал, үнемі соғып тұратын суық желдер, сондықтан халық аз қоныстанған. Негізінен жергілікті үндістер. Шамалы еуропалықтар да бар. 

Оңтүстікте атақты қарақшы Дрейктің бұғазы жатыр.

Мені тауып алғандар да осындай бір балық аулап, мал ұстап жандарын бағып жүрген жергілікті үндіс отбасы екен. 

Олар менің алғашқыда кім екенімді білмей бастары қатыпты. Қойнымды ақтарып қараса ешқандай құжат таппаған. Менің құжаттарым Австралияда жоғалған болатын. Рестораннан шығып, темекі тартып тұрған кезде екі азиялық адам келіп темекі сұрап, мен оларға берейін деп қалтама қол сала бергенде бірдеңе болып, есімнен танып қаламын ғой, содан айдалада оянғаннан көрген емеспін. 

Үндістер мені жапон ба, қытай ма деген ойда болыпты. Өйткені Аргентинада да, Чилиде де олар көп-ақ.

Көзімді ашсам үйдің ішінде, кереуетте жатырмын. Шешіндіріп, төсек салып, ыңғайлап жатқызғандары көрініп тұр. Бас жағымда бір қыз ба, жас келіншек пе отыр. Ол менің көзімді ашқанымды көріп, қуанып кетіп, бірдеңе деп дауыстап, бөлмеден шығып кетті. Бір уақытта жаныма бір еркек пен толықтау келген әйел келді. Менен бірдеңе деп сұрағандарын естіп жатырмын. Бірақ түсінетін емеспін. Үндісше ме, испанша ма, екеуі де маған белгісіз тіл. 

- Менің атым қазақ, мен Қазақстаннанмын, - дедім қазақшалап, түсінсе де, түсінбесе де өздері білсін. Бұл соншалықты маңызды емес. 

Олар бір-бірлеріне үнсіз қарады. 

Түрлері қоңыр-қошқыл, шаштары қара, пішімдері азияттықтарға келетін осы бір жандар туралы елімде жүргенде талай-талай кітаптардан оқып, кинолардан көргенмін. Олардың бәрінде бұл халықты жартылай жалаңаш, қолдарына садақ, найза ұстаған ержүрек адамдар қылып суреттейтін. Бірақ олардың барлығы да еуропалықтардың Америкаға жаулап алу мақсатында, қоныстануға бірінші рет келгендегі кездерді суреттеуші еді. Осыдан төрт-бес ғасыр бұрынғы оқиғаларға небір аңыз-ертегілерді қосып, адам сенбестей қылып баяндайды. Олардың салған пирамидаларын, күнге табынатындығын, адамдарды құрбандыққа шалатындарын талай рет кинодан көргенмін. Майя тайпасының өркениеті туралы да әдебиеттерді көп оқығанмын. Олардың жасаған күнтізбелері өзінің дәлдігімен әлі күнге дейін ғалымдарды таң қалдырады. Бірақ қазір 21 ғасыр ғой. Бұрынғының барлығы қазір тарих болып қана қалды. Бірақ санаға осылай сіңіп кеткендіктен жүрексінеді екенсің. 

Мені тауып алғандарына қуанып, өз құдайларына құрбандыққа шалып жіберсе не етпекпін? 

Қой, құрысын, әзірше ондай ештеңе де байқалмайды.

Төсегімнен тұрып, далаға шықтым. Таудың етегіндегі ағаштан салынған жұпыны, ескі үй екен. Үйдің жанында қоралар, қоршалған аран, ескі сарайлар, бақша бар екенін көзім шалды. Сиырлар тұр байланып, тауықтар жүр қыт-қыттап. Ат тұр. Кәдімгі жылқы бар ғой, сол. Алыстан Анд таулары көрінеді. Бастарында ағарып мұздықтар жатыр. Етектерінде де қар әлі кетпепті. Анандай жерде тағы да бір-екі үй көрінеді. Далада ламалар жайылып жүр. Ұсқындары біздің түйелерге келеді. Тек өркештері жоқ демесең.

Осылайша менің бостандықтағы, бірақ танымайтын жат елдегі, жат жердегі өмірім басталды. 

Үй иесінің ұл баласы бар екен. Ол Буйнэс-Айресте жұмыс істейтін болып шықты. Соның киімдерін маған берген, маған шап-шақ. Аяғымда жылы етік. Үстімде шапан секілді киім. Бұл жақта жылы киініп жүрмесең болмайды. Суық желдер жиі соғады. Далада ызғар бар. Аяқ астынан қар да жауып кетеді. Суық жаңбыр да сіркіреп өтті.

Күнұзақ Тынық мұхитының жағасына барып, ұзаққа көз тастап ойға шомып отырамын. Үлкен-кіші аралдар көп-ақ. Алыстан Ушуая деген қаланың шамдары көрініп тұрады. Есіме қай-қайдағылар түседі. Австралияға дейінгі өмірім жұмақ болған екен ғой деп ойлап қоямын. Сүйген жарым, балаларым жанымда, тәп-тәуір жұмысым, үйім бар, ерігіп, көз көріп, құлақ естімеген жерге қалай ойланбастан кетіп қалғаныма таң қаламын. Есіме:

Дүние бір қисық жол бұраңдаған,

Бақ тайса ерге дәулет құралмаған.

Күніне тоқсан тоғыз пәле көрсең,

Сонда да күдер үзбе бір алладан,- деген өлең шумақтары түсіп, сәл де болса ерік-жігер бергендей болады. Қайраттанып қоямын. Бірақ жалғыздық жүрегімді ауыртып, шарасыздыққа бой алдыра беремін.

Австралияда болған жәйтқа Смиттің еш кінәсі жоқ шығар деп ойлаймын қазір. Аяқ астынан далаға шығып кеткен өзім кінәлімін. Мені шарқ ұрып іздеп, қазір күдерлерін үзіп, қойғандарын да білемін. 

Мені аяқ астынан жоғалып кетті деп үйіме хабар берді ме екен? Дос-дұшпандарым Австралияда несі бар еді, ақымақтың деген шығар?

Үй иесі жуас жан. Аты - Хуан. Оңтүстік Америкада Бразилиядан басқа елдердің барлығының мемлекеттік тілдері испан тілі. Сондықтан испан мәдениетінің тигізген әсері барлық жерден білініп тұрады. Жаңағы үндістің атының да испанша болуы осының бір көрінісі. Балалар да испанша оқиды. Газет-журнал, радио, теледидар барлығы тек қана испанша шығады. 

Ол ұзақ күндер ешкімге тіл қатпастан, үй жұмысын істеп, темекісін тартып қана жүре береді. Анда-санда балыққа барады. Мен де ілесіп барамын. Кішкентай ғана қайығы бар. Көлдер көп. Қаптаған бұғаздар мен айлақтар. Ауымызды бір алғанда қайығымыз балыққа толып қалады. 

Хуан мен оқыған кітаптардағы немесе кинолардағы үндістерге еш ұқсамайды. Заман өзгерді, уақыт басқа, адамдардың түсінік танымы мен өмір сүру дағдылары да өзгерген.

Әйелі өте ширақ, еңбекқор жан. Таңертеңнен кешке дейін бір тынбай қыбырлайды да жүреді. Қыбырлап жүреді, сөйлеп жүреді. Егер де ол бір минут сөйлемей қойса кәдімгідей елеңдеп қаламыз.

Маған туған шешемдей қарады. Жылы жұмсағын алдыма қойып, баласындай күтті. Құдай деген жан.

Біз әлі күнге дейін дұрыстап, түсінісіп сөйлескен емеспіз. Менің тілімді олар түсінбейді, олардыкін мен түсінбеймін. Кейде ымдап бірдеңе айтамын. Олар да маған бірдеңе айтқысы келсе қолдарымен, қимылдарымен түсіндіреді. Күн сайын бірнеше сөзден жаттап жүрмін. Ертең-ақ испан тілін біліп шығатыныма ешқандай күмәнім жоқ. Жалпы адам баласы жайдан жай біреудің тілін үйренбейді, тек мәжбүр болса, қажеттілік туса ғана қимылдайды.

Кейде мен далада Тынық мұхиты жаққа ұзағырақ қарап, ойға батып отырып қалсам, жаныма үй иесінің қызы келеді. Аты - Ауа. Қалада оқыған. Жасы жиырма-жиырма үштегі әйел баласының көз тартарлық түрі, нәзік денесі бар екенін алғаш оянған кезде-ақ байқағанмын. Ұп-ұзын шашын жайып жіберіп, айна алдында таранып тұрғанында бір-екі рет көз алмай тесіле қарап қалған болатынмын. Кеудесіндегі төсі ашық, жеңіл лыпадан екі анары тырсыйып білініп тұратын. Бұтындағы шолақ джинсиі де оның дене мүсінін тартымды қылып көрсетуші еді. Қыпша белі мен жұп-жұмыр саны қай еркекті болмасын еріксіз өзіне қаратары анық. Қараторының сұлуы десе сұлуы-ақ. «Қыз он беске толған соң, шашынан көп жаласы» дегендей, бірдемені бүлдіріп қоймаса игі еді деп қашқақтап жүремін. Осыны сезгендей, кейбір қылықтарымен мені өзіне ынтықтырып-ақ қояды. Бұған қоса ол өзі ашық, ақкөңіл қыз. 

Маңайда еркек кіндікті некен-саяқ. Табиғат өз дегенін істемей қоймайды. Еркектің әйелсіз, әйелдің еркексіз күні жоқ. 

Адам ақылды хайуан. Сезімін жасыра біледі. 

Ал жан-жануарлар олай емес. Олар күйлегенде ештеңеге де қарамайды. Мысықтар күйігін баса алмаса өліп қалады. Ал түйенің еркегі бура ұйыған кезде құдай көзіне көрсетпесін. Шайнап, өлтіріп тастайды. Ал иттер бір-бірлеріне құмартатындары соншалықты жыныс мүшелері бір-біріне жабысып қалады. Жолбарыстар бес минут сайын жақындасады. Ал адам...

Менің әйел баласын көрмегеніме екі-үш жылдың жүзі болды. Сондықтан оның әрбір қылығы, жүріс-тұрысы мені әжептәуір елеңдетеді. Ғаламат бір күш денемнен сыртқа ытқып шыққысы келеді.

Бірақ үй иесінің маған деген мейірімі мен сый-сияпаты ерекше болғандықтан мен ол қыз туралы ойлаудың өзінен ұяламын.

Бір күні алыста жайылып жүрген ламаларды үйге қайырып әкелуге кетіп бара жатыр едім, артымнан жүгіріп Ауа келді. Екеуіміз ымдап сөйлесіп келеміз. Ол испанша сөйлеседі. Бұдан былайғы жерде ағылшын тілі түкке жарамай, испан тілінің құдіреті жүріп тұр. Бүкіл Оңтүстік Америка испанша сөйлеседі. Ауа мектептен кейін оқымаған. Үндістердің қыз баласын еркін ұстайтындығын байқап жүрмін. Бірақ ешқайда жібермей үйлерінде ұстайды. Күйеу жігіт те қыздың үйінде тұрғанын қалайды. 

Адамдар менің неғылған адам екенімді, қайдан келген, не істеп жүрген жан екенімді әлі түсінген жоқ. Бәрін айтып беруге тіл жоқ. Бірдеңе айтқан болам, олар түсінбейді, сосын қолды бір-ақ сермейді. Менің ешкім мазамды ала бермейді. 

Лама өте қырсық мал. Бір жатса тұрмайды, тұрса жатпайды. Тіпті оны орнынан тұрғызбақ болып, қолыңдағы таяғыңмен түрткілеп, итеріп-итеріп жіберсең бетіңе түкіріп те жібереді. 

Маңайдың бәрі таулы-тасты жер. Байқамасаң сүрініп құлап түсуің де мүмкін. Оның үстіне жабайы аңдар баршылық. Ягуар, пумалар кездеседі. Ал страустың бір түрі нандуды атпен қуып жете алмайсың. Байқап жүрмесең болмайды.

Бүкіл дүние жүзіне белгілі шиншалланы да көзім шалып қалады. Әсіресе, кондорды айтсайшы. Бұл жыртқыш құс қанатын жайғанда үш жарым метрге жетеді.

Кондор жер бетіндегі ең ірі құстардың бірі. Ол бес шақырымға дейін аспанға көтеріле алады. Еркіндікті жақсы көреді. Қолға үйретпек болсаң, өліп қалады. Инктар оны «Анд тауларының жаны» деп атапты. 

Ауа менен «Сен бұрын қай жақта тұрдың?» деп сұрайды. Мен «Қазақстан, Астана» деймін. Ол қай жерде? - десе түсіндіріп бере алмаймын. Ресейді білесің бе? - десем, білем, - дейді. Соның жанында деп жерге сызып көрсетемін. Мынау Ресей деп жерге Ресейдің суретін саламын, сосын мынау Қазақстан деп оның да суретін салып көрсетемін. 

- Енді түсіндім,- дейді ол. 

- Біздің жаққа қалай келдің ,- дейді ол. 

- Білмеймін,- деймін мен. 

Тілім жетсе айтып-ақ берер едім. 

Ішімнен оның жанымда жүре бергенін де қалап тұрамын. Оны көрсем күлімдеп, көңілім көтеріліп сала береді. 

Кейде екеуіміз алысып-жұлысып ойнаймыз. Мен бастамаймын бұл ойынды. Ол бастайтын. Мен далаға шықпақ болсам сыртқы киімімнің тұрған орнында жоқ екенін байқаймын. Киімім қайда дегендей Ауаға қараймын. Бұл кезде үйде ешкім болмайды. Ол болса басқа бөлмеге кіріп кетеді де алып шығады. Маған ұсынады. Мен қолымды соза бергенде ол киімімді қайта тартып ала қояды. Мен бер деймін, ол бермей тұра қашады. Мен қуып беремін. Бір уақытта қабырғаға барып тіреліп, тұрып қалады да киімімді артына тыға қояды. Мен киімімді тартып алмақ болып, қолымды оның арт жағына созғанда денеміз денемізге тиіп кетеді. Ыстық демін сезініп, балқып қоя беремін. Ұрғашының исі сезімімді қытықтап, жылы қан өне бойыма тарап, жүрегім аласұрып кеудеме симай кетеді. Осыны сезгендей-ақ ол да құтырына түседі. Қылығы тәтті-ақ. Сонда байқайтыным мен ғана емес ол да қызарып кетеді. Ауының ылғалданғанын сеземін. Денесі жып-жылы болып кеткенін байқаймын. Көзі жымыңдап, ерекше бір тәтті күйді басынан кешкенін аңғарамын. 

Жасы келген, пісіп тұрған қыз. Еркек құшағын аңсайтын да болар. Табиғат өз дегенін істетпей тұра ма? Оның үстіне менің де әйел көрмегеніме қаншама жыл өтті. Түсіме жиі-жиі әйелдер кіреді. Талай рет аймаласып жатып оянып кеттім. Бұндай кезде еркектің өзін-өзі ұстап тұруы қандай қиын десейші!

Бірақ бұл ойынның әр жағында оның да маған деген құмарлық сезімдерінің жатқанын аңғарамын. 

Ауаның әке-шешесі бізге көңіл бөлмейтін секілді. Әлде сондай қалып байқатады ма екен? Мүмкін қыздарының маған күйеуге шығып, менің өз қолдарында қалғанымды қалайтын болар? Отағасы шал, әйелі де қартаң тартып келеді. Басқа балалары жоқ. Баласы қалаға қолына шақырған екен, бармапты. Осы өмір өздеріне ұнайтын секілді. Қазақтар сияқты туған жер, ата-баба мекені деп отыр ма екен? Ол жағын білмеймін. 

Бұл жақта ер-азаматтар аз. Үлкен кісілер. Балалар. Қыз-келіншектер. Жігіттер жұмыс іздеп кетеді екен де, көбінесе сол жақтарда қалып қояды. 

Құжатым жоқ болғаннан кейін мен ешқайда да бармаймын. Елдімекен көрсем айналып өтемін. Ұстап алып, бұл не қылған адам деп жауып тастаса, біттім ғой. Аргентинада, Чилиде Қазақстанның елшілігі де жоқ. Бұлар түгілі Оңтүстік Америкадағы ешқандай елде біздің елдің елшілігі жоқ. Сенің кім екеніңді анықтағанша тағы да екі-үш жыл өтеді. Шаршайсың. Жүдейсің. Қамығасың. Қамауда жазым болуың да мүмкін. 

Әзірше өз-өзіме келіп, тынығып, ес жинап алайын, сосын бір жөні болар деп жүрмін. 

Жағалауда толқындар мен жиі-жиі болатын тұмандарға қарап отырғанда бір байқағаным солтүстікке қарай кемелердің жиі-жиі кетіп бара жататындығы. Қайда барады екен, қай жақтан келеді екен? Ол маған жұмбақ. Кейбіреулері тоқтайды, жағаға қайықпен біраз адамдар келіп түседі, от жағып, тамақ істеп, ойнап, билеп қайтадан кетіп отырады. 

Бірде осындай адамдарға Ауа екеуіміз бардық. Чилиліктер екен. Қыдырып, сейіл құрып жүрген еріккен жандар. Бір төбенің басына жайғасып алып, сырттарынан ұзақ бақыладық. Табиғат аясында дем алып, серуен құрып, бой жазуға шыққандары көрініп тұрды. 

Қас қарая бастады. Қып-қызыл болып Тынық мұхитына күн де батып барады. Ауаға кетейік дедім ымдап. Ол сәл отыра тұрайық та дегендей болды. Кешкі салқын түсті. Мұхиттан ескен жел қоныш-қонышыма кіріп, сәл тоңа бастадым. Ауаға қарасам оның денесі де сәл дірілдейтін секілді. Өзімнің үстімдегі жылы жеңі, етегі ұзын киімімді оның үстіне жаптым. 

- Сен өзің тоңып қаласың ғой, - деді ол. 

Ештеңе етпейді, мен қазір жүгіріп-жүгіріп, қимылдап жылынып аламын дегендей қозғалып, денемді қимылдата бастадым. 

Кел екеуіміз бірге жамылайық дегендей киімнің бір шетін ашты. Бір киім екі адамға қалай жете қойсын. Денесі денеме тиіп, жүрегім дүрсілдеп, дем алысым жиілеп барады. Ол да маған жабыса түсті. Ақырын белінен ұстап, өзіме тартып едім, еш қарсыласпады. Қайта тығыла түседі. Ернінен, тамағынан аймалай бастадым. Көп жылдардан бері бірінші рет әйел исіне мас болып, буын-буындарым балқып бара жатты. Екеуіміз белуардан келетін көк шөптің үстіне қисая кеттік... 

Айқасқан құшақ, сүйіскен ерінді енді ешкім де айыра алмас еді...

Жарқ етпес қара көңілім не қылса да,

Аспанда ай менен күн шағылса да.

Дүниеде, сірә, сендей маған жар жоқ,

Саған жар менен артық табылса да. 

Абай! Қандай керемет айтқан. 

Армансыз иіскеп, аймалап, құмарымды бастым. 

Ал Ауа болса:

Тал жібектей оралып,

Гүл шыбықтай бұралып.

Салмағыңнан жаншылып,

Қалсын құмар бір қанып, - дегендей бауырыма тығыла түседі. Ол тығыла түскен сайын мен құшағымды сыға түсемін. Салмағыммен жаншып, жабысып қалғым келеді, бір дене болып кеткім келеді. 

Мауқымды басқандай боламын. Сәл жатқан соң тағы да құмарым оянып, ынтыға бастаймын. Тоймаймын.

- Сен мені жақсы көресің бе? - дейді ол.

- Әрине ,- деймін. 

- Te quiero. 

- Мен де, - дейді.

Қырықтан асқан шақта жас, сұлу әйелдің құшағы еркекті бір есеңгіретіп тастайды екен. Әсіресе, қыз сұлулығымен қатар қылықты болса еркек ақылынан адасты дей бер. Енді оны ешкім де тоқтата алмайды. Махаббат бар жерде ақылдың керегі жоқ. Сезім патшалық етеді.

Түнде әке-шешесі жатты-ау дегенде қасыма келіп алады. Екеуіміз енді ерлі-зайыптылардай бір төсекте жататын болдық. Аймаласып, құшақтасып, ойнап-күліп таң атқанша көз ілмейміз. 

Қылықты әйел қандай тартымды болады десейші. Егер де ол қылығына қоса әдемі болса тіпті сұмдық! Көзіңді ала алмайсың. Қарай бергің келеді...

Осылай ойнап-күліп жүргенде екі-үш айдың қалай өткенін де сезбей қалыппын. Ауа екіқабат сияқты. Жүрегі айнып, құсқанын да байқап қалдым. Енді маған бір-ақ жол қалды. Ол - Ауаға үйлену. Ал оған үйленсем осы жерде мәңгілікке қалып қоятыным түсінікті. Ал маған елге жету керек. 

Үй иесінің бетіне қарайтын шама жоқ. 

Бірде қорада атты суарып, сиырларға шөп салып, астын тазалап, тауықтарға жем шашып жүр едім жаныма Ауа келді. 

- Менің екіқабат екенімді шешем біледі, - деді ол. 

Маған үйленесің бе, қайтесің дегендей қарады. 

Ақырын жанына келдім де ерінінен сүйіп, мойынынан иіскедім. Ерекше бір иіс, ұрғашының иісі қанымды басыма шаптырды. Нәпсім оянып сала берді. Ол екі қолын менің екі иығыма салып, бар денесімен маған жабыса түсті. Сол жерде шөптің үстіне-ақ жата кеттік. Тағы да сүйіс, ыстық құшақ, ынтықтық, құмарлық... 

Шіркін, дүние-ай, десейші!!!


Қош бол, Ауа!

Тағы да біраз уақыт өтті. 

Есіме елім түсе береді. Бірде түс көрдім. Түсімде бүркітті ат қылып мініп алғам, бұлттан асып, ұшып барамын. Жерге қарасам, басым айналады. Бірақ жүрегім алып ұшып, қуанып келемін. Өйткені мен туған жеріме ұшып келемін ғой...

Кету керек деп шештім. Бұл ойымды Ауаға айтсам оның жылап-сықтап жүрегімді тағы да ауыртатынын білемін. Сондықтан ешкімге білдірмей, тып-тыныш жоғалғаным дұрыс. Бір жерде өліп қалды ма екен, суға батып кетті ме екен деп ойлағаны жақсы.

Есіме жағалауға келіп-кетіп жүретін кемелер түсті. 

Бірде тағы да теңізге қарап, ойға батып, жағалауда отыр едім, алыстан бір параход көрінді. Бағыты біздің жақ секілді. 

- О, құдай, тілекті бере гөр, - деп құдайға жалбарына бастадым. 

Кеме жағалауға жетпей тоқтады да, бері қарай екі қайық келді. Жиырма шақты адам түсіп, от жағып, бірдеңелерді пісіріп, ішіп-жеп біраз жүрді. Биледі, алысты-жұлысты. Енді қайтады-ау деген кезде мен де жеттім. 

Бұл кезде мен испанша көп сөзді жаттап, мағынасын біліп алғанмын. Ең керекті, өзіме қажетті деген сөздерді білемін. Ауа үйреткен. 

Оларға «мені де ала кетіңіздерші, Панамаға, Америкаға барамын» деп қоямын. Мені түсінді-ау деймін. 

- Панама, Панама, - дейді олар. 

Мен басымды изеймін. 

«Онда кеттік» дегендей болды бір кісі. Жүгіріп барып қайықтарына отырып, бір шетінен мықтап ұстап алдым. Енді бұл қайықтан мені ешкім де, жер бетіндегі жеті миллиард халық кеп тартса да түсіре алмас еді.

- Қош бол, Ауа, Патагония, Отты жер аралы, мен кетіп барамын. Кешір мені, солай болды. Кетуім керек, елім бар, жерім бар, қатты сағындым, енді шыдай алар емеспін, - деп күбірледім. 

Қош бол, Ауа!...

Көзімнен жас шығып кетті. Бұл жерде мен азып-тозып, жүдеп-жадап жүргенде, сағыныштан сарғайып жүргенде, мұңайып жүргенде жолығып, мені сүйген, мені сүйдірген, мені өмірге қайта әкелген жан қалып барады. Жүрегімнің бір бөлшегі қалып барады. Қалайша жыламайын... 

Сенен артық жан жоқ деп ғашық болдым,

Мен не болсам болайын, сен аман бол!.. 

- Мен не болсам болайын, сен аман бол, - деген Абайдың сөзін мың сан рет қайталаған шығармын...

Бұл жаққа енді қайтып келемін бе, жоқ па, бір құдай ғана біледі.


Тынық мұхитындағы апат

Мен мінген параход Тынық мұхитымен жүзіп отырды, алыстан жанартау атқылап жатқанын көзім шалды. Тағы да бір пәлеге ұрынбасақ болды, әйтеуір. 

Сантьягоға бір тоқтап, адамдар алып, Перудың астанасы Лиманың жанындағы Кальяо қаласына жете бергенде қатты дауыл тұрды. Аспанды қап-қара бұлт жаба бастағанын бағанада-ақ байқағанмын. Мұхит та толқып, қимылдай бастады. Ақырын-ақырын басталған шағын толқындар барған сайын үйкейіп кемені тербете бастады. 

Біз мінген кеме сондай үлкен де емес. Шағын. Ішіне 20-30 адам сиярлық қана бар. Жолаушылары өңкей бір байлар болар–ау деп ойладым. Әдемі, қымбат киінген қыз-келіншектер, алтыннан жүзік, мойындарына шынжыр таққан ер адамдар. Барлығы да семіз-семіз. Кеменің палубасы күнде той, күнде би. Музыка. Арақ-шарап, тамақ деген мол. Маған да береді. Тойып жеп аламын. Вискилерінен де ішіп аламын. Көбірек ішуге қорқамын. Мас болып, шу шығарып жүрсем. Сосын мені бір жерге түсіріп кетсе, кім біледі, «артын қысқан бай болады» деуші ме еді, қалай еді?

Перулік бір адаммен танысып алдым. Аты Андрес екен. Ағылшын тілін аздап біледі екен. Менің ағылшыншам оныкінің жанында тәп-тәуір-ақ. Чилиде жұмыс істеп еліне қайтып келе жатқан беті екен. Лимада тұратын болып шықты. 

Бір уақытта алдымыздан қатты жел тұрды. Желің күштілігі сонша кеме алға жүруден қалып барады. Толқындар таудай бола бастады. Аспанның бәрі қап-қара болып кетті. Найзағай ойнап, сатыр-күтір ете қалғанда құлағыңды жарып жібере жаздайды. Кемені таудай толқындар біресе аспанға көтеріп, біресе тастап келіп жіберіп, ұршықша үйіріп келеді. Адамдарда зәре жоқ. Барлығы бір құдайларына сыйынып бір-бірлеріне жабысып ап, үнсіз қалған. Тербетіліп келеміз. Нөсер құйып берді. Алыста жағалау көрінеді. Бірақ оған дәл қазір бару мүмкін емес. Теңіз бетінен шығып тұрған қара жерлер, үшкір-үшкір тастар көрінеді. Біреуі болмаса біреуіне соғылсаң, біттің. Кемеңнің быт-шыты шығып, шашылып қаласың. 

Кемені басқарып келе жатқан адамда да зәре қалмаған. Бұндай штормға бірінші рет түскені түрінен көрініп тұр. Не істерін білмей аласұрып жүр. Мен де, қалған жұрт та көздеріміз бақырайып оған бірдеңе істесеңші дегендей жалбарына қараймыз. 

Таудай толқындар, палубаға шапшыған сулар мен қатты жел зәреңді ала түседі. Жаның мұрыныңның ұшына келеді. Біткен жеріміз осы шығар деп ойлағанымша болған жоқ, толқын кемені жоғары көтеріп тастап келіп жібергенде бірдеңе сықыр-сықыр етті де, артынша сатыр-сұтыр болып, кеме сына бастады. Бірінші бас жағынан бірдеңелер ұшты, артынша кеме де бір жағына қарай қисая бастады. Су палубаның үстіне шығып кетті. Тесік-тесіктің бәріне су кіріп жатыр. Тағы бір көтеріліп түскенде су астындағы тасқа соғылды ма, қайраңға ұрылды ма, әлде өз салмағын өзі көтере алмады ма, білмеймін, бата бастадық. 

Жан-жағыма қарасам, адамдар суға құлап жатыр. Біреулерін толқын лақтырып жіберсе, біреулерін қатты жел ұшырып әкетіп жатыр. Кейбіреулер өздері-ақ секіруде. Енді сәл кешіксем кемемен бірге мен де судың астына кететінімді, иірім тартып әкететінін түсіндім, түсіндім де суға мен де секірдім. 

Тұншығып, ауа жетпей, жанталаса судың бетіне шықсам, біршама жерде бір тақтай, кеменің бір сынығы болса керек суға батпай қалқып барады. Оны да жел айдап, жағаға қарай ығыстырып келеді. Тез, тез жүзіп барып, үстіне мініп алдым. Мені көтеретін секілді. Тағы да бір толқын келіп үстімізден басқан кезде су бетіне бірге шықтық. Тез тез жағалауға қарай жүзіп келемін. Басқа адамдар да келіп жармасса ағаш көтере алмауы да мүмкін, онда су түбіне кетермін деген ой да жоқ емес. Аждаһадан қашқандай қаштым-ау! Жан қандай тәтті десеңші! Тағы да біреулер келіп жармаса ма деп зытып барамын. Адамдар жанталасып жатыр. Төңіректің бәрі айғай-шу, біреулері-біреулерінің үстіне шығып алып, тұншықтыруда, жүзе алмайтындардың дауысы бағана-ақ бірден тыншыған. Өз беттерімен жағаға қарай жүзіп бара жатқандар да бар. Оларды толқындар біресе жауып кетеді де, біресе судың бетіне алып шығады. Байғұстар тұншығып қала жаздап, анда-санда су бетіне шыққанда тереңнен дем алып, құдайларына жалбарынып бара жатқандары анық. 

Таудай толқындар мен жағаға қарай соққан жел мені жағаға шығарып тастады. Ешқай жерім жараланбаған, аяқ-қолым сау секілді, тек қатты шаршаппын. Өкпем өртеніп барады. Ентігімді басып біраз отырдым. Менен басқа жағаға тағы да бес-алты адам шықты. Біреуін таныдым. Андрес. Кемеде ол маған үстелге шақырып, тамақ беріп, жаны ашып, көз қырын сала жүрген еді. Екеуіміз біраз сөйлесіп, жөн біліскенбіз.

Жағаға жедел жәрдем машиналары, полицейлер жинала бастады. Өзімнің ешқандай құжатым жоқ екені есіме түсіп, ағаштардың арасына тығылып қалдым. Перулік адам да келді. Келді де «менімен бірге жүр» деді. 

Соңынан ере бердім.


Перу елінде...

Лимадағы үйінде болдым. Қонақжай, жақсы адамдар. Үй салып жатыр екен, қолымнан келгенше көмектестім. Қара жұмыс. Жер қазу, кірпіш қалау, ағаш кесу. 

Маған бір бөлмені беріп қойды. Сонда жатамын. Тамақты сонда ішемін. Севиче деген ұлттық тағамдары бар. Бұлар ұлттық тағамға ескерткіш қойған әлемдегі жалғыз ұлт. Тірі балықты лайм шырынына маринаттап жейді. Жұмысты жақсы істеймін. Ол риза. Жібергісі келмейді. 

Андрестің отбасы үлкен. Қарт әкесі, шешесі қолында, өзінің жеті баласы бар. Әйелі қарапайым, жуас жан. Бірақ ептеп ауыратынға ұқсайды. Белі шойырыла береді. Бұнысы астиахондроз болар деп болжадым. Өйткені дәл осыған ұқсас белгіні елде бір адамнан көрген болатынмын. Бұл - жазылмайтын ауру. Емі жоқ. Омыртқалардың арасы зақымдалған. Енді көрге түскенше белің ауыра беретін болады. Аяғың да тартылуы мүмкін. Қан бармай қалады. Гимнастика жасап тұрсаң сәл-пәл кетеді. Массаж да көмектеседі. Баклажкаға су құйып, соған беліңмен арт жағыңмен жатып, әрілі-берілі қозғалып, қимылдасаң әжептеуір жаның кіріп қалады. Біраз уақыт мазаламайды. 

Бір күні шешейге осылай істеңіз деп ақыл бердім. Жаны көзінің ұшына көрінген ол менің ақылымды алып, істеген екен, беліне жан барып, қан жүгіріп, аяғының тартылғаны қойып, әжептәуір есі кіріп қалыпты. 

Маған рахметін айтып, қуанғанын көрсеңіз...

Андрес бұрынғы үйлері шағын, өздері сыймай бара жатқан соң осы үйді салуды қолға алыпты. Чилидегі жұмысы жақсы, ақшасы мол болыпты. Құрылыс материалдарынан тапшылық көрмедік. Тездетпесе де болмайды. «Қырсыққанда қымыран іриді» дегендей үлкен қыздары да күйеуден қайтып келіпті. Қолында баласы бар. Оған да бөлек бір бөлме керек. 

Барлық үлкен қалалардағы секілді бұл жерде де ажырасу көп. Қазір адамдар еркін. Жауапсыздық та көп. Бізде де бауыр еті балаларына қарамайтын әкелер көбейген. Менің құлынымның жағдайы қалай екен, қарны аш, киімі жыртық емес пе деп алаңдаған әке көрмейсің. Туған баласына алимент төлемей қашып жүргендер қаншама! Шешесінің сотқа беріп, артынан қуып жүріп алған, жылына бір рет беріп қойған бес-алты теңгесін бұлдайтындар да жетерлік. Азғындық. 

Андрес - еңбекқор жан. Екі жігітті жалдап алғанына қарамай өзі де оларға қолынан келген бар көмегін береді. Маған да еңбегіңді жемеймін деген болатын. Мен нақты осынша ақша бересің дегенім жоқ. 

Бірақ аянбай жұмыс істеймін. Әпер дегенін әперіп, көтер дегенін көтеріп, сал дегенін салып, бер дегенін лезде-ақ бере қоямын. Кірпіш тасу керек пе, мен сонда. Лай илеу керек пе, мен сонда. Маған қарап, ана екеуі де отыруға ұялады-ау деймін. Олар да бір тыным таппайды. Осыншама қарқынмен істелінген жұмыс өнбей тұрсын ба, лезде-ақ қабырғаны қалқитып, төбесін жауып тастадық. Енді ішкі жұмыстарына кірістік. Қожайын да риза. Енді сәл күтсе үйі де дайын болмақ. 

Бірақ менің де белім ауыратынды шығарды. Бұндайды бұрын байқамап едім, не болғанын. Ауыр көтергендіктен бе екен? 

Біздің жұмысты қырып жатқанымызды байқаған көрші-қолаңдар, бізге де үй салып беріңіздерші, ақшаларыңызды жақсылап төлейміз деп жалына бастады.

Кешке барлық отбасы мүшелері, ата мен әже, отағасы әйелімен, мен, жаңағы екі құрылысшы жігіт, күйеуден қайтып келген қыз, балалар, бұған қоса көршілерден міндетті түрде бір-екі адам үлкен үстелдің басында тамақ ішеміз. Сонда барлығымыздың санымыз жиырмаға жетіп қалады. Кішігірім бір той болып жатқанға ұқсап кетеді. Бірақ бір жанның қабақ шытқанын сезбейсің. 

Қайта тамақ жетпей қалды ма екен деп отағасы қысылғандай болады. 

Андрестің үлкен қызы Нана толықша келген, өте пысық келіншек. Қолынан келмейтіні жоқ. Үйдің барлық жұмысын бір өзі-ақ тындыра салады. Үй жинау, тамақ істеу, киімдерді жуу, одан қалса су әкеліп, лай тасып бізге де көмектесе кетеді. Баласын да өте таза ұстайды. Інілері мен сіңлілерінің үсті-басына, тамағына өте ұқыпты. Бәріне бірдей қалай үлгереді екен деп таң қаламыз. Шешесіне ештеңе де істеткізбейді. 

Бір баласына ие бола алмай, боғын ағызып, үйін қобырсытып жіберетін келіншектер де бар емес пе?

Нана өзі табиғатынан сондай елгезек пе, әлде, кім білсін, мен дегенде ұшып-қонып тұрады. Үстімдегі киімімді күніне екі рет жуады, тамақтың ең дәмдісін маған ұсынады. Жататын жерім, төсегім де тап-таза. 

Бірақ ана екі жігітке бұнша алып-ұшпайтын секілді. Олар бірге тамақ ішкенімізбен өз киімдерін өздері жуып алады. Төсектерін де өздері жинайды.

Бірде жұмыстан қатты шаршағам, кешке қарай төсегімде жатқан едім, есік қағылды. 

- Кіре беріңіз, - дедім испанша. Біреу кіріп келді. Басымды көтеріп қарасам - Нана. Қолында бірдеңесі бар. Ақырын келіп, менің төсегімнің жанына отырды да, белің әлі ауырып жүр ме деп сұрады. 

- Иә, - дедім.

Сөйтсем қолындағы бел ауырғанда жағатын дәрі екен. 

Маған етпетіңнен жат деді. Үн-түнсіз орындадым. Екі қолымен беліме маз жағып, оны ұзақ уақыт уқалады. Қолы жұп-жұмсақ екен. Соншама жұмыс істейтін жанның да алақандары мұншама жеңіл, жұмсақ болады екен, ә? 

Жатырмын. Үн-түнсіз. Есіме Ауа түсті. Не істеп жүр екен? Мені өліп қалды деп жүр ме екен, әлде қашып кеткенімді сезді ме?

Ол жағын білмеймін. Бірақ есіме түсіп кетсе кәдімгідей сағынып кетемін. Өлең де жазып қойдым:

Сұлу сайтаным-ай құдайдан қалап алған,

Айға, Күнге, Жұздызға балап алған.... деп басталады.

Нананың маған деген көңілінің ерекше екенін үй иесі де, шешесі де аңғаратын секілді.

Андрес маған сен осы жақта қал, құжат жасап берейін, бірақ біраз күт, оған біршама ақша, уақыт керек дейді. 

Мен болсам ешбір әуре болмай-ақ қойыңыз, бір жөні болар, кейін көрерміз деймін. 

Үйдің еденін төсеп, терезелерін орындарына қойып, сырлап, әктеп болған едік, Андрес енді екі күн дем алуға мұрсат берді. 

- Бояулар кепсін, үй құрғасын, сосын тұсқағаз жапсырамыз, - деді. 

Мен сіздерге ерекше бір тамақ істеп берейін деп біріншіге сиыр етінен кеспе істеп, екіншіге палау жасадым. Жұрт таң қалып, мақтап жеді. Нана рецептін жазып алды.

Сөйтіп, енді мен күнде кеспе ішіп, палау жейтін болдым. 

Адамдармен араласқаннан кейін испаншам біраз түзеліп қалды. Бірде Андреске Патагония, Отты жер аралындағы адамдардың жай-күйін, құлдық, адам саудасы туралы айтып бердім. 

- Халықаралық ұйымдарға хат жазып, осыны білдірсеңіз жақсы болар еді. Олар тиісті орындарға хабарлап, қылмыскерлер жазасын алатынына сенемін, - дедім. 

Қоғам, жұртшылық бұндай сұмдықтың болып жатқанынан хабар алса ел үкіметі тиісті шаралар қабылдауға амалсыз болса да баратынын білемін. Ол міндетті түрде өз елінің Сыртқы істер министрлігіне, БҰҰ-ның жергілікті бөлімшесіне хат жазатынын айтты. Қуанып кеттім. 

Қырғыз досымды, егер де ол әлі тірі болса, осылай құтқарудан басқа амал жоқ.

Андрес маған берген уәдесінде тұрды. Тиісті жерлерге хат жазды. Алла амандығын берсе, енді қырғыз еліне менен де бұрын жетуі мүмкін деп ойлап жүрмін. 

Лима Перудің астанасы. Бұнда 9 миллиондай жан тұрады. Үлкен қала. Ақтар барлық тұрғындардың 40 пайызын, метистер 40 пайызын, азиялықтар 10 пайызын құрайды, қалғандары үндістер, негрлер. Қалада инктердің байырғы өркениеті сезіліп тұрады. Кечуа тілі де ресми тіл болып саналады. Сары түске көбірек мән беретін секілді. 

Менімен бірге үй салысқан екі жігіт таудан, даладан келгендер. Біреуі ұзын бойлы, мұртты, 40-тан енді асқан, қоңыр-қошқыл түсті, денелі адам. Аты – Хеан. Екіншісінің аты –Луис. Ол да орташа бойлы, шашы ұзын, ақкөңіл жан. Жасы отыздан енді асқан. Екеуінің де ауылда отбасы бар. Луис қылжақбас адам. Ананы-мынаны айтып, күлдіріп жүреді. Екеуі де қалаға ақша табуға келген. 

Кейінгі кезде адамдардың ауылдардан қалаға көшуі қатты қарқын алып кетіпті. Яғни, урбанизация. Соның кесірінен астананың жанында кедей-кепшіктер тұратын көптеген қалалар пайда болған. Ешқандай жоспарсыз, басып алынған жерлерге қалай болса солай салынған үйлер қаптап кеткен. Ондай жерлерде не жол, не аурухана, не мектеп жоқ. Су да, канализация да жоқ. Инфрақұрылымнан жұрдай. 

Қылмыстың көкесі осы жерде. 

- Далада малдарыңды бағып жүре бермедіңдер ме? Қалада проблемадан басқа ештеңе жоқ қой, - деймін Хеанға. 

- Қазір ауылда күн көру қиын. Жұмыс жоқ, малдың бағасы төмен. Еккенің өтпейді. Жұрт қытайдың арзан заттарын алады, - дейді ол. 

Дәл біздегі жағдай. 

Перудің астанасы өте үлкен қала. Жан-жақтан жұмыс іздеп келген еркектер де көп. Сондықтан қалада қонақ үй атын жамылған притондар, жезөкшелер жиналатын түнгі клубтар да бар. Шетелдіктер, әйелінен алыста жүрген еркектер мен бойдақ жігіттер көбінесе сол жерлерді жағалайды. Бір ай бойы ақ тер, көк тер болып тапқанын сол жерде бір-ақ күнде құртатын нақұрыстар да жетерлік. 

Бірақ бір жағынан қарап отырсаң бұл да табиғат заңы. Егер де еркектер әйелдерге қарамай қойсыншы, не болатынын білесіз бе? Әйелдер тумай, адамдар құрып бітер еді. Сондықтан құдай оны солай жаратқан. Еркекті әйелге ынтықтырып, құмартып қойған. Әттең, заңнан қорқады. Әйтпесе еркек көзіне көрінген әйелдің бәрін зорлап тастағысы келіп тұрады. Ал әйелде бұндай сезім онша дамымаған. Ал дамып кетсе ше? Онда құдай сақтасын. Ақырзаман болады. Баяғыда біреу «алла тағала ақырзаман әйелдің еркекке артылған күні болады» деп жүретін. Сол рас. 

Сұлулар, сайқалдар, байға жарымаған байталдар...

Бірде жанымдағы екі жігіт «бүгін демалыс қой, аздап бой жазайық, жүр, жүр» деп қоймаған соң ілесіп мен де бардым сол жерге. Қаланың шетіндегі екі қабатты сұрғылт үй. Бірінші қабаты үлкен, кең зал. Жұрт көп. Даңғұр-дүңгір музыка ойнап тұр. Арақ-шарап өзен болып ағып жатыр. Біраз отырдық. Тамаққа, виски мен сыраға тапсырыс бердік. Анда-санда жанымызға жартылай жалаңаш, төстері мен к..тері ашық қыздар келіп күлімдеп, көзін қысып «дәмелендіріп» кетеді. Әлі елтей алмай отырмын. Алғашқы рет келгеннен соң ба бойда үрей, қорқыныш бар. Ана екеуі ондай емес секілді. Жымың, жымың етіп, оларға бірдеңе деп, қолдарын мықындарына, төстеріне жүгіртіп-жүгіртіп қояды. Мен ыңғайсызданып барам....

Қыздың неше түрі жүр. Өңшең мас еркектер. Көк түтін. Негр қыздар, азияттар, еуропалықтар, арабтар, үндіс қыздар, испан, тай қыздары, қытай, орыс... 

Сұмдық! 

Таңдау көп. Іштерінде әдемілері де, албастылары да бар. Семізі дейсің бе, арығы дейсің бе, ұзыны, қысқасы.... 

Бір албасты сайқал емшегін үрлеп алған ба, денесінің жартысын алып кетіпті. Онысы жүрген кезде екі жаққа шайқалып, артын қиқаң-қиқаң еткізеді.

«Өй, әкеңнің..!». 

Қара шаштар, ақ шаштар, көк, жасыл, сары шаштар. Қызыл, қара, көк еріндер. Ақша көрсе жылмаңдап, жымиып шыға келеді. 

Ақшаң көп болса күнде бір қатын алуға болады. 

Бірақ құрысын бұндай қатыны. Ақшаны қатты жақсы көретін қатын екі дүниеде де еркекке опа бермейді. 

Шақырмасаң да өздері-ақ ырбыңдап, жырбыңдап жаныңа келіп алады. Біраз отырған соң келісіп, жоғарыға қарай кетіп бара жатқандарды байқайсың. Екінші қабаттың бәрі жатын бөлмелер. Бұл жерге ыңқылдаған, шиқылдаған, шыңғырған қатындардың дауысы, мас еркектердің айғайы, боқтығы, қатты-қатты естіліп жатады. Оларға өлесі мас болсаң тіпті жақсы. Бар ақшаңды сыпырып алады. Өзіңді күзетші жігіттер далаға лақтырып тастай салады. 

- Сен бұл жерге жиі келіп тұрасың ба? деп сұраймын жанымдағы үстелде отырған еуропалық жігіттен. 

- Әрине, - дейді ол.

- Қалай?

- Жақсы.

- Несі жақсы?

- Бәрі жақсы. 

Испанша әндер залды жаңғыртып тұр. Бір жігіт пен екі қыз қайта-қайта келіп ән шырқауда. Жиналған жұрт қайта-қайта барып, ақша ұсынып, әр түрлі әндерге тапсырыс беруде. Кейбір әндер бойыңа қан жүгіртіп, еріксіз билетіп жібереді. Испан тілі музыкаға керемет үндеседі. Жаныңды алып, жүрегіңнің қыртыстарына дейін жазып береді. Кейбіреулері тангоға шақырады. Жиналған жұртта ес жоқ. Музыканың ырғағымен аласұрып билеуде. Арақтың буы мен сайқал қыздардың сұлу бейнесі көзіңді алдап, еліктіріп, ынтықтырып, ес-түсіңнен айырады. 

Әнші «мен әлі жаспын, ештеңе түсінбеймін. Қара періште қосқан бізді. Бірақ қайтадан айырылдық. Сен енді алыстасың. Жанымды берер едім саған шайтан, келші, келші, менің ыстық құшағыма», - деп күңіренеді.

Енді бірде: «жанымды ал деп қиыласың сен маған, сенің жаның кімге дәрі жалғанда, көмек қолын соза ала ма ол маған, құдай алдына барғанда», - деп зарлайды...

Бір уақытта: «сұлулар, сайқалдар, байға жарымаған байталдар, күнәңді жу, жыла, күңірен албасты, сені тозақ оты күтіп тұр алғашқы», - деп сарнайды....

Ән ырғағына мас болып, елітіп барам. Бір ашаң жүзді, жартылай жалаңаш жұқалтаң келген бикеш маған қосылып алды. Жақсы билейді.

Дүниені ұмытып, ғажап бір әлемге еніп, бой жазып қалдым.

Сыраны сіміріп отырмын. Біраз масая бастадым. Буын-буындарым босап, өзімді еркіндеу сезіне бастадым. Басыма неше түрлі ойлар келе бастады. Неге екенін білмеймін, менің басыма неше түрлі керемет идеялар, ойлар, пікірлер осындай кезде келеді. 

Орыстар жеңіл жүрісті қызды, әйелді «блядка», «шлюха», «проститутка» дейді. Тағы да бірнеше сөздері бар. Айтуға, жазуға ұят. 

- Қазақта осы неге жеңіл жүрісті әйелдерге қатысты сөздер жоқ екен? - дейді бір ой. 

- Бар ғой, - дейді бір ой. 

- Қандай?

- Жәлеп!

- Қой, жәлеп деген қазақтың сөзі емес, өзбектікі, - дейді бір ой. 

- Соған қарағанда бұрын қазақта жеңіл жүрісті, оң жақта отырып некесіз бала туып алатын қыз болмаған, - дейді бір ой. 

- Дұрыс. Дұрыс. Болмаған соң ондай сөз де жоқ,- дейді бір ой. 

Қазақ қызы бұрын бұндайды білмеген. Сондықтан қазақтың сөзінде ондай ұғым жоқ.

- Қазір ғана бірдеңелер шығып жатыр, - дейді бір ойым.

Бір уақытта менің де жаныма келіп қап-қара бір сайқал отырып алды. Негр қыз. Аузында темекі. Бетіне опа-далапты аямай-ақ жаққаны көрініп тұр. Бұйра-бұйра шаштарын артына қарай тартып, қысып тастапты. Бұтында тар, қысқа юбка, Үстінде көкірегі ашық, жеңіл көйлек. Екі анары тырсиып, тартпасына әзер сыйып тұр. Шешіп жіберсең, атылып кететін секілді. Саусақтары ұп-ұзын. Тырнақтары сояудай. Фигурасы ұрып тұр. 

Екі ерні қап-қалың. 

Мырза деп сөйлейді екен. 

- Мырза, қалыңыз қалай? – деп күлді. 

- Жақсы, - дедім. 

- Мен сізге ұнаймын ба?

- Жоқ. Ешқайсың ұнап отырған жоқсыңдар.

- Ә, солай ма, қызық екен, онда неге келдіңіз бұл жерге, - деді.

- Жәй, жолдастарым алып келді, - дедім. 

- Сіз әлі азырақ ішіп отырсыз. Еркекке ұнамайтын әйел болмайды. Арақ азырақ болады. Тағы да ішіңіз. Келіңіз, ішіп қояйық, - деп жымиды. 

Талайды көрген пәлекет емес пе? Кіммен қалай сөйлесуді біледі. Тауып айтқан сөзіне күліп жібердім. 

- Кел,- деп виски құйып бердім. Екеуіміз тартып жібердік. 

Көңілденейін дедім. Жаңағыдай емес, ойыма жақсы нәрселер келе бастады. 

- Қай жақтансың? 

- Малидан.

- О-О-О!

- Неге қуанып кеттіңіз?

- Малида менің досым бар. Алматыда бірге оқығанбыз. Аты - Сейіт Берке. Мүмкін танитын шығарсың?

- О-О-О! 

- Мырза, Мали үлкен ел. 

- Түсіндім. 

- Иә, солай де! Сонда бір түндерің қанша тұрады? 

- 100 доллар, мырза. Бар болғаны жүз доллар. Бірақ өмірі мені ұмыта алмайтын боласыз, мырза. 

- О, кей!

- Но, Но... 

Басымды шайқадым.

Ақыры менен түк шықпасын білді ме, кетіп қалды.

- Неге жібердің? Маған бермедің бе қаншықты, мен қызығып отыр едім, - дейді Луис. Ап-пақ төсек, қап-қара қатын... 

- О, қандай романтика! 

- Құрысын. Бұндай романтикаң құрысын, Луис.

- Ха-ха-ха, - деп күледі. 

Көзі жайнап, ынтығып, өліп отыр жартыбас. Қатын көрсе көзбен ішіп-жеп, тесіліп қарайтынын бұрын да байқаған едім. Мынауың бүгін қайтпатын секілді. 

- Қой, мына жер жын-шайтанның ордасы екен. Бір ауру жұқтырып алсам қайтемін. Мен кеттім, - деп шығып кеттім.

Такси ұстап, түнгі қаланы араладым. Жап-жарық шамдар. Тіп-тік көшелер. Биік, темір, бетоннан құйылған шыны үйлер. Қаланың орталығы көз жауын алады. Еуропалық қала. Бірақ біраз былай шыққаннан кейін ескі қалаға келіп кіресің. Бұл жақта тарихи ғимараттар көп-ақ. Сонау колониялдық кезеңнен қалған кеңселер, мекемелер. Көбі тастан, кірпіштен қаланған. Сары түс басым секілді. Елді бірнеше ғасыр билеген Испанияның табы сезіледі. Түнде де адамдар көшеде көп жүреді екен. Біреулер жұмысынан, біреулер түнгі серуеннен, біреулер рестораннан шығып келе жатқан болар. Қол ұстасқан жастар да көп. Ақыры үйге келдім. 

Үйде жатырмын. 

Ой үстіндемін. 

Жалпы, деймін де, жақсы көрмеген соң, сезім болмаған соң, қалай ұрғашының жанына жатуға болады? 

Малдық қой, малдық....

Адам мен малдың айырмасы аз-ау осы кейде.

Осы әйел баласының ақшаға жақын болатыны несі екен? Баяғыда шешем «қыздың көзі – қызылда» деп айтып отырушы еді. Бірдемені біліп айтқан да. Ақша барлық жамандықтың да, жақсылықтың да көзі. 

Жап-жас қыздардың әкесіндей адамға тоқал болып жүргендерін көргенде бір түрлі болады екенсің. Бастарында тауықтың миындай да ми жоқ-ау солардың. Қайбір жақсы көргеннен тоқал болып жүр дейсің. Ақшаң біткен күні тоқал да жоғалады. Ондайлардың талайын көрдім. 

Бірақ деймін де, жақсы көрмеген соң жиіркенбей, қалай жандарына жатады екен, ә? 

Әлде махаббат, сахаббат дегендер жындылардың, әумесерлердің шығарып жүргені ме?

Қазақтың ғашықтық жырларын, қиссаларын тыңдап отырсаң бірін-бірі сүйген екі жастың қосылмайтыны несі? 

Әлде жыраулар, ақындар тыңдаушыны жылату үшін, аяғын осылай аянышты қылып бітіре ме екен?

Нана деп айғай салдым. Іштегі қызу әлі тарқамаған. Батыл болып кеткем. Тез жетіп келді. Ернінен сүйіп алдым. Ол қызарақтап, ұялып қалды… 

- Бұл дүние сендей әйелдердің арқасында дүние болып тұр. Рас, сенің еркек қызығатындай түрің, қылығың жоқ, бірақ сен адал, иманды әйелсің, жақсы адамсың, - деп ойладым.

Қош бол, Перу! Укаяли...

Мен мектепте оқығанда да, университетте де, одан кейінгі өмірде де физикалық карталарға құмар болатынмын. Үйде картаның небір түрлері бар. Әсіресе, әлемнің картасын қолыма алып, ұзақ уақыт зерттейтінмін. Жатарда да ұзақ қарап жатып барып ұйықтап кетуші едім. Континенттер, мұхиттар, биік таулар, суық, ыстық ағыстар, елдер, олардың шекаралары, өзендер, шөлдер бәрі-бәрі мені қызықтыратын. Қай өзен қай жерден басталып, қай жерде бітеді. Қай елде таулар көп, Қай шөл ыстығырақ, Гренландияны неге мұз басып жатыр, Еуропа неге жылы, Сібірдің өзендері қайда барып құяды, Африкада қандай ормандар бар, қай көл үлкен, бәрін-бәрін білгім келеді. 

Оңтүстік Американың да географиялық жағдайын жатқа білемін. Менің қазір жүрген жерім Перу елі, осы жерден Амазонканың бір басы басталатынын да білемін. Бірақ дәл қай жерден екенін әлі бағдарлай алмай жүрмін. Соған жетіп алсам деген ой келді. 

Амазонкаға бір жетіп алсам, шіркін. Ар жағы оңай. Ағыспен ағып отырып-ақ батыс Еуропадан бір-ақ шығамын. 

Бірде Перудің картасын сатып алып қарасам, бізге ең жақын Укаяли өзені Амазонкаға құяды екен. Үй иесі маған көмектескісі-ақ келеді. Бірақ ешқандай құжатым жоқ. Елдегі тәртіп қатал. Әскери билік. Қылмыс өршіп тұр. Құжатсыз жүрген адамдарды қамап тастайды. 

Мен де жай жүрген жоқпын. Неше түрлі жоспарлар құрып жүрмін. 

Бір күні менің кететінімді білген соң Андрес біраз ақша берді. Бәрі жиналып, қимай шығарып салды. Нана жылап қалды... 

Таксимен Укаяли өзеніне жетіп алдым.

Өзеннің жағасында неше түрлі үлкенді-кішілі қайықтар, яхталар толып тұр. Ретін тауып мініп алып, қаша жөнелсең ешкім сезбей де қалуы мүмкін деген ой келді. Өйткені оларды күзетіп тұрған ешкімді көрмейсің.

Бір қайықты сыртынан бақылап, көріп, ұнатып жүрмін. Алла жазса, Амазонкаға сонымен бармақпын.

Екі-үш айға жететіндей бүлінбейді-ау деген азық-түліктер, қырық литрлік бөшкеге су құйып алдым. 

Бір күні «о, құдай өзің қолдай гөр» деп бір аллама сыйынып, ұнатқан қайығыма секіріп міндім. Үсті жабық, ұзындығы 5-6 метрлік, ішінде жататын төсегі, тамақ ішетін үстелі, орындығы бар, әжептәуір жабдықталған, ұзақ жолға төтеп беретін секілді. Моторы да бар. Багы бензинге толып тұр. Бірақ мен қоспадым. Қатты ағыс өзі-ақ ала қашты. Осылайша ағып отырып, бір жұмадан кейін-ақ Амазонкаға келіп кірдім.


Амазонка, қақпас шал

АМАЗОНКА! Әлемдегі ең ұзын өзен! 

Үндістер Амазонканы «Парана-Тинг» деп атайды. Оның қазақшасы «Өзендердің патшасы» деген сөз. 

Кейінгі кезге дейін әлемдегі ең ұзын өзен Африкадағы Ніл өзені деп саналып келді. Оның ұзындығы 6665 шақырым. 

1995 жылы бір топ ғалымдар Амазонканың басы деп саналып келген Укаяли өзеніне дейін келіп, оның өзі де Апуримака және Урубамба деген екі өзеннің қосылуынан пайда болатынын анықтады. Ғалымдар Апуримактың басталатын жеріне дейін барып, өлшегенде 7025 шақырым шыққан. Яғни, Амазонка ұзындығы жөніннен әлемдегі ең бірінші өзен болып шыққан. 

Айтса айтқандай, бұл өзен өзінің сипаттамалары жағынан өзіне әлемдегі ешқандай өзенді шақ келтірмейді. Ол дүниежүзіндегі барлық өзендердің мұхитқа құятын суларының төрттен бірін жалғыз өзі-ақ құяды. Оның аумағына барлық Австралия немесе АҚШ сиып кетеді. Кей жерлерде Амазонканың екі жағасының арасы 200 шақырымға, тереңдігі 100 метрге жетеді. 

Бұл әлемдегі ең зор өзенге 500-ден астам өзен құяды. Олардың 17-сының ұзындығы 1800-ден 3500 шақырымға жетеді. 

Амазонканың алып келген суы Атлант мұхитының суын жағалаудан 400 шақырымға дейін тұщыландырады. 

Амазонканың бір жеріне келгенде күнұзақ жүзуден ерігіп, шаршап кеттім. Өзеннің суы да молайып, екі жағалау көрінбей кеткелі қашан. Судың бір жақ шеті лай түстес, бір жақ бөлігі қап-қара болып кетті. Әне жерден бір, мына жерден бір шағын аралдар, суда өсіп тұрған ағаштардың бастары қылтияды. Осындай бір аралға тоқтамақ болып едім, ол ойымнан тез қайттым. Өйткені ұзындығы 10-12 метрдей, құшақтасаң екі қолың бір-біріне жетпейтін бір анаконданы көзім шалды. Ол үлкендігі қойдай бірдеңені жұтып жатыр. Жартылай жұтып та қойыпты. Сондықтан бұл жерге аялдамай, жағаға шығып дем алып алғым келді. Ақырын жүзіп отырып, шетке шықтым. 

Қайығымды бір ағашқа байлап, сәл тынығып отыр едім, екінші бір ағаштың түбінен жеңіл қайыққа мінген суыт жүріп келе жатқан бес-алты адам шыға келді. Қолдарында найзаға ұқсайтын ұштары үшкір ұзын ағаштар, арт жақтарынан садақ пен оның жебелері көрінеді, бұттары жартылай бір шүберекпен жабылған, түрлерін қызғылт қылып бояп, сурет салып алыпты. Екі жігіт тез-тез ескек есіп келеді. 

Келе салып, әй, шәй жоқ менің қайығымды тінтіп шықты.

Сосын ғана маған амандасқандай болды.

Мен де испанша «Hola» деп сәлем бердім.

- Осы жерден бір қайық өткен жоқ па? – деп сұрады біреуі.

- Жоқ, - дедім.

Түрлері әбіржулі, асығыс екендіктері көрініп тұр.

- Не болды? - дедім бірдеңенің болғанын сезе қалып. 

- Олар біздің бір қызымызды ұрлап кетті. Сол адамдарды қуып шыққан бетіміз. Ұстасақ өлтіреміз, - деді ірілеу келген, жауырынды бір жігіт.

- Ұрлап кеткендері қалай, пісіріп жеуге ме? 

- Жоқ. Қатын қылуға. Бірақ оған қыз әкесінің рұқсаты жоқ. Соның бұйрығымен қуып келеміз. Қызымыз әлі жас. Әйел болуға келмейді. 

Сосын ол қызды әкесі мына жігітке беремін деп уәде беріп қойған деп шалға ұқсайтын бір тырбиған адамды нұсқады. 

Шаш жоқ, тіс түскен, қап-қара албастыдай біреу. Бойында күш-қуат бар жанға ұқсамайды. Ап-арық. Сүйектері ырсиып-ырсиып көрініп тұр. 

«Өй, әкеңнің...» 

Сүйегің шашылып қалайын деп жүргенде жас қыз саған не керек. Топас. Бірінші артыңды жауып алсайшы деп ойладым іштей. Қазақ байыса қатын алады деуші еді елімде, бұл да соның бірі ме? Есіме 

«Етімді шал сипаған құрт жесін деп, 

Жартастан қыз құлапты терең суға, - деген Абайдың өлең жолдары келе қалды. 

Данышпансың ғой, Абай!

Менің білуімше, жігіттің қызды ұрлап қашуы мүмкін емес. Арты соғыс болатынын ол білмей отырған жоқ. Қыз жігітіне «мені алып қаш» деген болар, мына албастыны көрген соң деген ой түйдім. Кім болсаң да еркек екенсің, бейтаныс қыз! Жолың болсын! Мына әпербақан жартыбастар сені таба алмасын.

Апырым-ай, ә, айдаладағы Амазонканың жабайы адамдары да қыз алып қашады екен-ау деп қайран қалдым. 

- Қыздың қалың малы төленген бе еді? – деп сұрадым тілім қышып. 

- Қалың малы төленсе, қуып неміз бар, тегіннен-тегін ұрлап кетіп, күйдіріп отыр ғой. Ол күйеуі бар, атастырылған қыз. Ұстасақ қызды да, жігітті де өлтіреміз. Сол тайпамен соғысамыз. Біздің жігіттер дайын отыр. Қайықтарын қамдап, балықтарын сүрлеп, құдайдың рұқсатын алып жатыр. Оған дейін біз олардың қай жерде екендіктерін анықтауымыз керек, - деді ол.

- Мүмкін қыз өз еркімен қашып кеткен шығар? - дедім мен.

Мынаның есі дұрыс па дегендей бәрі маған қарап қалыпты. Әсіресе анау шал.

Осы кезде ғана басыма «қой, құрысын, біреудің қызында нем бар, шатақ шығып, ана найзасын түйреп алса, біттім ғой, есім барында елімді табайын» деген ой келе қалды. 

Бірақ кеш еді. 

- Сен өзің алып қашқан жоқсың ба? Шыныңды айт. Әйтпесе өлтіреміз, - деп төніп кеп қалды. 

- Ойбай, қайдағы қыз, әйелім бар, балаларым бар, жай жүрген адаммен,- дедім шошып кетіп. 

- Қайдан келесің?

- Перуден.

- Перуден?

- Иә.

- Қайда бара жатқан жансың?

- Ешқайда да. Амазонканың бойымен жүзіп, оның ұзындығын өлшеп, зерттеп жүрген өкімет адамымын деп өтірікті соға салдым. 

Түріме қарап, өздеріндей емес басқашалау адам екенімді көріп тұр, өздері секілді жабайы тайпадан емес екенімді қайығым да растап тұр. Киімім де бар. Газет-журналдар жатыр қайықта. Әсіресе өкімет адамымен деген соң тартыншақтап қалды. Сенген секілді.

Тез-тез қайықтарына отырып, кетіп қалды.

Уф - деп тереңнен бір дем алдым-ау!

Алдағы уақытта сақ болмасам, тіліме ие болмасам! 

Амазонка - жер бетіндегі ең көп құстар мен жан-жануарлардың патшалығы. Батпақ пен джунглиден адам өтіп көрген емес. Бұл өзенде дүние жүзіндегі балықтардың 2000 түрі немесе үштен бірі жүзіп жүр. Әсіресе пиранья деген балықтан жергілікті үндістер ғана емес барлығы зәресі ұша қорқады. Тістері қанжардай өткір. Бұл балықтар суға түскен тірі мақұлықтың шамалы секундта ғана құр скелетін қалдырады. Жергілікті малшы үндістер өзеннің арғы бетіне өту үшін алдын ала бір сиырды жарақаттап, өзенге жібереді, қалған сиырлар өтіп болам дегенше жаңағы сиырдың тек мүйізі мен сүйектері қалады. Сондықтан оларда «Үш пираньядан бір қалтырауын жақсы» деген нақыл сөз бар. Қабандарды, ягуарларды жұта салатын 12 метрлік анакондаларды көзің шалса бүкіл денең дірілдеп кетеді. 

Бір кітаптан оқығаным бар, Амазонканың он шаршы шақырымында гүлдердің 1500 түрі, ағаштардың 750 түрі, құстардың 400 түрі бар екен. Ағаштардың бойы 90 метрге, ені 2 метрге жетеді.

Ең көп ағаш - пальма. Оның 100-ден астам түрі бар. Жер бетіндегі ең ұзын ағаш ротангтық пальманың бойы 300 метрге жетеді. Өткір, ұзын инелері ағаштарға оратылып, шырмауықтай шырмап аспанға қарай созыла өседі. Ол бар жерден адам өтуі мүмкін емес. Сондықтан оны жергілікті тұрғындар «шайтанның арқаны» деп атайды. Салмағы екі пұттық тышқандарды көргенде төбе шашың тік тұрады. Бұл жерде Азиядағы, Африкадағы маймылдарға ұқсамайтын маймылдар да көп. Біреуінің түрі адамның бас скелетіне ұқсайды. Ал біреуі құйрығын қол ретінде пайдаланады. Ал айғайшы деп аталатын маймылдың дауысы 5 шақырымға жетеді. Жолбарыс пен арыстанның ақырғандағы дауысы оның жанында баланың дауысы ғана болып көрінеді. 

Ал жалқау деп аталатын мақұлық 8 секундта бір рет дем алып, минутына 20 сантиметр ғана қозғалады. Көлемі арадай ғана колибри атты құс бар. Оның жүрегі минутына 2000 рет соғады.

Әсіресе сакасайя атты құмырсқалардың жолында тұрып қалмайын деп тіле құдайдан. Оның жолында қалып кетсең, біттім дей бер, миллиондаған жалмауыздар үш секундта скелетіңді ғана қалдырады. Ягуарларды, қабан мен ешкілерді олар бір секундттің ішінде жалмап қояды.

Құдай барлық халықтарға ештеңені де аямаған. Тек қазаққа келгенде ғана ол сараңдық танытқан. Асқар таулар да, шалқар көлдер де, ұзын-ұзын өзендер де, орман-тоғай да соларда, жан-жануарлар, құстар, жәндіктер... мыңдаған түрлері...

Қазаққа қу дала ғана тиген. Қыста қасқыр, жазда киік, болды... 

Амазонка ормандары жердің өкпесі секілді. Өте көп ауа бөліп шығарады.

Бұл өзеннің басынан аяғына дейін ең бірінші рет испан конкистадоры Франсиско Орельяна 1842 жылы жүзіп өтіпті. Еріккеннен емес. Мәжбүр болған. Бұл өзенді ашқан да сол. Оны Амазонка деп атаған да сол ержүрек жиһанкез. Ол үндістермен шайқаста олардың қатарында садақ асынған бойшаң, әдемі жалаңаш қыздардың болғандығын көрген. Бұл жәйт оның есіне амазонкалар туралы антикалық аңызды түсірген. Сондықтан ол өзенді Амазонка деп атаған.


Үш қыз емес, бес кемпір берейік...

Күнұзақ қайықтың ішінде жатамын. Қарын тоқ. Жалғыздықтан ішім пысып, кейде өзенге бір сүңгіп аламын. Есіме өткен-кеткендер түсіп, ұзақ ойға батамын. Күн шыжып тұр. Жиі-жиі жаңбыр жауады. Еріксем өлең айтамын.

Бойында Арыстың,

Өзіңмен таныстым.

Жайнаған гүлдей құрбым сен,

Жағада тұрдың сен...

Жаз еді күлкің де,

Қайдасың бұл күнде.

Сені іздеп, арманым,

Сыр бойын шарладым.

Бірде:

Неменеге жетістің, бала батыр?

Қариялар азайып бара жатыр.

Бірі мініп келместің кемесіне,

Бірі күтіп, әнеки, жағада тұр... деп ыңылдаймын. 

Өмірдің өткіншілігіне, бүгін бар, ертең жоқ болатындығымызға налып, көңілім түсіп қалады. Бұл өмірге тағы да қайтып келеміз бе екен, әлде мәңгі-бақи жоғаламыз ба? Мүмкін басқа планетада өмір сүрерміз. Ғаламдағы миллиардтаған планеталардың барлығы бірдей бос, өлі болуы мүмкін емес. Оларда да тіршілік болуы мүмкін. Адам осылай мәңгі-бақи бір планетадан бір планетаға көшіп-қонып жүре бере ме? Миым жатпейді. Ал:

Құлпырады дала, гүлдейді орман,

Емізеді егіз Еділ мен Жайық.

Ақ шағала айдын, ақталған арман,

Тербеледі кеме, ойнайды қайық.


Қайырмасы:

Ағады шалқып,

Аққулары қалқып,

Еділ мен Жайық, - дегенде көңілім көтеріліп қалады. 

Қайта-қайта айта беремін. 

Неге екенін білмеймін, өзімнің де қайығым тербеліп келе жатқаннан соң ба, есіме түсе береді. 

Қазақтың әндері көбінесе сезімге, көңілге арналған. Билеуге, көңіл көтеруге емес. Бір әнді тыңдасаң жылағың келеді, ал біреуі ұзақ ойға шомдырады. Сүйгеніңе ғашық етеді, арманыңды, үмітіңді білдіреді. 

Ах, шіркін, жалған-ай! дегің келеді. 

Кейде тағы да жағаға келіп тоқтаймын. Жер басып жүргенге не жетсін, шіркін! Адамдар жинала қалады. Үйлеріне қонаққа да шақырады. Бір ауылда болдым. Үйлері жеңіл ағаштан тұрғызылып, төбесі қамыстармен жабылған. Бұттары ғана матамен жабылған жалаңаш адамдар. Әйелдердің барлығына жуығының қолдарында көтеріп алған жас балалары бар. Емшектерін жаппайды. Салбырап тұрады. Солып қалған. Менің бір көңілге түйгенім, әйел баласы ұятты жерлерін жауып, көзден таса ұстағанда ғана ол бір тылсым күшке ие болып, еркекті өзіне тартып, ынтықтырады. Ашық әйелдің денесіне көз тез үйреніп, сезімің өліп қалады. Бұрынғыдай құмартпайсың, ынтықпайсың.

Бірақ олар киімді жоқ болғаннан соң кимейді емес, күн ыстық болғаннан соң сөйтетін секілді.

Кішкентай балалар да көп-ақ. Олар тыр-жалаңаш. Екі-үш бала бірдеңені мойынынан арқандап, жетектеп алыпты. Бұл не болды екен деп таяу келіп, қарасам - кәдімгі өрмекші. Үлкендігі қойдай. Бірінші көргенде зәрең ұшады екен. Ал олар болса бұған үйреніп кеткен. Көз салып, қарамайды да. 

Бір қабан сойып қонақ етті. Көңілдеріне рахмет, мен оларды сынауға келген жоқпын. Барына ризамын. Еркектердің әрқайсысының 2-3-еуден, тіпті кейбіреулерінің 4-5 әйелі бар. Отыз-қырық баласы бар еркектер де бар. Табиғаттың арасында, жел мен судың ортасында жүргендіктен бе, маған олар тез қартайып кеткен секілді. Беттері әжім-әжім, тістері сирек-сирек.

Кешке қарай от жағады. Барлық ауыл жиналып сол оттың басында отырып тамақ істейді, әңгіме айтады. Бүкіл ауыл бір қазаннан тамақ ішеді. Сенікі, менікі деген жоқ. Материалдық құндылықтардан тек ең керекті, қажетті деген заттар ғана бар. 

Тамақты барлығы ортақ қазаннан қолдарымен алып, жейді. Ешкімде ақша жоқ. Өйткені ақшаға сатып алатын маңайда ешқандай дүкен де жоқ. Сондықтан ол тек шылым орап шегетін қағаз болуға ғана жарайды. 

Бірақ бұл адамдар маған бақытты адамдар болып көрінді. Бай, кедей деген жоқ. Күнделікті тамақтарын аң ұстап, балық аулап табады. Одан артық жинамайды. Дүние-мүліктен тек ең қажетті деген заттар ғана бар. Теледидар көріп, газет оқып бүлінбеген, ақкөңіл, бала секілді таза жандар.

Бізде үйсіз-күйсіз жүрген адамдар қаншама. Ешкімнің ешкімге жаны ашымайды, ешкім ешкімге көмектеспейді. Бірінен-бірі қайтсем асам деп жүрген жұрт. Дүние жарыс. Қу тірлік, әйтеуір. 

Кеше ғана жап-жақсы адам болып жүрген біреу қолы байлыққа жете қалса, қызметі өссе шіреніп, сені танымай шыға келеді. 

«Ей, топас, байлық та, қызмет те қолдың кірі емес пе, бүгін бар да ертең жоқ, кішкене түс жерге» деп айтқың келіп кетеді.

Бұл жерде асығыс-үсігіс жүрген біреуді көрмейсің. Уақыт тоқтап қалған секілді. Бұлар табиғат арасында жаймашуақ өмір сүріп жатыр. Түтін, шаң-тозаң жоқ. Ипотека, кредит, ақша деп бас қатырып жүрген ешкімді көрмейсің. Барлығының үйлері бар. 

Мен осы жерде төрт-бес күн аялдадым. Амазонкада жүзіп келе жатқанымда бір қайыққа мінген жігіттер келіп, қайығымды тінткенін, бір қызды іздеп жүргендігін, оны бір жігіттің алып қашқандығын, тапса өлтіретіндігін бағана жазғанмын. Сол қызды осы ауылдың жігіті алып қашып келген болып шықты. Мәссаған!

Жігітті де, қызды да көрдім. Қыз расында да әлі жас екен. 14-15 шамасы. Жігіт 18-ге келіп қалғанға ұқсайды. Жап-жас екі жас. Қандай жарасымды. Тамаша. Қуанғаннан екі езуім екі құлағыма жетті. Бақытты болыңдар деп барып құшақтап, беттерінен сүйдім. 

Мынандай періштені көздері қиып шалға қатындыққа қалай берді екен?

Қыздың шешесі осы ауылдың қызы болып шықты. Бұрынырақта көрші тайпаның көсеміне төртінші қатын болып ұзатылыпты. Көсемнің аты көсем, ішіп-жеп қалған, бақуатты, қызын кімге тегін бере қойсын, кім көбірек дүние береді соған ұзатпақ болған. Ал ең көп бергені - жаңағы арық, қақбас шал. Жұрттан естігенім, он қабан беріпті, тағы біраз алтын-күміс қосқанға ұқсайды. 

Шешесі қызын алып, төркініне келіп жүргенде, жастар бір-бірімен танысқан. Бірін-бірі ұнатқан. Бірақ қызын кімге беретінін оның әкесі шешеді. Егер де ол қызын өзі қатарлы біреуге, жас жігітке беретінін білсе анасы үндемес еді. Шалға беретінін естігенде түнімен жылап шыққан. Ертеңінде бір шешімге келіп, төркініне адам жөнелткен. «Осындай да осындай, ана жігітке айтыңдар, шын сүйсе, қызын алып қашсын» депті. 

Жігіт те өр екен, достарын ерітіп барып, алып қашып келген. Сүйенері жоқ емес. Тоғыз ағасы бар. Келсең кел деп отыр. Бүкіл ауыл жиенімізді ренжітпейміз деп қолдап тұр. 

Байқаңдар деп бағана басымнан кешкен жәйтті үлкен адамдарға айтып бердім. Тез арада жігіттер жиналып, қаруланып алды. Сақ отыр. Көрші ауылдың да жігіттері шақырылды, қаруларын алып олар да жетті. Барлығының қолдарында ұзын-ұзын найза. Бірақ темірден жасалған қылыш, айбалта, пышақ секілді адамды ұрса өлтіретіндей ештеңе байқалмайды. Оқ ататын қару-жарақ ешкімде жоқ. 

Жүзге тарта жігіт жиналды.

Шіркін, бір гранатам немесе тапаншам болса ғой деп армандап кеттім. Қаптаған жауға жалғыз өзім шауып, Қобыланды немесе Алпамыс батырдай бәрін қырып-жойып, Амозонка халықтарының аңыз, жыр-ертегілерінде жырланып, өлмес атаққа кенеліп, ұлттық батыр атанып, атағым айдан асып кетіп... 

- Тоқта, тоқта, Тұреке, жерге түс. Есіңді жи, - дедім қиялымды ақылға жеңдіріп.

Соған қарағанда соғыс болса да ешкім өлмейтін секілді. Соғыс емес төбелес болатын түрі бар.

Жастарды тығып тастадық. Балалар да үйге қамалды. 

Барлауға мен де бардым. Қайығымның моторын іске қосып, келген жағыма қарай он шақырымдай барып қайттым. Ешкім жоқ. Тыныштық секілді. 

Түні бойы ешкім ұйықтаған жоқ. Той болды. Екі жасты әдемілеп, бастарына үкінікі секілді қауырсын тағып, көздерін, еріндерін, денелерін неше түрлі түстерге бояп тастапты. Жартылай жалаңаш. Келін құлпырып кетіпті. Танымай қалдым. 

Бірнеше қабан сойылды. Оларды сол қалпы ағашқа асып қойып үйтті. Өмірімде бұндай тәтті тамақ жегенім жоқ. 

Түні бойы жанып тұрған отты айнала айқайлап, әндетіп секірумен болдық. Ой, қатты шаршағаным-ай. Екі аяғым көтертпей қалды. Қарыным өмірі бұлай ашпаған шығар. Бағана ғана сылқия тойып алғаным қайда кеткенін түсінбей қалдым. Үндістердің ішінде неге бір де бір семіз адамның жоқтығын енді ғана түсіндім. Олар осылай секіріп-секіріп билеп, жеген тамақтарының көзін құртады-ау? 

Бәрі таң ата басталды. Қайдан біліп қойғандарын, әлде шешесі айтты ма екен, әлде түнде тыңшылары келіп кетті ме, оншақты қайыққа мінген 60-70 жігіт сау ете қалды. Бәрі де найза, шоқпар, таяқпен мұздай қаруланған. Бағанағы қуғыншылар мені көріп, көздері бақырайып кетті. 

Бәсе, бәрін бүлдіріп жүрген сен екенсің ғой деп ойлады ма, бір құдайым біледі. 

Бірінші жаушылар келді. Екі-үш шал. Тілдерін тақылдатып бірдеңе-бірдеңе деп ұзақ сөйледі. Біздің жақтың шалдары да мықты екен. Берісетін емес. Қолдарын әрі-бері сілтеп, сөйлеп жатыр, сөйлеп жатыр.

Бір уақытта келгендер тез-тез тұрып, кетіп қалды. 

Талаптары қатал. Қызды қайтарасыңдар. Оған тағы да екі қыз қосып бересіңдер. Айыппұл төлейсіңдер. Бітті. Ешқандай келісімге келмейміз. 

- Сұмдық,- дедім. Айыппұл төлеуді түсінемін, жарайды, бірақ ана екі қыздың жазығы не?

Біздің шалдар да қайтпапты. Жиенімізді ешкімге бермейміз. Бітті. 

- Қолдарыңнан келсе тартып алып көріңдер, - депті. 

Қарсы жақ жиналып, ақылдасып, қайта-қайта бір-бірлерімен ұрсысып, көп тұрды. 

Не істейміз? - деген мәселенің талқыланып жатқанын біліп тұрмын. Біздің көп екенімізді олар соқыр емес, көріп тұр. Қайдағы бір қақпас шал үшін ешкім де таяқ жегісі келмейтін секілді. 

Жүрістері сылбыр, қимылдары баяу. 

Бір найзаны мен де ұстап алғанмын. Бірдеңе болса ата-бабамның аруағына сыйынып «Аруақ, Аруақ» деп аттандап тұра шаппақпын. Әділдік үшін жан пида!

Бір уақытта жаушылар қайтып келді. 

Ішінде «күйеу» де бар. 

- Жарайды, - деді олар, бұл қыз қала берсін, бірақ орнына 3 қыз, 30 қабан бересіңдер. 

- Үш қыздың біреуін таңдап мен аламын, - деді «күйеу». 

Осы кезде сөзге мен араластым. Атақты Қазыбек би шыққан Орта жүздің жігіті емеспін бе, қызыл тілім сайрап қоя берді.

- О заман да, бұ заман, шалға тиген қыз жаман, тең-теңімен, тезек-қабымен. Қақпас шалға қатын керек болса үш қыз емес бес кемпір берейік. Құда - мың жылдық, күйеу- жүз жылдық. Келісесіңдер ме, осыған? – деп «күйеуге» қарадым.

- Мынаның есі дұрыс емес екенін бағана-ақ білгемін, - деді «күйеу» мені қолымен көрсетіп. 

- Қайдан жүрген пәле өзі?

- Ол - біздің қонағымыз. Оның бұл іске ешқандай да қатысы жоқ. Кегің болса бізден ал, біз дайынбыз. Соғыс керек болса тұрысатын жеріңді айт,- деп қыз алып қашып келген жас жігіттің тоғыз ағасының бірі Гуа шарт кетті.

«Күйеу» бірдеңе-бірдеңе деп өз жағына қарай айғай салып еді, олар бізге қарай барлығы таяқтарын көтеріп, қиқулап, айғайлап жүгіре жөнелді. 

Біздің жігіттер де лап берді. Мен де тұра шаптым. Әйда, басталды! «Өлгенде көрген бір соғыс болсын» деп орталарына қойып кеттім. 

Менің найза деп жүргенімді баяғыда біздің батырлар жауды түйреуге қолданатын еді, бұл жерде оны сабауға қолданады екен. Біздің жігіттердің бәрі бастарын ақ түске бояп алған. Ал олардың бастары қызылға боялған. Рахат. Шатаспайсың. Сарт-сұрт, тарс-тұрс, гүрс-гүрс ұрып келемін. Оңды-солды сермеп келемін. «Қызыл» көрсем оңдырмай, бар күшіммен бір салам. Ол тәлтіректеп кеткендей болады. Біреуі құлап жатыр. Тырп етпейтіндері де бар. Маса шаққандай көрмейді. Бастары тастан ба әлде қоладан ба? 

Әттең, жекпе-жек болса ғой, таэквонданың тәсілдерін қолданып, қырар едім бәріңді деп ойлап қоямын.

Байқаймын біз жеңіп бара жатқан секілдіміз. Қанша айтқанмен біз көппіз. Көп қорықытады, терең батырады. 

Бір уақытта көзім жарқ ете қалды. Құлағым шың ете түсті. Құлап бара жатқанымды білемін. 

Көзімді ашсам, көзіме бірден қамыс түсті. Төбедегі қамыс. Үйдің ішінде жатыр екенмін. Басымды байлап тастапты. Бір алба-жұлба киінген, қолында таяғы бар, Сібірдің шаманына ұқсас адам айғайлап би билеп, мені айналып жүр. 

Е, мені емдеп жатыр екен ғой, маған не болды екен? Тірі секілдімін ғой, әйтеуір болды менің ең бірінші ойым. 

Мені оянды деп жұрт жиналып жатыр. Су берді. Іштім. Түрегелдім. Ештеңе болмаған секілді. Тек талып қалған екенмін. 

Ана «күйеу» мені аңдып жүріп, арт жағымнан келіп басымнан таяқпен бір салыпты.

- Не болды, жеңдіңдер ме? - болды ең бірінші қойған сұрағым. 

Мен құлағаннан кейін-ақ көп өтпей олар қаша бастапты. Араларында басы жарылған, көзі шыққан, қолы сынғандар көп болыпты. Оншақты жігіттерін шайқас алаңында тастай-тастай қашыпты. Бұлар қайықтарына дейін қуып барыпты да кері қайтыпты. 

- Оңбай таяқ жеді, енді келмейді, - дейді бұлар. 

Тұтқындарды қамап тастапты. 

- Жібере салыңдар, қайтесіңдер. Олардың жазығы жоқ. Көсем айдап салған соң келген ғой деп босатқыздым. 

Ал олар болса рахметтерін айтып, кешірім сұрап, енді келмейміз деп кетті.

Енді келмейтіндерін мен де сезгем. Өйткені көп жігіттер «күйеудің» туысы, ауылдасы, танысы болғандықтан көңілін жықпай, амалсыз келгендерін түрлеріне қарап-ақ түсіне қойғам. 

Шалдың жап-жас қызды аламын деуін жақтырмай, қайта ана қыздың тілеуін тілеп жүргендерін байқағам. Бірақ амал жоқ көсем айтқан соң, қолға қару алған. 

Соғыста кейде құр сан ғана емес рухтың да жеңетін кездері болады. Жауың қаншама көп болса да шын ашынып, әділеттілік өз жағыңда екенін шын сезініп, бар ашуыңмен, өршелене ұмтылсаң, жайпап тастайсың. 

Олардың жеңілген себебі о баста-ақ олар өз істерінің әділ емес екенін сезінді. Сосын тайсақтап, тартынып тұрды. Біз жеңдік. Өйткені біз қаршадай қызға ара түстік. Жанымыз ашыды. Әділетсіздікті көрдік. Қанымыз қайнады. Сосын соғысқа міз бақпай кірістік. 

Осы жерде мен ағаштан қалай сағыз алатынын көрдім. Үлкен бір ағашты пышақпен, балтамен тіледі. Сол жерден аппақ қаймақ секілді бірдеңе ағады. Соны шелекке құйып алады. Кейіннен қайнатып, илегенде аппақ, бірақ жұмсақ резеңке секілді зат пайда болады. Шайнасаң, нағыз сағыз. 

Бір күні аңға шықтық. Ну орман. Ештеңе көрінбейді. Бес-алты адам аяқтарымызды ақырын-ақырын басып, жылжып келеміз. Анда-санда ағаштарға оралып тұрған жыландар кездеседі. Денем дір ете қалады. Гуа үйден шығарда, бір бақаны ұстап алып, инедей ағаштарды соған сұғып-сұғып алған болатын. Бұл не істеп жатыр деп таңырқай қараған едім. Сөйтсем, «иненің» ұштарына бақаның уын жағып жатыр екен. Бұл удың күші керемет екенін кейін көрдім. 

Бір уақытта ағаштың басында отырған бір құсты байқап қалдым. Тым-тырыс отыра қалдық. 

Гуа жапырақты орап, арасына жаңағыны салды. Салды да құсты көздеп тұрып, қатты үрлеп қалды. «Ине» құстың кеудесіне барып қадалды да ол құлап түсті. У бірден әсер етеді екен. Құс ұша алмай, мәңгіріп жатты да, өліп қалды. 

Қабанды да осы әдіспен алды. Аңға шыққанда ең бастысы оған білдіртпей, ық жағынан барынша тақау келу. Ештеңені байқамаған олар шөптерін жеп, тұра береді. Кейбіреулері жатады. 

Гуа ақырын басып келеді де, дәл көздеп «инесін» атып кеп жібереді. Қабан шыбын шаққандай көрмейді. Бірақ бір уақытта басы айналып, есеңгіреп, айналып, қайта-қайта құлай береді. Бұл у әсер етіп жатыр деген сөз. Сәл күтсең, құлап түседі. Бар да арқаңа салып ал. 

Бүгінгі түскі ас дайын!


Поророка

Амазонкада ерсілі-қарсылы жүріп жатқан қайықтар, паромдар, кемелер көп-ақ. Маңайың толған адамдар. Олар саған назар да салмайды. Адамдар жүргеннен кейін онша қорқа да қоймайсың. 

Күнұзақ жатқаннан ішің пыса бастайды. Балық аулаймын. Қайығым ағыспен өзі-ақ жүзіп келеді. Моторды іске қосқан жоқпын. Бензинді сақтау керек, алдағы уақытта керек болуы мүмкін деген ойым бар.

Жиі-жиі өткен өмірім, достарым, бала-шағам, әке-шешем, туыстар, таныстар еске түседі.

Әсіресе әкем...

Өмір бойы ауылдан ұзап шықпаған әкем менің әлемді шарлап шығатынымды білді ме екен?

Әкем екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан жан. Майданға алғанда әлі бала екен. Басқарма өз баласының орнына жасын үлкейтіп көрсетіп, бұны салып жіберді ме, кім білсін? «Мылтығым жерге сүйретіліп жүретін еді» деп еске алады ол. 

- Бірде қатты шайқас болды. Екі жақ та өлермендікпен атысудамыз. Алға, алға деп уралап ұмтыла береміз. Шегінуге болмайды. Өйтсең, арттағы өз адамдарың атады. Оқ бітіп қалса да алға ұмтыла беруің керек. 

Бір уақытта алдымнан еңгезердей неміс шыға келді. Баламын. Бойым кіп-кішкентай. Оқ таусылған. Не істерімді білмей, мен тұрмын. Ол мені бастан-аяқ көзімен қарап шықты да, басын шайқап, «кет» дегендей болды. Зытып бердім. Атқан да жоқ, найзасымен түйреген де жоқ. Әлде үйіндегі өз баласы есіне түсіп кетті ме екен? 

Сөйтіп, мен тірі қалдым, - деуші еді. 

- Сосын сендер ғой мені аман алып қалған, - деп бізді иіскейді. Біз әлі баламыз. Шынында да оны өлімнен аман алып қалған секілді көреміз өзімізді.

Соғыстан бір винтовка арқалап келіп еді, жазуы бар болатын, соның оғын далаға тасып, құмда ойнап құрттық. Ал мылтықтың өзі қайда кеткенін білмейді екенмін. Қазір қолымда болса ғой, акулаларды қырар едім. Бұл жалмауыздар менің қаншама достарымды жеп қойды. 

Есіме Үнді мұхиты түседі...

Бір уақытта қарасам өзеннен барлық қайықтар, кемелер, паромдар қашып жатыр. 

Жағаға қарай. 

Бір қатты шу естіледі. 

Не боп қалды екен?

Маған да біреулер «қаш» дегендей қолдарын бұлғайды. Моторды іске қосып жіберіп, зу етіп жетіп келдім жағаға. Біраз уақыттан кейін алдымыздан алдындағысының бәрін жапыра биіктігі бес метрдей өте үлкен толқын өтті. Қатты шу шығып, құлағымыз естимей қалды. 

Жұрттың бәрі «поророка» деп шулап жүр. 

Бұның мәнісін кейін түсіндім. Амазонка ылғи да экватордың бойымен бір қалыпты ағатындықтан кейде мұхиттан келетін қарсы толқын болады. Ол жолындағысының бәрін жайпап кетеді. Сондықтан одан бәрі қорқады.


Ай ам фром Куба

Амазонка ағызып отырып Атлант мұхитына алып келді. Күн ашық, ауа райы тыныш болды. Су тұщы екен. Ыдыстарды суға толтырып алдым. Тамақ әлі мол. Ыстықта тамақ та жегің келмейді. Осы жерде Антарктида жақтан солтүстікке ағып жатқан Гвиан суық ағысы өзі-ақ қағып ала жөнелді. Ол Мексика шығанағында Голфстримге қосылады. Бұны жақсы білемін. Голфстрим Еуропаның жағасына апаратынын географиядан оқығанмын. 

Көңілім көтерілейін деді. Тамақ бар, су мол, тек қатты жел соғып, теңізде дауыл болмаса болды. Бір жақсысы күн ашық, мұхит беті тыныш. Құрлыққа жақынырақ жүзуге тырысамын.

Кариб аралдары, Куба, Флорида, Багам аралдары артта қалып барады. 

Осы жерде бір оқиға болды. 

Күнделікті тып-тыныш ағып келе жатқам. Өзім ұйқылы-ояу жатырмын. Бір уақытта құлағыма бір дауыс келетін секілді болып көрінді. Алғашқыда жалғыздықтан есім ауыса бастады ма екен деп шошып кеттім. Бір дауыс тағы қайталанды. Адамның дауысына ұқсайды. Әлде адам дауысты балық бар ма екен? 

Не де болса көрейін деп төсегімнен тұрып, шағын кабинамнан сыртқа шықтым. Маңайдың бәрі су. Толқындар үлкейе бастапты. Шағалалар жүр су бетінде қалықтап. Соған қарағанда жағалау жақын болар деп ойладым. Жаңағы дауыс тағы естілді. 

«Хелп!», «хелп!» дейтін секілді. «Хелптің» ағылшынша көмектесші деген сөз екенін білемін. Жан-жағыма қайта-қайта дұрыстап қараймын. Бір уақытта көзім шалды. Бір адам ашық теңізде маған қарай жүзіп келеді. Бір ағаштың үстіне шығып алған. Қап-қара болып күнге күйіп кетіпті. 

Моторымды іске қосып, қайығымды соған қарай бұрып, жүзіп келдім жанына. Келе сала ол менің бортыма жармасты. Қолымды беріп көтеріп алдым. 

- Куба, Куба, - дейді ол. 

- I am from Kuba. 

Түсіне қойдым. Кубадан Америкаға қашып бара жатқан адам. Қандай жанкешті десеңші! Атлант мұхитында құр ағашпен жүзіп келеді. Мүмкін қайықпен шықса жағалау күзетшілерінің көзіне түсіп қалам деп ойлады ма екен? 

Ап-арық. Құр сүлдері қалыпты. Мен кездеспегенде өлетін бе еді, кім біліпті? 

Бағы бар екен, өзі секілді бір бейбаққа жолыққан. 

Өмірімде бұлай қуанбаспын. Адам. Жанымда адам бар. Адаммен сөйлеспегелі қанша болды. Уақыттан жаңылысқалы қашан. Әбден тынығып, тамақ жеп, әлденіп алғанынан кейін көптен бері ең бірінші рет испанша сұрағымды қойдым.

- Қайда барасың?

- Америкаға.

- Неге?

- Америка жақсы. 

- Куба ше?

- Бізде жұмыс жоқ. Ақша жоқ. Өмір сұрғылт. Демократия жоқ. Бұлайша өмір сүргім келмейді.

- АҚШ-та бәрі бар деп кім айтты?

- АҚШ бай мемлекет. Онда жұмыс істесең барлығына қол жеткізуге болады. Демократия бар. Адамдар ауқатты тұрады. Бізде ештеңе жоқ. 

Бірақ сендердегі адамдар жақсы ғой. Әлі ақша бұзбаған. Қарапайым. Бір-бірлеріне жаны ашиды, адамгершілік дегенді біледі деп жатырмын кезіндегі социалистік жүйеде өмір сүрген Совет Одағындағы адамдар есіме түсіп. 

Куба да социалистік жүйедегі ел еді. Совет Одағы көп көмектесті. Бірақ қазір қиыншылықтарды басынан кешіп жатыр деп еститінмін.

- Маған ұнамайды. 

- Онда неге Кастроны кетірмейсіңдер? Елу жыл ел басқарды. Жетеді. Ұнамаса, басқаны қойыңдар. 

Осының есі дұрыс па дегендей маған қарайды. 

- Сіз қайда бара жатырсыз? - деді бір уақытта.

- Еуропаға, - дедім. 

Тағы да көзі бақырайып кетті. Мына қайықпен қалай Еуропаға жетпек деп ойланғанын түсініп тұрмын.

- Қызың бар ма? – деймін әңгіме болсын деп. 

- Бар, - дейді. 

- Оны кімге тастап кеттің?

- Ол да Америкаға келеді. 

- Қалай келеді? Сен секілді бөренемен жүзіп пе?

- Жоқ. 

- Енді?

- Мен шақырып аламын. 

- Сен шақырғанмен, билік оны жібереді ме?

- Жібермейді. Бірақ бір амалын табармын, - дейді ол.

- Менімен бірге жүр, Еуропа да жақсы. Сол жақтан жұмыс табасың, - деп үгіттей бастадым. 

Ойым енді қасымда біреу болса жаным тынышталатынын сезіп тұр.

- Жоқ. Мені Флоридаға жеткізіп салыңызшы, - деді жалына. 

Амал жоқ, батысқа қарай бұрылып, жағалауға қарай жүзуге тура келді. Бірақ жағалауға тым жақын барғаным жоқ. Алыстан көрінген жерден түсіріп кеттім. Ол өзімен бірге бөренесін де қайығыма көтеріп алған болатын, тағы да суға тастап, соның бір шетінен ұстап, жүзіп кетті. 

Кейіннен бәрібір жағалауға соғуға тура келді. Судан шаршап, жерді сағындым. Тыныштау, ешкім жоқ-ау деген жерге келіп тоқтап, дем алып алдым. Осылайша аяғым СОЛТҮСТІК АМЕРИКАНЫ да басты.


Мұхиттағы «пошталар»

Голфстрим! Бұл жерде де әрі-бері кетіп бара жатқан кемелер кездеседі. Кейбіреулері маған бақыртып тұрып гудок береді. Кімсің, не қылған жансың, көмек керек пе дейтін секілді. Әлде жай амандасқаны ма екен?

Голфстрим туралы адамдар ең бірінші Христофор Колумбтан естіді. Ол жаңа дүниеге 1492 жылы сапары барысында көрген. Ал одан жиырма жыл кейін конкистадор Понсе де Леон Флоридадан Мексика бұғазына өтпек болады. Сонда ол арт жақтан жел соғып тұрса да, барлық желкендер көтеріліп тұрса да кемесінің артқа қарай кетіп бара жатқанын байқаған. 

Еуропадан Америкаға кемелер екі айдай жүрсе, керісінше Америкадан Британ жағалауына аттанған ауыр жүк кемелері бір айға жетпей-ақ баратын болған. Кейіннен ғалымдар бұл қызық құбылысты зерттеп, жер бетіндегі ең орасан жылы ағыстың бар екенін анықтаған. Атлант тұхитындағы бұл ағыс жер бетіндегі барлық өзендердің суларынан 20 есе көп суды ағызады. Секундына 25 миллион шаршы метр су. 

Ағыстың ені 75 шақырым, тереңдігі 700 метрге жетеді. Жылдамдығы тәулігіне 150-200 шақырым. Бұндай қарқынмен Еуропаға ертең-ақ жетіп баратындай сезінемін.

Кезінде осы ағыс арқылы Америкада тұратын адамдар Ұлыбританияға хат та жіберіп тұрған. Жазғандарын бөтелкеге салып, аузын мықтылап жауып, өзенге тастайтын болған. Ал ол болса ағып барып, Мексика шығанағынан бір-ақ шығып, әрі қарай Голфстрим арқылы Англияға жететін болған. Англияда бұндай бөтелкелерді жағалаудан тауып алған адамдар адрес бойынша жеткізетін болған. 

Тіпті, кезінде Ұлыбритания ханшайымы мұхиттар мен теңіздерде табылған осындай барлық «пошталарды» патшалықтың меншігі деп жариялаған. 

Көбінесе бұндай «поштаны» суға батып бара жатқан корабльдердің жолаушылары жазатын болған. 1856 жылы «американдық «Пасифик» параходы Нью-Йорктен Ливерпулге дейін 9-10 күнде келетін болған. Бұл сол кездегі ең қатты жылдамдық еді. Сондықтан оның бортына жұрт таласа тармаса отыратын болған. Сол жылы ол бортына 200 адам алып, Нью-Йоркке бағыт алған. Бірақ жететін жеріне жетпеген. Оған не болғанын ешкім білмеген. 

Білмейтін де еді. Егер осы бөтелке поштасы болмағанда. Бірде Ирландияның жағасынан бір балықшы аузы бекітілген бөтелке тауып алған. Ашып қараса «Пасифик борты. Кеме суға батып барады. Палубада айқай-шу. Маңайымыздың бәрі айсбергтер. Мен өзімнің тірі қалмайтынымды білемін. Бұл хатты достарым бізге не болғанын білсін деп жазып отырмын. М. Уэльям» деп жазылған екен. 

Кейде судың бетінен көз алмай ұзақ қарап отырамын. Анда-санда аузы тығындалған бөтелкелер кездеседі. Оларды ұстап алып, ішіндегі жазбаларды оқимын. Көбінесе жастар жазады. 

Америкалық Джон деген жігіт Англияда тұратын қызына хат жазыпты. Хатында ол оны өзінің сүйетінін айтып, тұрмысқа шығуын өтініпті. 

Ал бір «поштада» бір жігіт әке-шешесіне өзінің халы жақсы екенін, таяуда баратынын жеткізіпті. 

Ал бір бөтелкедегі хат мені қатты таң қалдырды. «17 сәуір 1880 жыл. «Атланта» кораблі. 27 норд және 32 вест қиылысында суға батып барамыз. Бұл хатты тапқан адам газетке беріңіздер. Джон» депті. 

Бұл «пошта» жүз жылдан астам уақыттан бері ешкімнің қолына түспей мұхитта жүзіп жүрген болды-ау. 

Бұл бөтелкені сақтап қойдым. 

Басқаларын қайтадан бөтелкеге салып, аузын тығындап, қоя беремін.

Голфстрим Канада жағалауында Ньюфаундлендке жеткен соң қарсы аққан суық Лабрадор ағысына кездесіп, бір бөлігі Еуропаға қарай бұрылады. Лабрадор Гренландиядан айсбергтерді алып келеді. Атақты «Титаник» осындай айсбергке соғылып, батып кеткен.

Голфстримнің солтүстік-шығыс жалғасы Солтүстік-Атлантикалық ағыс деп аталып Еуропаға жылылық әкеледі. Міне, Еуропаны жылытып тұрған пеш осы. Норвегияның бір өзі ғана одан минутына 100 000 тонна мұнайды жаққандай жылу алады.


Құдай бар!

Қайықта түнгі аспанға қарап, сансыз жұлдыздарды санап, мына дүние туралы шексіз-шетсіз ойларға берілемін. Біз қазақша ғалам деп жүрген галактиканың қандай шексіз-шетсіз дүние екендігін ойласаң, ақыл-ойың жетпейді. Ал бұндай галактиканың өзі кеңістікте миллиардтап саналады. Ал жұлдыздардың қанша екендігін ешкім білмейді. Біздің құс жолы галактикамыздағы жұлдыздардың өзі жүз миллиардтан асып жығылады. Бұлардың әрқайсысының ең аз дегендегі көлемі жерден кем емес. Кеңістіктің қаншалықты шексіз екендігін осыдан-ақ көре беріңіз! Және бұлардың барлығы да үнемі қозғалыста. 

Бір жаққа қарай кетіп барады...

Ал уақыт ше? 

Ғалымдар күннің жаратылғанына төрт жарым миллиард жыл болған деседі. Жерге де соншама уақыт беріледі. Енді бір төрт жарым миллиард жылдан кейін күн сөнеді дейді. Яғни, жанып бітеді. Ал жердегі тіршілік екі-үш жүз миллион жылдан кейін құриды екен. Оған себеп күннің қатты жануынан жер беті күйіп, айналаның бәрі шаң-топыраққа айналады-мыс. 

Егер де күндердің күні бәрі де бітетін болса, жер түгілі күннің өзі сөнетін болса, тіршілік мәңгілікке жоғала ма? Мүмкін ол басқа планетада жалғасын табар? Қазірдің өзінде ол басқа галактикада бар шығар? Бұны енді әзірше ешкім білмейді. Көрген де, естіген де адам жоқ.

Жалпы, құдайдың, бір жаратушының бар екендігі рас. Жер бетіндегі тірлікке қарап отырсаң барлығы да жөн-жосығымен, ойластырыла істелгеніне таң қаласың. Қай тіршілік иесі болса да жұп-жұбымен жаратылған. Әрқайсысының өз орны бар. Адамның, тіршіліктің болуына қажетті бар жағдай жасалған. Басы артық немесе кем ештеңе жоқ секілді. 

Тіпті, жердің өзі де күннен тіршілік үшін қолайлы қашықтықта орналасқан. Жер басқа планеталар секілді сәл күнге жақындау немесе алыстау болғанда тіршілік болмайды екен. Сол секілді жердің айналып тұруында да үлкен мән бар. Егер де ол айналмаса тіршілік болмас еді. Жердің бір жағы қатты күйіп кетіп, екінші жағы өте суық болар еді. Бірақ оны айналдырып тұрған не? Ол неге тоқтап қалмайды? Кез келген нәрсе өзінен өзі қозғалмайды. Ал жер қозғалады. Ол қозғалғаннан соң күн мен түн, жаз бен қыс болады. 

Ай ше? 

Ай болмаса да тіршілік болмайды екен, өйткені ол жерді тез айналып кетуден сақтайды. 

Су ше? 

Сусыз да өмір жоқ. Бірақ оның неден пайда болғанын ешкім білмейді. Ол жоғалмайды да. Тек қатты, жұмсақ, бу күйінде мәңгі айналыста болады. Жылына жер бетіне бес жүз елу триллион тонна жаңбыр жауады. Соншама су буға айналады. Бу қайтадан суға айналады. 

Адам өлгеннен соң қайда барады? Дінге сенсек, не жұмаққа, не тозаққа барады. 

Басқаша болуы мүмкін бе?

Бұны білу адамның пешенесіне жазылмаса керек. 

Бұл - құдайдың құпиясы!

Құдай адамдарды да әдейі әр түрлі қылып жаратқан. Бірін бірі білсін, аралассын, бірінің бірі тілін үйренсін, бірін бірі танысын деген оймен. Әйтпесе барлық адамдар қазақ болса немесе барлық адамдар ағылшын, испан, қырғыз немесе моңғол болса несі қызық? Барлық адамдар бір құдайдың пендесі. Егер де сен бір халықты жек көрсең, онда құдайды жек көргенің. Оның сүйген құлын жек көргенің. Сондықтан «адамзаттың бәрін сүй бауырым деп» Абай дұрыс айтады. Ешқандай адамды тіліне, дініне, діліне, терісінің түсіне қарап, алалауға болмайды. Жақсы адам ол барлық жерде жақсы адам. Жаман адам барлық халықта да бар. Бір адамға бола барлық халық туралы түсінік қалыптастыруға болмайды. 

Ең жақсы адам, ол – қарапайым адам. 

Жүрегінде құдайы бар адам - ең бай адам.


Ит жеккен жер

Бір уақытта алдымнан айсбергтер кездесе бастады. Тұман. Киттерді де көрдім. Бес-алтауы кетіп барады. Тұмсықтары суды фонтан қылып атқылап барады. Бір уақытта біреуі судан атып шығып, бар денесімен құлағанда таудай толқын пайда болды. Жаңағы толқын менің қайығымды аударып тастай жаздап, әупірімдеп аман қалдым. 

Акулалар да жүр. Құйрықтарын-ақ байқауға болады. Менің қайығыма келеді де, тұмсықтарымен бір соғып, иіскеп, тістеп дәмін татып кетеді, жеуге жарамды ма, жарамсыз ба деп тексеретін болулары керек арамдар. Шіркін деп маған қарап тамсанып, еріндерін жалап-жалап қоятын секілді.

Қармағыма балық көп түседі. Шикідей жей беремін. Қалғанын тазалап, қақтауға іліп те қоямын. Оның исіне теңіз құстары, шағалалар көптеп жиналады. Кейде барлығын жеп кетеді. Қызық көріп, үркітпеймін. Жей берсін, менде тамақ жетеді. Керек болса тағы да аулаймын. 

Тек маған жолың болсын деп тілесеңдер болды деп ойлаймын. 

Бір рет акула да түсті. Бірақ жалтырауығымды үзіп кетті. 

Голфстрим мені Еуропа жағалауына емес, Гренландиядан бір-ақ шығарды. 

Бәсе, барлығы да ойдағыдай, тамаша болып келе жатқанына күдіктене бастап едім. Түңілгенімді көрсең. Бірінші рет аһ ұрып, қатты жыладым. Қақырғанда қан шықты. Қайығым ақырын ағып келіп жағалауға тірелді. 

Жерге түстім.

Осылайша мен ойламаған жерден Гренландиядан бір-ақ шықтым.

ГРЕНЛАНДИЯ деген «жасыл жер» деген мағына береді. Бірақ «жасыл жер» дегеннен гөрі «мұзды жер» деген дұрысырақ болар еді. Исландия десе шындыққа жақын. Исландияны Гренландия деп, Гренландияны Исландия десе атына заты сай болады. Біреу шатасқан болып тұр-ау. 

Гренландияда әлемдегі ең бірінші парламент пайда болған. 930 жылы. Жұрт жиналып, жоғары кеңес құрып, оны альтинг деп атапты. 

Бұл жерге аң алғашқы адамдар Исландиядан келіп орналасқанға ұқсайды. Тарих солай дейді. Бірақ 16-17 ғасырда болған «шағын мұз дәуірінде» климат қатайып, ел жоқшылыққа ұшырап, арал бос қалған. 

Аппақ қар мен мұз басып жатқан ең үлкен арал елсіз болып көрінгенімен менің бақытыма қарай, бұнда да адамдар тұрады екен.

Нуук деген аралдың батыс жағындағы жағалаудағы шағын қыратта орналасқан қала. Халқы 15 мыңдай. Негізінен даттықтар, еуропалықтар. Гренландияның барлық тұрғындарының саны 60 мыңнан аспайды. Оның 90 пайызы эскимостар.

Жер үйлермен қатар ұзыннан ұзын салынған екі-үш қабатты үйлер бар. Көбі қоңыр, ақ түсті. Қаланың негізін 1728 жылы норвегиялық миссионер Ханс Эгеде қалаған. Қалаға Готхоб деген ат берген. Оның дат тілінен аударғандағы мағынасы «Ақ сенім» дегенді білдіреді. Ол 1721 жылы осы жерде тұратын 12 эскимостық отбасын христиан дініне кіргізу үшін келген. Қазір шіркеуде университет пен мұрағат орналасқан. 

Шіркеу бос қалған. Халық құдайға сенбейді. Адамдар құдайды басына іс түскен кезде ғана, жамандыққа жолыққанда ғана еске алатын болып барады. Бұның арты не болады? Ешкім білмейді. 

Халық аң, балық аулап күн көреді. Аз халықтар еуропалықтардың жақсы жағымен қатар жаман жағын да тез қабылдап алады. Солардың жегенін жеп, ішкенін ішіп, құрып барады. Маскүнемдер көп-ақ. Бұл әлеуметтік проблемаға айналған. 

Өзім мініп келген моторлы қайықты 3000 долларға саттым да жібердім. Иесі ренжімес, жағдай солай болды, қайтейін.

Бұл жерде климат онша суық емес. Бұған оңтүстіктен келетін жылы ағыстың өз әсері бар. Күн үш-төрт-ақ сағат шығады. Оның өзінде көкжиектен әрі аспайды. Ағарып шығып, қызарып батады. Лезде. Қалған уақытта қараңғы болып тұрады. Ал жазда күн батпайды. Ақ түндер.

Бір қонақ үйге келіп, жұмыс болса тегін істеймін, бірақ маған қонатын жер берсеңіздер болды деп едім, тегін жұмыс күшіне қуанып кетті-ау деймін, сөзге келмей бір бөлмені беріп қойды. Істе деген тапсырмаларын тиянақты орындаймын. 

Қонақ үйге адамдар сирек келеді. 

Кім көрінгенмен сөйлесуге құмар болып алғанмын. Көптеген уақыт бойы сөйлесетін жан болмағаннан кейін бе, маған құр сөйлесудің өзі үлкен бақыт секілді көрінеді. Жергілікті арақ, сыра ішуді ұнататын эскимостарға қосылып алдым. Басқа қайда барамын? Ешкімді танымаймын. Солармен сөйлесу арқылы жалпы осы жердегі ахуал туралы, адамдар жайында көбірек білгім келеді. 

Күні бойы бір дәмханадан шықпаймыз. Күн деп жай айтып отырмын. Бұл жерде негізінен түн болып тұрады. Күн бұлыңғыр, суық, ызғарлы, климат қатал болғаннан кейін бе, бұл жерде ащы су ішетін адамдар көп. Ән айтамыз, би билейміз. Кейде арамызға әйелдер де қосылады. 

Ішіп-жеп әбден тойған соң үйлеріне ертіп барады. Онда да тойлаймыз. Көршісі қонаққа шақырады. Оған да барамыз. Осылай отыз күн ойынмен, қырық күн тоймен өтіп жатты. Уақыттың қанша екенін қарамайтын болдық. Қай ай, қай жылды да ұмыта бастадық. 

«Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық, аздырар адам баласын» деп Абай айтқандай еріге бастадық. Бірде бір үйде қонақта отырғанда бір адамнан бұл жерге орыстардың да келіп-кетіп жүретінін естідім. 

- Корабльмен, кейде сүңгуір қайықпен де келеді, - деді ол. 

Қуанып жүрмін. 

Сол күнді асыға күтіп жүрмін.


Менің досым - Әлеуіт!

Кейде маған ит жеккен шанасымен эскимос досым келеді. Түрі қазаққа ұқсас. Көзі қысық, жалпақ бет. Моңғол типтес халықтың өкілі. Аты - Әлеуіт. Қырықтан асып кетсе де үйленбеген. Өзінің айтуынша, қыз жоқ. Қыз түгілі әйел де жоқ. 

Аюдың терісінен тігілген ақ ішік киіп алған. Бұндай киімде елу градус суықтан да қорықпауға болады. Бұтында да теріден тігілген шалбар. Аяқта да теріден тігілген орыстың унтиіне ұқсайтын бірдеңе. 

Жалпы моңғол типтес халыққа сақал шықпайтыны бар. Мұрт та шығып жарытпайды. Тарам-тарам екі-үш тал сақал-мұрты бар. Тістері де әр жерге бір шығатын талдардай ана-мына жерден бір қараң береді. 

- Қыз керек болса бізге, Қазақстанға кел, қаптаған кәрі қыз, ажырасқан қатын, таңдап жүріп аласың, - деймін.

Маған шын ба дегендей қарайды.

- Жүр, кеттік. Біраз қыдырып келейік, - дейді ол. 

- Мен саған туған жерімді көрсетейін. 

Ұзын шанасына отырып аламын. Қаланың сыртына шығып кетеміз. Ұзыннан-ұзақ бір арқанға бірге жегілген оншақты ит қарды бұрқыратып, ала жөнеледі. 

Күн ызғарлы. Алдан ескен жел, бораған қар бетіңді қарып жібереді. Бірақ иттер «қыңқ» демейді. Қайта жүгірген сайын жылынып, терлері бұрқырап, жандары кіретін секілді. Алыста ақ аюлар жүргенін көзім шалады. Олар адамдарды көздеріне де ілмейді. Әбден үйреніп кеткен. Тамақ іздеп, қалаға да кіріп кетеді. Сондықтан адамдар үйден шыққанда абайлап шығады. 

Ақ аю – жер бетіндегі ең үлкен жыртқыш аң. Оның ұзындығы кейде 3 метрге жетеді. Ал салмағы 1 тонна болады. Өмір бойы қар мен мұздың үстінде жүретіндіктен бүкіл денесі, табанына дейін жүн басқан. Арктикада, солтүстік полюсте де өмір сүреді. Балықтармен, теңіз жануарларымен күн көреді. Оның жүнінің ақтығы соншалықты тіпті қардан ажырата алмайсың. Ешкімге көрінбеу үшін кейде қап-қара тұмсығын да қолымен жауып алады.

Ақ аюдың иіс сезу қабілеті керемет. Ол тіпті 20-30 шақырымдағы «тамағының» исін сезіп қояды. Ол ешкімнен қорықпайды. Үйткені оған ешкімнің шамасы жетпейді. Оның ең басты жауы – адам. 

Адам болғанда да жай адам емес қолында қаруы бар адам. Терісінің өте бағалылығына бола оны екі аяқты жыртқыштар қырып болды. 

Қазір аз қалған. 

Климаттың жылынуы оларға да оңай болып тұрған жоқ. Өйткені олар тамақтарын мұздың үстінде жүріп табады. Ал мұз еріп кетсе, ол қайтып оралғанға дейін айлар бойы аш жүреді. Тіпті қатты ашыққан ақ аюлардың бір-бірін жегені оқиғалары да кездескен. 

Ақ аю осыншама үлкен бола тұра оның баласы туылған кезде бар болғаны 500 грамм ғана тартады. Бірақ тез салмақ ала бастайды да екі айда 10 килограмға жетеді. 

Жер бетіндегі ең алып жыртқышқа тамағын тауып жеу үшін мұз керек. Мұз үстінде жүріп ол тюленьдерді ұстайды. Ал арктиканың мұзы жыл сайын 1 пайызға қысқарып келе жатқанын еске алсақ, ертеңгі күндері не болатыны белгісіз. 

Баяғыда адамдардың біреудің өте алысқа кеткенін білдіргісі келсе «ит жеккен жаққа кетіпті» деп айтатынын талай естігенмін. 

Енді міне, сол «ит жеккен жақта» өзім жүрмін. 

Негізі итті шанаға жылқы, бұғы шыдап бере алмайтын немесе олар жейтін шөбі жоқ жерлердің адамдары жегеді. Ресейдің солтүстік Сібірінде, Якутияда, Аляскада, Шпицбергенде, Канада мен тағы бір-екі жерде осылай істейді. 

Солтүстік полюсті де, оңтүстік полюсті де бағындыру кезінде иттер көп пайдаланылған. 

Ғарышқа да ең бірінші ұшқан - ит. 

Қазақ итті жеті қазынаның біріне жатқызады. Өйткені ол иесіне адал. Адамның малын, дүниесін күзетеді. Ал төбет, тазы деген иттер туралы неше түрлі аңыздар бар. Бұрын серілерде тұлпар ат, қыран құс, жүйрік ит болмаса оған ешкім сері деп қарамаған. Ал қасқыр алатын иттер ән-жырға қосылып мадақталған. 

«Ит жанды» деп өте төзімді, шыдамды, қырық жаны бар адамды айтады. 

Әлеуіт ит жеккен шанамен ызғытып жүріп, талай жерді көрсетті. Негізі шегі-шеті жоқ, қар жамылған аппақ дала секілді болғанымен таулар, қыраттар бар, жағалауда талдар, сирек болса да өсімдіктер кездеседі. Бұғылар, қойлар жайылып жүргенін көзім шалды. Ақ қар, көк мұздан тұратын үңгірлерде де болдық. Аю аттық. Ақ аюдың терісі қымбат тұрады. Оны аулауға тыйым салынса да эскимостар ретін табады. Қар, мұз басқан айдалада кім-кімді аңдып жүр дейсің? 

- Сенің түрің бізге ұқсайды. Солтүстік халықтарының барлығының да түрлері ұқсас. Сенің ата-бабаларың да біз жақтан болар? - деп сұрайды Әлеуіт. 

- Дәл айта алмаймын, - деймін мен. 

- Бірақ мен өз халқым қазіргі тұрып жатқан жеріне Сібірден, атап айтқанда Байкал жақтан келген секілді деп ойлаймын. Ол жақтың халқы да қазақтарға ұқсас. Түрлері, жейтін тамақтарына дейін бірдей. Киіз үйлері, оюлары да бірдей. Тәңіршілдіктің қалдықтары бізде әлі күнге дейін бар. Олар құртты да біз секілді құрт деп атайды. Жылқы жейді. Қымыз ішеді. Дариға атты қыздары бар. Тарбағатай деген жер де бар ол жақта. Біз секілді мал бағады. Басқа қандай дәлел керек,- деймін мен. 

- Бүкіл қазақ болмаса да екі-үш рудың сол жақтан келгені анық.

- Айттым ғой, сондай бірдеңе бар, - дейді ол. 

Енді ол маған өзінің туысы секілді қарай бастайды. 

Бірде ит жегіп ызғытып жүріп айдалада, теңіздің жағасында отырған эскимостардың тұрағына келдік. Теңіздің жағасы мұз бен қардан бос. Табиғаты тундраны еске салады. Оншақты үй. Олар ұзын ағаштардың бастарын бір-біріне тигізе байлайды екен де үстін қасқыр, аю терілерімен жауып тастайды. 

Тастан, ағаштан қаланған үйлер де бар. Ортада пеш жанып тұр. Жып-жылы. Морждың етін беріп, шикі балықпен қонақ етті. Түнде әйел-еркектің барлығы араласып жата береді. Ақкөңіл жандар. Бала аз. 

Солтүстікте адам баласының өсіп-өнбейтіні неліктен екен деп ойладым. Солтүстікті мекендейтін қай халықты алып қарасаң да селдіреп қалған. Ненецтер, чукчалар, хантылар, сахалар, эскимостар. Барлығы да аз халық. Ыстық жаққа қарай адам көбейе береді. Бір Үндістанның өзінде халық саны миллиардтан асып кетті. Қытайда да солай. Пәкстан, Бангладеш, Малайзия, Индонезия, Иран, Түркияда да осындай жағдай. Ал соншама жерде бұл жақта миллионға да жетпейтін адам тұрады. 

Қазақтар да әупірімдеп әзер көбейіп келеді. Бұған ашаршылық, соғыстың тигізген зияны көп болды. Ал қазір жігіттер аз, қыздар көп. Қаншама әйел баласы тұрмыс құрып, бала сүйе алмай жүр. Обал. Амалсыз шетелдіктердің етегінен ұстауда. Енді олар арабты, түрікті, қытайды көбейтетін болады. Қазақты емес. Біздің кең-байтақ жерімізде ең аз дегенде қырық миллион қазақ болса ғой, шіркін!

Таңертең киттің етін жедік.

- Бұл жақтың климаты қатал. Өмір сүру қиын. Жылы жақтарға көшу туралы ойламадыңыз ба? – деп сұраймын отағасынан. 

- Біз жылы жақта өмір сүре алмаймыз. Ата-бабам бұрыннан осылай өмір сүрген. Мен де, менің балам да осылай өмір сүретін болады. Кит, морж, бұғының еті – біздің тамағымыз. Олар болмаса біз өмір сүре алмаймыз. Ақ қар, көк мұзсыз қалай эскимос болуға болады? 

- Бізге осы өмір ұнайды, - дейді ол. 

- Мен Данияда оқыдым. Жоғары білім алдым. Бірақ маған ол өмір ұнамады. Қазіргі заманғы қалалар адамды құртады. Бетон үйлер, шыны терезелер, жердің өзі қап-қатты. Қаптаған машиналар. Тынысың тарылады. Кеңістік жоқ. Өмірдің демі сезілмейді. Адам табиғаттың бір бөлшегі. Ол қоршаған ортамен етене араласып, өмір сүруі тиіс. Мал бағып, балық аулап, құс атып, кең даланың суығына тоңып, желіне қақталып жүрмегеннен кейін оның несі өмір, - дейді. 

Есіме дәл осылай істеген бір қазақ жігіті түсті. Ол туралы елде жүргенде «Моя планета» арнасынан көрген едім. Ол да осы эскимос секілді бала кезінде далада өскен. Мойынқұмның ыстық құмын табанымен басып, күніне күйіп, жерін сүйіп өскен. Ер жетіп, оқу оқып, кәсіп ашып, байып, Лондонға көшкен. Ол жақта бес-алты жыл тұрғаннан кейін бәрін сатып, жақсы жұмысын, қызметін тастап, туған жеріне көшіп келген. 

Қазір сол баяғы туған жерінде, Мойынқұмда үйір-үйір жылқы, табын сиыр, бір отар қой ұстайды. Атқа мініп жүреді. Шапан киіп алған. Ішкені қымыз, айран, жегені қазы-қарта, құрт. Төбет иттер асырайды. 

- Сіз басқа жұрттар армандайтын биікке шықтыңыз. Соның бәрін қалай қиып тастадыңыз? - деп сұрақ қойды журналист. 

- Мен бұрын өзімді шынында да арманыма жеттім деп ойлап келіппін. Бірақ мен ол өмірге көндіге алмадым. Жатсам-тұрсам есімнен туған жерім, балалық шағым өткен кең далам кетпеді. Бір күні бәріне қолымды бір-ақ сермедім. Арманыма мен енді ғана жеттім, - деп жауап берді ол. 

Сол кезде мен де ойланып қалған болатынмын. Кімге болсын өзінің туған жері, өскен мекені ыстық.

Бірде солтүстік шұғыласын көрдім. 

Аспанды қызылды-жасылды, сап-сары-көкпеңкөк от жайлап алды. Билейді-ай келіп неше түрлі түске айналып. Біресе ұзарып, біресе кішірейеді. Тозақ оттары жанып жатқан секілді. Әлде жұмақтың жарығы ма?

Алла тағала ұзаққа созылатын полярлық түнде бұл жерде не болып жатыр деп сіріңкесін жағып, қарайды ма екен?

Не нәрсені болмасын ең алғаш көргенде қатты әсер аласың. Сондықтан қызықтап, көбірек қарап қаламын. Ал эскимос досым басын бұрып қарамайды да. Тамағын ішіп алып, ұйықтайды да жатады.


Жердің екінші шеті немесе қайран дүние-ай десейші!

Эскимостар морж, кит аулайды. Халықаралық ұйымдар оларды аулауға ұлттық тағамдары болған соң тыйым салмаған. 

Осындай бір кит аулау сапарына мен де бардым. 

Көк кит - әлемдегі ең үлкен сүт коректі. Оның ұзындығы кейде 33 метрге жетеді. Ал салмағы 150 тоннадан асады. Көз алдыңызға екі жарым мың адамды келтіріп көріңізші. Міне, осыншама адамның салмағы бір киттің ғана салмағы. Ол африкалық пілден 30 есе үлкен. 

Осыншама денені ұстап тұру үшін оған күніне миллион калория керек. Тілінің қалыңдығы 3 метрге жетеді. Салмағы бір пілдей.

Ал жүрегі туралы айтайын ба? Оны тек өз көзіңмен көру керек!

Бұрын Арктикада 250 мыңдай кит болған екен. Қазір 10 мыңдайы ғана қалыпты. Негізі киттер бұрын құрлық жануары болған деген де сөз бар. Оған дәлел – сойғанда қолтығынан аяққа ұқсайтын мүшені көруге болады.

Көк кит барлық мұхиттарда жүзіп жүре береді. Мұхит деген оған шағын бір көл секілді. Бұл жаққа қыс түсіп, су қатқанда жылы жаққа қарай кетіп төрт айға дейін ештеңе жемей жүре алады. 

Киттер бір-бірімен «сөйлеседі». Олардың шығарған дыбыстарын 2000 шақырымда жүрген бауырлары естіп, көмекке келеді. 

Бірде мен, оншақты эскимос екі-үш үлкен қайықпен ашық теңізге шықтық. Күн ашық. Теңіз тыныш болды. Жағалаудан ұзап кеттік. Бір айдай жүздік. Бір уақытта алдымыздан мұз басқан жер көрінді. Бұл АРКТИКА еді. СОЛТҮСТІК МҰЗДЫ МҰХИТЫ. Соған дейін келдік. Есіме Антарктида түсті. Енді, міне, жердің екінші шетіне шығып кетіппін. Қайран дүние-ай десейші! Қайда шырқап кеткенмін!

Осылайша жүзіп отырып, кетіп бара жатқан киттер шоғырын аңдыдық. Көрсек, қуып жетіп алмақпыз. Жетіп алсақ бастары үшкір, темір найзаларымызды денелеріне дәлдеп атпақпыз. Найзаның екінші шеті арқанмен қайыққа байланып тұрады. 

Жүзіп-жүзіп әбден күдерімізді үзе бастағанда қайықтың еденіне құлағын қойып тың тыңдап отырған эскимос бірдеңе деп, қуана түрегелді. Келе жатыр, келе жатыр деді ол қуана. 

Киттердің шығарған дыбысын осылайша естіп қойды. Қай жақта екенін де дәл анықтады. Қол сілтеген жағына тез-тез жүзіп бердік. Бір уақытта алыстан бес-алты мақұлық көрінді. Қыр-қыр етіп, фонтандарын атқылап барады. Қуып жетіп алдық. Кішіректеу келген біреуімен қатарласа бере үшкір найзаларымызды дәлдеп лақтырдық. Біреуіміздікі дәл тиді. Киттің шыңғырған дауысы шықты. Байғұс аласұрып, тулай бастады. Судан атып шығып, қайта құлағанда таудай толқындар пайда болды. Кайығымыз аударылып кетуге сәл-ақ қалады. Маңайдың бәрі қып-қызыл қан болып барады. Кит жайдан жай беріле салмайды. Кімге болсын жан тәтті емес пе? 

Киттің артынан қуа бердік. Ақыры бір жерге келгенде кит те әлсірей бастады. Қаны азайып, күші кетіп, жан тапсырды. Бірден жанына бара алмадық. Бірнешеуі қоршап алып, кетпей тұрып алды. Тұмсықтарымен түртіп-түртіп қояды. Жүрсейші, не болды саған дейтін секілді. Ақыры күдерлерін үзді-ау деймін, біртүрлі дыбыстарын шығарып, әрі қарай жүзіп кетті. 

Қайықтарымызға байлап, сүйретіп алып келдік. Жағаға алып келгенде таудай болып жатты. «Дүниедегі ең үлкен мақұлық – балық» деп ата-бабаларымыз көрмесе де қалай дұрыс айтқан. 

Китті тезірек сойып алмасаң ол быршып, сасый бастайды. Денесіне жиналған газдар кішігірім жарылыс та жасайды. Сондықтан оны тез бөлшектеп, сойдық. Жиырма-отыз адам бір жұма жүрдік. Ет тау-тау болып үйіліп қалды. Бір ауылды бір жыл асырайтын ет шықты. Міне, молшылық қайда жатыр? Тамақ көп, қарын тоқ, уайым жоқ. 

Енді эскимос құтырмағанда кім құтырады?


Қош бол, Әлеуіт!

Көп кешікпей кететін күн де туды. 

Бір күні қонақ үйдегі нөмірімде шаршап келіп, ұйықтайын деп жатқанмын. Күні бойы қонақ үйдің алдындағы қарды күредім. Біреу жүгіріп келіп есікті қатты-қатты дүрсілдетіп ұра бастады. Не боп қалды екен деп, зәрем қалмады. Жылдам барып есікті аштым. Эскимос досым тұр. Шала мас. 

- Улустар келді, улустар, - деді ол. 

Қуанып кеттім. 

«Улус» дегені орыс екенін бірден түсіндім.

Екеуіміз жүгіріп, түнгі барға бардық. Орысша сөйлесіп жүрген матростар көзіме оттай басылды. Амандасып, таныстым. Қонақ еттім. Біраз іштік. Ішкен адамның көңілді болып кететіні белгілі. Бір-бірімізді құшақтап, «Катюша»-ға бастық:

Расцветали яблони и груши,

Поплыли туманы над рекой.

Выходила на берег Катюша,

На высокий берег на крутой...

Жағдайымды айтуға ұрымтал сәтті күтіп отырмын. 

- Бұл жақта не қылып жүрген жансың? деп сұрар, сол кезде айтармын деп ойлап қойғанмын. Ақыры, менің жағдайымды сұрай бастады. 

- Елден жырақта жүрген бейбақ едім, құжаттарым жоқ, Қазақстаннанмын, - дедім. 

- Мені ала кетіңіздерші, ақша керек болса төлеймін, - дедім. 

Ақша дегенге елең ете қалды. 

- Жарайды, командирге айтып көрейік, біраздан кейін шығамыз, бізбен бірге жүр, - деді біреуі. 

Бір Андрей деген матрос жерлесім болып шықты. Қазақстанда туылған екен. Павлодарда. Бірақ кішкентай кезінде әке-шешелері Ресейге қоныс аударыпты. Менен ананы-мынаны сұрады, жауап бердім. Сенді. 

Туған жерін сағынатын секілді, бір көрсем деп армандайды-ау деймін. Бірақ онысын ашық айтпайды. 

Екеуіміз бір-бірімізді «жерлес» деп атап кеттік. 

Эскимосты жақсылап бір суардым. Ол менімен қатты-қатты құшақтасып, қоштасты. 

- Жолың болсын, - деді. 

- Рахмет, - деп көзіме жас келіп, қимай қоштастым.


Сүңгуір қайық

Сүңгуір қайықтың дөңгелек терезесінен сыртқа қарасаң тек қана суды көресің. Анда-санда балықтарды көзім шалып қалады. Мені ешқайда шықпайсың деп шеттегі бір бөлмеге қамап тастады. Сүңгуір қайық әскери құпия нысан болып саналады. Жарғы бойынша оған бөтен ешкімді кіргізуге де, бортына алуға да болмайды. Бірақ жасыл қағаздың күші мықты. Жасыл қағаз бүкіл әлемді жүргізіп, тұрғызып тұр емес пе? 

Кішкентай, тар бөлмелер. Іштері пысқан матростар. Оларға басымнан кешкендерімді айтамын. Қызығып тыңдайды. Бірақ ешқайсысы сенбейді. 

- «Ну, ты даешь, казах», - деп бастарын шайқайды. Айта түссе екен деген ойларын көздерінен ұғамын. Оларды да түсінуге болады. Әңгіме тыңдаудан басқа ермек жоқ. Бір жағынан мені тыңдап, уақыт өткізгендеріне де мәз болатын секілді. 

Бұрын сүңгуір қайықтың қалай су астына бататынына түсінбейтін едім. Сөйтсем, ол су бетіне шығарда ішке сорып алған суын далаға айдап шығарады екен де, су астына батарда қайтадан ішіне су сорып алады екен. Судың салмағымен осылайша суға батады. 

Капитан жігіт сақа, әскерде қызмет еткеніне жиырма бес жыл болып қалған тәжірибелі, ысылған, беделді офицер. Солдаттар айтқанын екі етпейді. 

Далада түн бе, күн бе, айыра алмайсың. Сағат күндізгі үшті көрсетіп тұр ма, түнгі үшті көрсетіп тұр ма, оны да ұға алмайсың. Су бетіне шығуға орталықтан рұқсат болмаса, тағы болмайды. 

Сенің қай жерде жүргеніңді дұшпан білмеуі керек. Мүмкін, Вашингтонның дәл қасында тұрған шығармыз, мүмкін Лондонның?

Оны капитан ғана біледі. 

Матростармен әңгіме дүкен таусылып, тар бөлмеде, жалғыздан жалғыз ішім пысып ойға беріліп жатамын. Есіме әжем түседі. Жүзден асып қайтқан әжем соңғы жиырма жылында үйден шыққан емес. Бір бөлмеде намазын оқып, таспиғын тартып отыра беретін. Тв көрмейді, радио тыңдамайды. Қалай іші пысып, жынданып кетпеген?

Кейде бой жазсын деп домбырамды қағып-қағып жіберіп, ән айтып беремін. Сәл сергігендей болады. 

Матрос Андрей мені «жерлес» деп жаны ашып жүреді. Тамақ әкеліп береді. Шай ішкім келсе айта қоямын, әп сәтте жеткізеді. 

Менен Қазақстан туралы көп білгісі келеді. Ананы-мынаны сұрайды. Білгенімше айтып беремін. 

- Қазақша сөйлеңізші, - деп сұрайды. 

- Қазақстан кең-байтақ ел. Халқы да жақсы. Жомарт, мәрт. Бай. Елімді сағындым, енді ұқтың ба? – деймін. 

Бәрібір мені ешкім түсініп жатқан жоқ қой. Ойыма не келсе соны айта беремін. 

- Не дедіңіз? – дейді. 

- Сен жақсы жігітсің. Қазақ пен орыс ғасырлар бойы көрші болып келе жатқан халық. Тамырмыз, - деймін. 

- Иә, иә, - деп мәз болады. 

- Қазақстанға кел деймін. Туған жер ыстық болады. 

- Келемін. Өзім де туған жерімді бір көргім келіп жүр. Армиядан босаған соң міндетті түрде барамын дейді. Менің адресімді жазып алды. 

Енді ән айтыңызшы деп сұрайды. 

Бала кезімді қазақтың барлық әндерін жаттап алуға тырысатынмын. Кейін домбыра үйрендік. Ән айтатын болдық. Бірақ жасыңа жас қосылған сайын, күнделікті тірлік ақырын-ақырын барлығын да ұмыттыра бастайды. Сонда да болса тасқа қашап жазғандай миыңның бір түкпірінде мәңгі өшпес болып жазылып қалатын әндер болады.

Соның бірі Сәкеннің «Тау ішінде» әні:

Мен келем тау ішінде түнделетіп,

Аймақты күңірентіп өлеңдетіп.

Астымда ақ боз атым сылаң қағып,

Жалтақтап құлақтарын елеңдетіп.


Қайырмасы:

Ақ боз ат менің тұлпарым,

Шалқыған көңіл сұңқарым.

Көкірек керіп жұттым мен,

Ауаның жазғы жұпарын.

Ә-әй, сүмбіл шаш,

Тәтті сөзің,

Қара көзің,

Білгейсің келгенімді жалғыз өзің....

Екі қолымды сәл көтеріп, опера айтып тұрған адамдай болып, шырқай жөнелемін. Жауынгерлер ән тыңдауға жинала қалады. Капитан да келеді.

«Браво, хорошо поете, еще давайте» деген дауыстарды естимін.

Канаданың солтүстігі арқылы жүздік. Солтүстік магниттік полюсінен өттік. Беринг бұғазы да артта қалды. Камчаткадағы Петропавлда су бетіне шықтық. Осында түсіріп кетті...


Қиыр шығыс қызықтары

Камчатка - Қиыр Шығыс. Күн суық. Охот теңізі буырқанып жатады.

Ресейдің осы өлкесі әлі адам аяғы баспаған, тамаша жер, табиғаты керемет әдемі, вулкандар елі. 140 жанартау бар. Оның 30-ы лапылдап жанып, аспанға отын шашып жатыр. Сұйық лава атқылағанда 300 метрге дейін жетеді. Еуразиядағы ең биік жанартау - Ключевская Сопка осы жерде. Ол соңғы үш жүз жылда елу бес рет атқылапты. 

Таудың басынан пештің мұржасынан шыққан секілді түтін шығып жатыр. Анда-санда бірдеңе гүр ете қалады. 

Камчаткада гейзерлер көп. Табиғи ыстық сулар фонтаны әлемде үш-ақ жерде бар. АҚШ-та, Исландияда, сосын осы жерде. Жер астынан ыстық сулар атқылағанда 40 метрге дейін жетеді. 

Балық аулап жүрген аюларды да көптеп кездестіруге болады.

Бұл жақта өзбектер, қырғыздар жүр. Мені бірден қатарларына қосып алды. Құрылыста істеп, біраз ақша таптым. 

Бір байдың коттеджін салдық. Қожайын ірі денелі, семіз орыс. Қалалық әкімшілікте істейді. Сондықтан милиция тексеріп, мазамызды алмайды. 

Жұмыс көп. Бірақ жергілікті орыстар жұмыс істегеннен көрі арақ ішіп, бос сандалып жүргенді ұнатады. Байларды жек көреді. Олардың бәрін ұры, арам көреді. Үйлерін өртеп те жібереді. 

Олардың ойларынша, барлық адамдар бірдей тұруы керек. Ешкім ешкімнен артық емес. Сыйлағанның құлы бол. Арақ құйды ма, іш. Әйтпесе сен мені сыйламағандығың. Өздері таң атпай мас болып жүреді. 

Сендердің жүрмейтін жерлерің жоқ екен деймін қырғыз жігітіне. Австралияда бір қырғызды көрдім, Оңтүстік Америкада бір қырғыз қалды. Сен жүрсің мына жақта. 

Ол күледі де, қояды.

Аты - Манас. 

- Оу, қырғыз, Кенесарының басы қайда? деп тиісем кейде.

- Мен қайдан білейін, - дейді.

Кейде ән айтады. Алыстағы елі, туған жері еске түсіп, сағынып, сарғайып жүр-ау деп ойлаймын. Көңілімде біраз жатталып қалыпты: 

Асыл бер тұқым мінген ең,

Салқын төрт тшай болұп жүргенің.

Еріктің джылқы қайтарып па,

Қайдасың келчей сүйгөнүм.


Мен джылқышы сен чапан,

Айтатын асым бар саған.

Шаныма неге келмейсің-ай,

Арманың болсам аңсаған.


Не едіңдей осы жайлауың,

Шоқ екен батыл байламың.

Сыртымнан ойнай бергеніңше,

Батылдау болсай бойдағың.


Мен болсам егер арманың-ай,

Түспейді неге қармағың.

Келіп пе ең джылқы қайтарып па,

Қайдасың келчей сүйгөнүм.

Бұл жаққа келерден бұрын Мәскеуде жұмыс істепті. Бұл жақта ақшаны көбірек төлейді деген соң осында келген. Ай сайын еліне ақша салып тұрады. Бұндағы отбасын да асырап отыр. 

- Бұнда екінші әйелің барын бірінші әйелің біле ме?

- Жоқ. Бірақ кейіннен білетін болады. Алып барамын. 

- Бәйбіше, тоқалдың ортасында жүрмексің ғой, қу неме? 

- Енді не істейін. Жағдай осылай болды. Бір жөні болар, - дейді ол.

Өзбектің аты – Акрам. Демалыс күні барлығымыз демаламыз. Сол кезде өзбек бақыртып, өзбек әндерін қойып қояды. Сонда бір байқағаным, өзбек әндерінің екі сөзінің бірі мехнет болып келеді. Мехнет еңбек деген сөз. Ала тақиясын киіп алып, ала шапанын жамылып алып, кетпенін арқалап жер қопарып жүрген дихан елестейді көз алдыма. Өзбек еңбекқор халық. Ұлтарақтай жерде 30 миллион өзбекке күн көру оңай дейсің бе? Үйінің алдындағы алақандай жерден бала-шағасына жететін өнім алып, артығын базарға алып шығатын, жер емген халық. Көретіні тек өзбек сериялдары. Бас кезінде біртүрлі қарап жүрдім. Ақырын, ақырын қызығып, қарай бастайды екенсің. Бітпейтін сериалдар. Назар аударып, мұқият тыңдасаң, түсінесің: 

Ҳар юракда бор экан бу дарду алам,

Мени эзиб қўйди бундай оғир ғам.

Кунлар санаб бўлди, юрак-бағрим қон,

Келмаганинг ёмон, кетганинг армон...

Тамақты жақсы істейді. Палаудың неше түрін жедік. Әйелді тамақ істеуге жолатпайды. Әйел істеген тамақты «харам» дейді. 

Қырғыз бен қазақ ошақ басына жолауды намыс көреді. Тамақ істеу әйелдің міндеті деп санайды. 

Қазақ әндерінде серілік, жастық шақ пен ғашықтық, махаббат көбірек жырланады. Тер төгіп еңбек еттім, бейнеттен белім қайысты демейді қазақ. Бұл оның жалқаулығы емес, өмір сүру дағдысы сондай.

Кең-байтақ жер де халықтың мінез-құлқында белгісін қалдырған. Қазақтың кең, ашық, жомарт болатыны да сондықтан. Басқа халықтарға қарағанда қазаққа күн көру оңай. Ал Карл Маркс айтқандай «тұрмыс сананы билейді».

Көрші тұрған халықтар болсақ та айырмашылықтар бар. Енді бір жүз жыл, тіптен басқа халықтарға айналатын шығармыз.


Түрме

Мен Отты жер аралында жүргенде күн Тынық мұхитына батып бара жататын. Бұл жерде күн Тынық мұхитынан шығып келе жатады. Бір күні барлығымыз қыдырып, теңіз жағасына бардық. Охот теңізі буырқанып, көбіктеніп жатыр екен. Жағада морждар жүр. Олар бір-біріне тығылып, жағада күні бойы күнге қыздырынып жата береді. Еркектері ұрғашыларын мұқият күзетеді. Гареміне басқа жақтан біреу келсе, өлгенше төбелесуі бар, қайтсе де қуып жібереді.

Түрлері де қызық. Аяқ біткен бір тонна май секілді. Ауыздарын айқара ашып, кеуделерімен бір-бірін әбден қан-қан болғанша соққылайды. Ұп-ұзын найзадай тістері кірш-кірш қадалады. Қан-жоса болады. 

Тағы бірде тау жаққа бардық. Күрілдеп аққан өзендер, ағаш көп. Биік таулар да баршылық. Екі таудың бірінде жанартау атқылап жатады. Төменге қарай ағылған ып-ыстық лавалар көрінеді. 

Ыстық гейзерлерге халық көп түседі. Жер астынан ып-ыстық болып атқылап жатқан гейзерлер дайын ванна. Әсіресе емдік қасиеттері көп дейді жұрт. Неше түрлі ауруларға ем. 

Алыстан қоңыр аюлар көрінеді. Олар өзеннің ортасында тұрып алып, балық аулайды. Жазды пайдаланып, балыққа тойып, май жинап алмаса ұзаққа созылатын қыстан аман-есен шығуы екіталай.

Мен жақынырақ барып көремін деп аюға жем бола жаздадым. Қызығып кетіп, таяу барып, көргім келіп кетті. Тып-тыныш балық аулап жатқан аю бір уақытта мені көрді де бар күшімен маған қарай жүгіре жөнелсін. Әуелде қатты сасып қалдым. Не істеймін деп ойлап үлгергенше жаныма жақын келіп қалды. Енді тұра қашсам да жетіп алатын секілді. Айғай салып, қаша жөнелдім. Сол кезде ғана бір кісі ағаш арасынан атып шығып, аспанға мылтық атты. Аю шошып кетіп, ағаш арасына кіріп, жоқ болды. 

Жергілікті орыстар бізге жақтырмай қарайды. Бұлар қайдан жүрген адамдар, шұбырып бұл жаққа келетіндей бастарына не күн туды екен деп ойлайтын секілді. Бірақ өздерінің де жетісіп тұрғандары шамалы. Еркек біткеннің барлығы алқаш. Әйелдері де олардан қалыспайды. 

Отбасымды қалай асыраймын деп бас қатырмайтын, жұмыс істемейтін, арақтан басқа ештеңені ойламайтын орысқа тигенше, арақты ауыздарына алмайтын, жұмыс істейтін, отбасын асырайтын, қорғайтын азиятқа тигенім артық,- деді қырғыздың тоқалы Анна.

Анна - Мәскеудің қызы. Бірінші күйеуі араққа салынып кетіпті. Маған бала керегі жоқ деп тудырмапты. Манаспен базарда танысыпты. 

- Ортаазиялықтарға екінші әйел болып тиіп жатқан орыс әйелдері көп, - дейді ол. Өзінің Манастан екі баласы бар. 

Жергілікті халық азиятқа тиген әйелді кемсітіп, иттің етінен жек көреді. Бұндай әйелдің сыртынан неше түрлі боғауыз айтады.

Бірде үлкен төбелес болды. Жергілікті ұлтшылдар біздің бұл жерден табанымызды жалтыратуымызды талап етті. Біз де аз күш емеспіз. Келсең кел деп, қарсы шықтық. Бірнеше адам олардан да, біздерден де жарақат алды. 

Олар бізді адам қатарына санамайды. Кемсітіп, қорлап сөйлейді. Неше түрлі балағат сөздерді айтады. Қашанғы шыдап жүре береміз. 

Милиция қаптап кетті. Барлығымызды қамап тастады. Еліме енді жеттім-ау дегенде түрмеге түскенім жаныма қатты батты. 

Түрмеде саған ешкім де осы адам баласы екен-ау деп қарамайды. Төрт кісіге арналған бөлмеде жиырма, жиырма бес адам жатамыз. Дем алуға ауа жоқ. Қапырық. Сасық. Өзіңе өзің ғана доссың. Әсіресе аузыңа сақ бол. Байқаусыз айтылған бір ауыз сөз өміріңе қауіп тудырады. 

Түрмедегі орыстар біздерді, азияттарды қуана қарсы алды. Істейтін тірлік жоқ, еріккен, іштері пысқан. Енді жаңа әңгімелер, жаңа жаңалықтар естиді. Әлсіздерді қорлайды.

Бұл жерде неше түрлі адамдар отыр. 

Бізден ананы-мынаны сұрайды. Бірдемені байқамай, ағат айтып қойсаң, қармаққа іліндің деген сөз. Өмір бойы артыңнан қалмайды. Тиісуге, ұруға, қорлауға себеп табыла кетеді. Бірақ біз бәріміз жұбымызды жазбай, бір-бірімізді тастамай, қорғап, қолдап жүрдік.

Осы өркениетті деген елдердің бәрінде де түрме бар. Онысыз болмайды да. Бірақ олар үй секілді болады. Жинақы, таза, барлық жағдай жасалған. Ең бастысы сенің адамдық ар-намысыңа, абыройыңа ешкім нұқсан келтіріп, аяққа таптап қорлай алмайды. 

Ресейде басқаша. Түрме - Сталин заманынан бері келе жатқан қылмыскерлердің ешбір өзгермеген ордасы.

Түрменің жазылмаған өз заңдары бар. 

Бірде Сергей деген бір орыспен қатты шекістім. Жасы менімен қатарлас. Бұл жерде ол әйелін өлтіріп, денесін пышақпен бөлшектеп, лақтырып тастағандығы үшін отырған болып шықты. Бір қарағанда сондай зұлым екендігі байқалмайды. 

- Бәрі де арақтың кесірі, - дейді ол. Арақ іштік, ұрсыстық, әрі қарай не болғанын білмеймін деп ақталғысы келеді. 

Сол мені өзіне қолбала қылып алмақ болды. Бір-екі рет адамгершілігім ұстап, айтқанын істей салғанмын. Енді байқасам, «ананы істе», «мынаны әкелі» көбейіп барады. 

- «Ей, Серега, ты что? Меня пацаном считаешь что ли? Кончай давай», - деп ескерттім. Жоқ, қоймайды. 

Енді бірде «Ей, казах, ты что, крутой что ли? Чай принеси мне», - дейді. 

«Өй, әкеңнің...!»

Жыным бұлай ұстамас. Жанына жетіп бардым. Барған бойда отырған жерінен көтеріп алып, басыммен маңқасынан бір салдым. Қан бұрқ ете қалды. Сүмелек.

Ешкім араласпады. Қан-жоса қылып тепкіледім. Енді менен басқалары да аяқтарын тарта жүретін болды. 

Бұл жерде күшті ғана сыйлайды. Күшті болсаң сыйлайды, әлсіз болсаң ерттеп, мініп алады. 

Александр Солженицын түрме, айдауды, тұтқынның халын «Архипелаг ГУЛАГ» кітабында өте нанымды суреттеген. Өйткені ол бұның бәрін өз басынан өткерген. Бірақ одан бері елу жыл өтсе де сол өмір бір мысқылға да өзгермепті. Біз бұл жерде ұзақ болған жоқпыз. Сондықтан көбірек ештеңе айта алмаймын.

Совет Одағындағы барлық атақты қылмыскерлер отырған атышулы Магадан, Анадырь осы жақта. «Халық жауы» деген жаламен сотталғандар да осы жаққа жер аударылған. 

Кезінде «Қазақтың атақты ақыны Мағжанның сүйегі Магаданда жатыр екен, бұл туралы онымен бірге айдауда болған бір шал айтты» деген қауесет те шыққан болатын. Біреулер іздеп барған да еді. Шалың алжый бастады ма екен? Әлде шын ба?

«Адам үш күннен кейін тозаққа да үйренеді» дейді ғой «білетіндер». Ақырын-ақырын бұл жерге де көз үйрете бастадық. 

Басымызға іс түскенде ғана құдайымызды еске алатын халық емеспіз бе, оған да жалынып, жалбарынып қоямын.

Кейде есіме Мәди ақынның өлеңі түсіп кетеді. 

Абақты қатар-қатар болады екен,

Ішіне жаман-жақсы толады екен.

Ішіне абақтының кіріп барсаң,

Көңілің су сепкендей болады екен.


Гик-кай, гик-кай, 

ги-ги-ги-ги-гик-кай-ай...

Қой, бүйтіп жата бергенше бір әрекет жасап көрейін деп шештім. Бір күні әжетханаға бардым. Оған да жалғыз жібермейді. Қарауыл ілесіп барады. 

- Бізді шығар. Біздің жазығымыз жоқ. Сұрағаныңды

береміз, - дедім сержантқа. Ол түріме бір қарады да кетіп қалды. Бастығына жеткізетін шығар деп мен жүрмін... 

Менің сеніп отырғаным, Гренландияда қайықты сатқаннан түскен ақшаның 1000 долларын сол жерде-ақ кафе, ресторандарда құртқан болатынмын. Жергілікті эскимостардың барлығын армансыз суардым. Жылы киім алдым. Мырза, бай жан атандым. 1000 долларды сүңгуір қайықтың капитанына бердім. Енді 1000 доллар қалған болатын. 

Соны бердім. 

Барлығымызды босатып қоя берді.


Ұшақ

Бірақ барлығы бірдей парақор, шовинист емес, әйтеуір. 

Құдай деген адамдар да бар. 

Менің бір түсінгенім барлық жерде де, егер де жағдайыңды дұрыстап айтсаң, қол ұшын беретін адамдар табылады. Бұл жерге ұшақ аптасына бір-ақ рет келеді екен. Мәскеуден Омбы, Якутск арқылы жетеді. 

Қайтарда да сол маршрут. 

Ақшам бар. Бар қауіпім құжатымның жоқтығы. Құжатсыз сен барлық жерде де ешкім емес екеніңді баяғыдан білемін. Әсіресе құжатсыз ұшаққа ешкім де отырғызбайды. Пойызға жолсерікпен келісіп отырарсың-ау, ұшаққа отыра алмайсың. Ал бұл жаққа пойыз да, жеңіл машина да келмейді. Владивостокқа кеме қатынайды. Бірақ жолды ұзартып, уақытты жоғалтып нем бар?

Кетерімде жерлестерім бірі қалмай шығарып салды. 

Әуежайда ұшқышты аңдып жүрмін. Бір уақытта келді-ау. Жүгіріп бардым. 

- «Қазақстаннанмын, осы жаққа қонаққа келіп едім, құжаттарымды жоғалтып алдым. Мені Омбыға дейін ала кетіңізші, ақшасын төлеймін», - деп едім, келісе кетті. 

- Жарайды, бірақ біраз жүктер бар, соны артуға көмектесесің, - деді. 

Қуанып кеттім. Қанша ауыр жүк болса да көтеруге мен дайынмын.

Ұшақ Якутскіге қарай ұшып келе жатыр.

Осы жерде менің есімді қатты шығарған бір оқиға болды. 

Кресломда жайғасып алып, көңілім орнына түсіп, отырғанмын. Стюардесса келді жаныма. 

- Сізді ұшқыш шақырып жатыр, - деді. 

- Неге шақырды екен? Әлде берген ақшам аз болып қалды ма екен деген неше түрлі ойлар келіп кетті басыма ұшқыштың кабинасына жеткенше. 

Есікті ашып, кіріп келсем ұшқыштар арақ ішіп отыр. Мәссаған. Зәрем ұшты. Қорқып кеттім. 

Менің түрім бұзылып кеткенін байқады. 

- «Ау, казах не бойся, сейчас все самолеты летают по автопилоту», - деді.

Сол кезде ғана жүрегім орнына түсейін деді. 

- Мынаған қалайсың? - деді иегімен бір жартыны көрсетіп.

- Құй, - дедім. 

Қырлы стақанды шөлпілдетіп толтырып құйып берді. Қағып салдым. Маңдайымнан тер бұрқ ете қалды. 

Қисалаңдап барып, орныма отырдым. Басыма небір тәтті ойлар келіп, қиялдап жатып ұйықтап кетіппін...


Бурабайдан өткенде, Ақкөлге жеткенде...

«Уважаемые пассажиры! Пристегните ремни. Наш самолет приземляется в аэропорт Омска» деген стюардессаның дауысы жүрегімді тулатып жіберді. 

Омбыны аралап көрдім. 

Омбыда Астананың «01» деген машиналары қаптап жүр. Бір қазақпен сөйлесіп едім, ала кететін болды. Оған өткен өмірімді айтып, басын қатырып қайтемін, бәрібір сенбейді. Құжаттарымды, ақшамды жоғалтып алдым дедім. 

Қазақстанға кіргеннен көңілім көтеріліп, жүрегім дүрс-дүрс етіп, қатты қуандым. Көзімнен жас пора-пора ағып келеді. Жүргізуші жігіт мынаның есі дұрыс па дегендей маған қарап-қарап қояды. 

Ол ештеңені де білмейді ғой...

Солтүстік Қазақстан, ақ қайыңдар, Бурабайдан өткенде, Ақкөлге жеткенде, бір жасап қаламын. Жол теп-тегіс. Автобан. Көңілім құстай ұшып келеді. Өйтпей ше? Елімді жерімді сағындым. Балаларымды, жарымды сағындым. Барлығын сағындым!!!

Алыстан Астана көрінді.... 

Осылайша 4 жыл 8 ай дегенде әлемді айналып шыққан тұңғыш қазақ ретінде елге келдім. 

Алты құрлықта, төрт мұхитта болыппын!

Жан ұшырып үйге жеттім, есік қақтым. Жүрегім дүрс-дүрс етеді. Сақал-шашым өскен. Өзім ап-арықпын. Мені танымай да қоюы мүмкін-ау деп ойлап қоямын. Әйелім ашты есікті. Ол мені көргенде ес-түссіз құлап түсті...

Кейіннен білгенім, менен баяғыда-ақ күдерлерін үзіп, жаназамды оқып, денемді жер қойнына «тапсырып» қойыпты. 

Ұлым үйленіп, қызғалдақтай қызым тұрмыс құрыпты. 

Мен келді деп барлық туыс-туған, дос-жарандар жиналды. 

- Австралияда нең бар еді, құлыным? - деп шешем жылағанда жиналған жұрттың бәрі қоса егілді... 



Біздің Telegram-парақшамызға жазылыңыздар! Бізбен бірге болыңыз!


Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. Adebiportal@gmail.com 8(7172) 79 82 12 (ішкі – 112)

Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.


(0)
Пікір қалдыру:
Captcha

Ең көп оқылғандар