СЕМЕЙ ЯДРОЛЫҚ ПОЛИГОНЫНЫҢ

ЖАБЫЛҒАНЫНА – 35 ЖЫЛ

ТАРИХИ-КӨРКЕМ ПОВЕСТЬ

ШЫҢҒЫСТАУДЫҢ ЖУСАН ИІСІ

Авторы: Кенжебек Хасен

І ТАРАУ

ШЫҢҒЫСТАУ БӨКТЕРІНДЕГІ ҚАРА БҰЛТ

Шыңғыстау бөктерінде таң баяу атты.

Түн бойы тау қойнауын мекендеген салқын леп таңғы сәулемен бірге далаға тарады. Көкжиектің ар жағынан күннің алғашқы шапағы көрінгенде, қоңыр дала біртіндеп ояна бастады. Жусан басындағы шық күн сәулесіне шағылысып, ұсақ моншақтай жылтырайды. Алыстан қойдың маңырағаны, ауыл иттерінің анда-санда үргені естіледі.

Қарауыл ауылының үстінде әзірге тыныштық орнаған.

Бұл тыныштықтың өзі біртүрлі еді.

Өйткені бұл даланың адамдары тыныштықтың қадірін өзгеше түсінетін. Олар үшін тыныш таң — жай ғана таң емес. Тыныш таң — жарылыс болмайтын күн. Терезе әйнегі сылдырламайтын күн. Балалар шошып оянбайтын күн.

Қарауылдың шетіндегі ескі үйлердің қабырғалары таңғы күнге қыза бастады. Ауыл адамдары тіршілігіне кірісті. Бірі малын өріске айдады, бірі қорасын тазалады, бірі самаурын қойды.

Ал ауылдың сыртындағы ескі бейіттердің арасымен бір қарт баяу келе жатты.

Ол — дәрігер Сайым Балмұханов еді.

Сайымның жасы ұлғайған. Шашын ақ шалған. Жүзінде ұзақ жылдардың ізі бар. Бірақ жанары әлі өткір.

Қолында ескі қара дәптері бар.

Дәптердің мұқабасы әбден тозған. Бұрыштары қайырылып, кей жерлері жыртылған. Бірақ Сайым оны аса ұқыппен ұстайтын.

Бұл жай ғана дәптер емес еді.

Оның ішінде қырық жылдық үнсіздік жатты.

Ауру тарихтары.

Адамдардың аты-жөні.

Балалардың тағдыры.

Аналардың көз жасы.

Жарылыстан кейінгі медициналық бақылаулар.

Сайым бейіттердің арасымен жүріп келе жатып, бір қабірдің алдына тоқтады.

Ұзақ үнсіз тұрды.

— Кешіріңдер... — деді ол ақырын.

Айналада ешкім жоқ.

Бірақ Сайым бәрібір сөйлеп тұрды.

— Көп нәрсені айта алмадым.

Ол көзін жұмды.

Өткен күндер ойына оралды.

---

Сонау жылдары Сайым әлі жас дәрігер болатын.

Ауыл ауруханасына алғаш келген кезі есінде.

Ол кезде өмір қарапайым көрінетін. Таңертең ауыл оянады. Мал өріске шығады. Балалар мектепке асығады. Кешке үлкендер әңгімелесіп, жастар ауыл сыртында бас қосады.

Бірақ сол қарапайым тіршіліктің үстінде түсініксіз бір көлеңке бар еді.

Ол — полигон еді.

Кей күндері алыстан гүріл естілетін.

Алдымен күн күркірегендей болады.

Сосын жер солқ етіп қозғалады.

Терезелер дірілдейді.

Ыдыстар сылдырлайды.

Балалар жылап кетеді.

Ал үлкендер:

— Қорықпаңдар. Әскерилердің сынағы ғой, — дейтін.

Сайым алғашында бұл сөзге сенді.

Бірақ кейін сұрақ қоя бастады.

— Қауіпті емес пе?

— Жоқ.

— Неге халыққа алдын ала айтпайды?

— Құпия.

«Құпия» деген сөз бәріне жауап болатын.

Құпия деген сөзбен халықтың сұрағы тоқтатылатын.

Құпия деген сөзбен қорқыныш жасырылатын.

Құпия деген сөзбен шындық көмілетін.

---

Жылдар өте келе Сайым ауруханада бір нәрсені байқай бастады.

Ауру көбейді.

Балалар жиі әлсірейтін болды.

Жас аналардың шағымы көбейді.

Түсініксіз сырқаттар жиі кездесті.

Кейбір адамдар жарылыстан кейін басының айналатынын, жүрегінің айнып, әлсіреп қалатынын айтатын.

Сайым әрбір жағдайды жазып жүрді.

Бір дәптер.

Екінші дәптер.

Үшінші дәптер.

Ол медициналық карталарды қайта қарап, даталарды салыстыратын.

Жарылыс болған күн.

Науқастың жағдайы.

Белгілердің пайда болған уақыты.

Аурудың өршуі.

Ол бірте-бірте бұл деректердің кездейсоқ емес екенін сезе бастады.

Бірақ дәлелдеу қиын еді.

Одан да қиыны — айту.

---

Бір күні Сайым аурухана ауласында аға дәрігермен сөйлесіп тұрды.

— Сайым, сен тым көп сұрақ қоясың, — деді әріптесі.

— Адамдар ауырып жатыр.

— Білемін.

— Онда себебін білуіміз керек.

Әріптесі жан-жағына қарады.

— Полигон туралы көп сұрама.

— Неге?

— Кейбір сұрақтың жауабы қауіпті.

Сайым оған тіке қарады.

— Ал жауапсыз қалған сұрақтың өзі одан қауіпті емес пе?

Әріптесі үнсіз қалды.

Содан кейін:

— Сен әлі жассың, — деді.

Сайым сол күні көп ойланды.

«Жас болғаным үшін үндемеуім керек пе?»

Ол жауап таба алмады.

---

Содан кейін Сайым жазуды бастады.

Ол әрбір науқастың жағдайын тіркеді.

Жасына дейін.

Тұрған жеріне дейін.

Жарылыс болған күнге дейін.

Кейде түн ортасына дейін ауруханадағы кішкентай бөлмесінде отырып жазатын.

Терезенің ар жағында ауыл ұйықтап жатады.

Ал алыстағы полигон жақтан қараңғылық қана көрінеді.

Сайым:

«Жарылыстан кейінгі жағдай...»

деп бастайтын.

Сосын ұзақ ойланып қалатын.

Өйткені дәрігер аурудың атын жазуы мүмкін.

Бірақ аурудың себебін атауға болмайтын жағдайлар да болатын.

---

Сол күндердің бірінде Сайым ауыл шетіндегі шағын үйге барды.

Үйдің есігін Мәрия ашты.

Әйелдің жүзі жүдеу.

Көзінің айналасы ісіңкі.

— Кіріңіз, Сайым аға.

— Ербол қалай?

Мәрия үнсіз басын шайқады.

Сайым үйге кірді.

Төрде кішкентай Ербол жатыр.

Бала Сайымды көріп:

— Сайым ата... — деді әлсіз дауыспен.

— Қалайсың, қарағым?

— Жақсымын.

— Қай жерің ауырады?

Ербол тізесін көрсетті.

— Осы жері.

Сайым баланың тізесін ұстап көрді.

— Басқа жерің ше?

— Кейде басым ауырады.

Мәрия теріс қарап кетті.

Сайым оның көз жасын байқады.

Баланы қарап болған соң:

— Мәрия, сыртқа шығып сөйлесейік, — деді.

Екеуі аулаға шықты.

Мәрия бірден:

— Ауыр ма? — деп сұрады.

Сайым біраз үнсіз тұрды.

— Аға, мен анамын. Баламның не болғанын білгім келеді.

— Білемін.

— Онда айтыңыз.

Сайым оның көзіне қарады.

— Мен саған өтірік айтқым келмейді.

— Онда өтірік айтпаңыз.

— Баланың жағдайын мұқият бақылау керек.

— Неден?

Сайым бір сәт кідірді.

— Радиациялық әсер болуы мүмкін.

Мәрияның өңі қашып кетті.

— Сонда...

— Нақты қорытынды жасау үшін зерттеу керек.

— Бірақ сіз күдіктеніп тұрсыз ғой?

— Иә.

Мәрия екі қолымен бетін басты.

— Құдайым-ай...

Сайым оның қасына отырды.

— Біз оны қараусыз қалдырмаймыз.

— Біз ғана емес қой, Сайым аға...

Мәрия алыстағы тауға қарады.

— Бізден ешкім сұрамайды.

Сайым үндемеді.

— Жарылыс болады. Жер дірілдейді. Балалар қорқады. Сосын біреу келіп: «Қауіпті емес», дейді.

Мәрияның көзінен жас ақты.

— Қауіпті емес болса, неге адамдар ауырады?

Сайым жауап бере алмады.

---

Сол түні Сайым дәптеріне ұзақ жазды.

«Ербол. Жасы — ...»

Қаламы тоқтап қалды.

Ол терезеге қарады.

Ауыл ұйықтап жатыр.

Сайым қайта жазды.

«Балада әлсіздік, буындардың ауырсынуы, жарылыстан кейінгі бас айналу және жүрек айну белгілері байқалады.»

Ол біраз ойланып:

«Бақылауды жалғастыру қажет»

деп жазды.

Сосын қаламын қойды.

— Бір күні сендер сөйлейсіңдер, — деді ол.

Бұл сөзді ол өз жазбаларына айтты.

---

Келесі жарылыс таңертең болды.

Алдымен алыстан гүріл естілді.

Содан кейін терезелер сылдырлады.

Ауылдағы иттер шулап кетті.

Балалар жылады.

Мәрия Ерболды құшақтап алды.

— Қорықпа, балам!

— Апа, не болды?

— Ештеңе емес.

— Жер неге қозғалады?

Мәрия жауап бере алмады.

Үйдің қабырғасы дірілдеді.

Ербол анасының мойнына жармасты.

— Апа, қашан бітеді?

Мәрия көзін жұмды.

— Бір күні бітеді, балам.

Ол бұл сөзді баласына ғана емес, өзіне де айтып тұрғандай еді.

---

Сайым ауруханада терезе алдында тұрды.

— Тағы да... — деді ол.

Жас мейірбике:

— Не істейміз?

— Науқастарды бақыла.

— Тағы тізім жасаймыз ба?

— Иә.

— Неге?

Сайым үстел үстіндегі дәптерін көрсетті.

— Бір күні бұл тізім керек болады.

— Кімге?

Сайым сыртқа қарады.

— Тарихқа.

---

Жылдар өтті.

Сайымның дәптері қалыңдай берді.

Қара мұқабалы бір дәптер бірнеше дәптерге айналды.

Сандықтың іші қағазға толды.

Бірақ Сайым жазуын тоқтатпады.

Ол халықтың үнсіз қалған сөзін қағазға түсіріп отырды.

Бір күні сол үнсіздік жарылатынын ол сезетін.

Ол күн алыста емес еді.

---

Алматыда халық қозғала бастады.

Бұл жаңалық Қарауылға да жетті.

Сайым радиодан жаңалық тыңдап отырды.

Ядролық сынақтарға қарсы қозғалыс туралы сөздер естілді.

Халықтың алаңға жиналғаны айтылды.

Сайым радионы жақындата түсті.

Олжас Сүлейменовтің аты аталды.

Сайым көзін жұмды.

— Ақыры... — деді ол.

---

«Невада—Семей» қозғалысының дауысы күшейді.

Кеше ғана үй ішінде сыбырлап айтылған сөз енді алаңда ашық айтылды.

— Полигон жабылсын!

— Балаларымыздың болашағын қорғайық!

— Ядролық сынақ тоқтатылсын!

Бұл сөздер бүкіл елге тарады.

Сайым өз дәптерлерін сандықтан шығарды.

Оларды алдына қойып ұзақ отырды.

Бір.

Екі.

Үш.

Төрт.

Бес.

Ол әр дәптерді сипап өтті.

— Енді сендер сөйлейсіңдер, — деді.

---

Сайым Алматыға жол тартты.

Жол бойы далаға қарап отырды.

Сарыарқаның кең даласы терезенің ар жағында созылып жатты.

Ол осы даланы жақсы көретін.

Бірақ енді әр төбеден бір естелік көретіндей.

Бір жерде науқас.

Бір жерде бала.

Бір жерде бейіт.

Бір жерде жарылыстың көлеңкесі.

---

Алматыға жеткен соң ол халықтың арасынан өтті.

Қолында жазуы бар бір әйел тұр.

«Балаларымыздың болашағын қорғайық!»

Сайым сол сөзге ұзақ қарады.

Көзінен жас шықты.

Ол орамалын алып, көзін сүртті.

Содан кейін қолындағы дәптерін кеудесіне қысты.

---

Сайым Олжас Сүлейменовпен кездескенде, дәптерлерін алдына қойды.

— Мынау не? — деді Олжас.

— Қырық жылдық тарих.

— Дерек пе?

— Дерек.

— Кім жинады?

— Мен.

Олжас дәптердің бірін ашты.

Бірнеше жол оқыды.

Сайым:

— Мұнда адам тағдыры бар, — деді.

Олжас басын көтерді.

— Бұлардың бәрін халыққа көрсетуге дайынсың ба?

Сайым біраз үнсіз отырды.

— Дайынмын.

— Қорықпайсың ба?

Сайым баяу жымиды.

— Қорқамын.

— Онда неге істемексің?

— Өйткені бұдан әрі үндемеуден көбірек қорқамын.

Бөлме ішіне тыныштық орнады.

Сайым дәптерді оның алдына қарай итерді.

— Міне. Халықтың дауысы.

---

Қозғалыстың үні күшейе берді.

Халықтың дауысы ауылдарға жетті.

Мәрия да жаңалықтарды тыңдады.

— Сайым аға дұрыс айтқан екен, — деді ол.

Ербол:

— Апа, полигон жабыла ма?

Мәрия баласына қарады.

— Бір күні жабылады.

— Қашан?

— Білмеймін.

— Мен өскенше ме?

Мәрия баласының маңдайынан сүйді.

— Иә, балам.

---

1991 жыл келді.

Елдің тағдыры күрделі кезеңнен өтіп жатқан.

Семей даласы бұрынғыдай үнсіз.

Бірақ бұл үнсіздіктің астарында бұрынғыдай қорқыныш емес, үміт бар еді.

29 тамыз.

Сайым ауруханада отырды.

Радио қосулы.

Сағат жүріп жатты.

Тық-тық.

Тық-тық.

Әр секунд ұзақ сезілді.

Кенет диктордың дауысы естілді.

Қазақстан Президенті Семей ядролық полигонын жабу туралы Жарлыққа қол қойғаны хабарланды.

Сайым орнынан қозғала алмай қалды.

Ол радионы ұзақ тыңдады.

Сосын:

— Жабылды ма? — деді.

Жас мейірбике:

— Иә...

Сайым көзін жұмды.

Көзінен жас ақты.

Ол қырық жыл бойы көрген адамдарын есіне алды.

Ерболды.

Мәрияны.

Ауру балаларды.

Жарылыстан шошып оянған сәбилерді.

Қара дәптерлерін.

Ол:

— Болды... — деді.

---

Сайым сыртқа жүгіріп шықты.

Аспан ашық еді.

Бұлт жоқ.

Жел баяу есіп тұр.

Ауыл адамдары көшеге шыққан.

Бір-бірін құшақтайды.

Бірі жылайды.

Бірі күледі.

Бірі:

— Енді бітті! — деп қайталайды.

Сайым Мәрия мен Ерболды көрді.

Ербол жүгіріп келді.

— Сайым ата!

— Қалайсың, қарағым?

Бала аспанға қарады.

— Енді жарылыс болмай ма?

Сайым:

— Болмайды.

— Жер дірілдемей ме?

— Дірілдемейді.

— Қара түтін шықпай ма?

Сайым баланың басынан сипады.

— Жоқ, айналайын. Енді сен аспанға қорықпай қарайсың.

Ербол жымиды.

Сайымның жүрегі шымырлады.

Өйткені бала үшін қалыпты болуы керек нәрсе — тыныш аспан — бұл халық үшін үлкен жеңіс еді.

---

Сол түні ауыл ерекше тыныштыққа бөленді.

Бірақ бұл жолғы тыныштық қорқынышты емес еді.

Бұл — бейбітшіліктің тыныштығы еді.

Шыңғыстаудың үстінде ай жарқырады.

Жусан баяу тербелді.

Сайым үйінің алдында ұзақ отырды.

Қолында қара дәптері.

Ол соңғы бетке бір сөйлем жазды:

«Бүгін жер тынышталды.»

Қаламын қойды.

Бірақ дәптерді жаппады.

Өйткені тарих аяқталған жоқ еді.

---

Арада жылдар өтті.

Бір жыл.

Бес жыл.

Он жыл.

Жиырма жыл.

Отыз жыл.

Адамдар өзгерді.

Балалар ер жетті.

Кейбір үйлер жаңарды.

Кейбір ескі ғимараттардың орнына жаңа мектептер салынды.

Бірақ Шыңғыстау өзгермеді.

Ол баяғыдай алыстан қарап тұрды.

Тек оның етегіндегі өмір өзгерді.

Бұрынғы үрейдің орнына балалардың күлкісі келді.

Бұрынғы жарылыстың орнына мектеп қоңырауы естілді.

Бұрынғы қара бұлттың орнына ашық аспан келді.

Сайым қартайды.

Шашы ағарды.

Қолы дірілдеді.

Бірақ дәптерін сақтады.

Бір күні Ербол қарт дәрігерге:

— Сайым ата, дәптеріңіз әлі бар ма? — деп сұрады.

— Бар.

— Неге сақтайсыз?

Сайым күлімсіреді.

— Сенің балаларың бір күні сұрайды.

— Не сұрайды?

— «Ата, бұрын бұл жерде не болған?» деп.

Ербол үнсіз қалды.

— Сонда сен оларға айтып бересің.

— Ал егер ұмытып қалсам ше?

Сайым алыстағы Шыңғыстауға қарады.

— Ұмытпа.

— Нені?

— Бейбітшіліктің бағасын.

---

2026 жыл.

29 тамыз.

Семей полигонының жабылғанына отыз бес жыл.

Бұл күн Қазақстан үшін ғана емес, бүкіл әлем үшін бейбітшіліктің қадірін еске салатын тарихи датаға айналды.

Семей даласында қазір жарылыстың үрейлі үні емес, жаңа өмірдің дауысы естіледі.

Балалардың күлкісі.

Мектеп қоңырауы.

Жастардың арманы.

Ауылдың қарапайым тіршілігі.

Бірақ өткен күннің қасіреті ұмытылған жоқ.

Өйткені халық өз тарихын ұмытса, оның жеңісінің де қадірі қалмайды.

---

Сол айтулы күнге орай «Қазақстан және ядролық қарусыз әлем» атты арнайы жоба көрерменге жол тартты.

Экраннан өткен күннің қасіретті кадрлары көрсетілді.

Семей даласы.

Шыңғыстау.

Дегелең.

Полигон.

Жарылыстар.

Аурухана.

Балалар.

Аналар.

Қарапайым халық.

Күрескен азаматтар.

Дәрігерлер.

Зиялы қауым өкілдері.

Экрандағы әрбір кадр өткен күннің есігін ашқандай еді.

Кейбір көрермен үнсіз отырды.

Кейбірі көз жасын сүртті.

Ал жастар алғаш рет өз елінің қандай ауыр кезеңнен өткенін тереңірек түсінді.

Бұл жай ғана телеарна бағдарламасы емес еді.

Бұл — халықтың жады.

Бұл — тарих сабағы.

Бұл — бейбітшіліктің бағасын ұғындыратын ескерту.

Өйткені бейбітшілік дайын күйінде келген жоқ.

Оған дейін қасірет болды.

Күрес болды.

Қорқыныш болды.

Ақиқатты айтуға батылдық керек болды.

Сондықтан бейбітшілік — ұрпақтан ұрпаққа берілетін аманат.

---

Мектептің үлкен залында отыз бес жылдыққа арналған жиын өтіп жатты.

Сахнада Қазақстанның көк туы тұр.

Алдыңғы қатарда ауыл ақсақалдары, ұстаздар, оқушылар отыр.

Мәрия да сонда еді.

Ол көп жыл қартайды.

Бірақ көзі әлі сол қалпы.

Сахнаға бойшаң жас жігіт шықты.

Ол — баяғы кішкентай Ерболдың немересі еді.

Жігіт микрофон алды.

Зал тынды.

— Мен бүгін мұнда өзім үшін ғана шыққан жоқпын.

Мен атам үшін шықтым.

Мен әжем үшін шықтым.

Мен осы даланың үнсіз қалған мыңдаған адамдарының атынан сөйлегім келеді.

Мен — ядролық тажалдың үні өшкен, қасірет бұлты сейілген азат даланың перзентімін.

Менің атам бұл жердің әрбір дірілін денесімен сезініп өсті.

Ол жарылыстың дауысын естіді.

Ол аспанның өзгергенін көрді.

Ол адамдардың ауруын көрді.

Ол қорқынышты көрді.

Бірақ ол үміттен айырылған жоқ.

Ол маған бір нәрсені үйретіп кетті.

Бейбітшілік — жай ғана тыныштық емес.

Бейбітшілік — адамның таңертең оянып, баласының амандығын көруі.

Бейбітшілік — баланың мектепке қорықпай баруы.

Бейбітшілік — аспанға қарағанда жарылыстан емес, бұлттан қорқу.

Бейбітшілік — туған жеріңнің топырағын алаңсыз басу.

Менің атамның дәуірінде адамдар осы қарапайым нәрселерді армандады.

Ал біз бүгін сол армандардың ішінде өмір сүріп жатырмыз.

Сондықтан біз бақыттымыз.

Бірақ біз жауаптымыз да.

Өйткені бұл тыныш аспан бізге өздігінен келген жоқ.

Оны бізге өткен ұрпақтың күресі әкелді.

Дәрігерлердің еңбегі әкелді.

Ақындардың сөзі әкелді.

Аналардың көз жасы әкелді.

Халықтың табандылығы әкелді.

1991 жылдың 29 тамызы біздің тарихымызда мәңгі қалады.

Сол күні ажал ұясына құлып салынды.

Сол күні қазақ даласы әлемге:

«Біз бейбітшілікті таңдаймыз!»

деген үнін жеткізді.

Бүгін біз сол таңдаудың жауапкершілігін арқалап отырмыз.

Біздің міндетіміз — өткенді ұмытпау.

Тарихты бұрмаламау.

Адам өмірінің қадірін білу.

Бейбітшілікті қорғау.

Жерді қорғау.

Аспанды қорғау.

Балалардың болашағын қорғау.

Біздің қаруымыз — білім.

Біздің күшіміз — бірлік.

Біздің ең үлкен жеңісіміз — бейбітшілік.

Мен атамның дәптерін көрдім.

Онда жүздеген адамның аты бар.

Әрбір есімнің артында бір тағдыр жатыр.

Әрбір тағдырдың артында бір отбасы жатыр.

Ал әр отбасының артында бір арман жатыр.

Сол армандардың бірі — бүгінгі біздің еркін өміріміз.

Сондықтан біз бұл тарихты ұмытпаймыз.

Ешқашан.

Қазақ даласында енді ешқашан ажал оты жанбасын!

Бұл жерде тек баланың күлкісі естілсін.

Бұл жерде тек мектеп қоңырауы соғылсын.

Бұл жерде тек бейбіт күннің әні шырқалсын!

Зал бір сәт үнсіз қалды.

Содан кейін бір адам қол соқты.

Екінші адам.

Үшінші адам.

Бірнеше секундтан соң бүкіл зал тік тұрып, ұзақ қол соқты.

Мәрия орнынан баяу көтерілді.

Көзінен жас ақты.

Ол сахнадағы жас жігітке қарап:

— Ерболым... — деп сыбырлады.

Жас жігіт оның даусын естігендей бұрылды.

Мәрия күлімсіреді.

---

Жиын аяқталған соң жұрт сыртқа шықты.

Күн батып бара жатқан.

Шыңғыстаудың шыңдары қызғылт сәулеге бөленді.

Жел даланы баяу кезіп өтті.

Жусан тербелді.

Жас жігіт мектеп ауласында жалғыз қалды.

Ол терең тыныстады.

Жусанның иісі мұрнына келді.

Бірақ бұл жолы жусанның иісінде түтін жоқ еді.

Қорқыныш жоқ еді.

Жарылыстың табы жоқ еді.

Тек даланың таза жұпары бар.

Тек еркіндіктің тынысы бар.

Жігіт аспанға қарады.

Көкжиекте күннің соңғы сәулесі сөніп бара жатты.

Ол атасының сөзін есіне алды:

«Бейбітшіліктің бағасын ұмытпа».

Жас жігіт ішінен:

— Ұмытпаймыз, ата, — деді.

Шыңғыстау үнсіз тұрды.

Бірақ бұл үнсіздік бұрынғыдай ауыр емес еді.

Бұл — ғасырлар бойы шаршаған даланың тыныштығы болатын.

Жел тағы бір рет жусанды тербетті.

Жусан иісі бүкіл даланы алып кетті.

Сол жұпардың ішінде өткеннің қасіреті де, бүгіннің қуанышы да, ертеңнің үміті де бар еді.

Ал көк аспанның астында жаңа ұрпақ өз жолымен алға қарай жүріп бара жатты.

Өйткені тарих аяқталмайды.

Тарих ұрпақтан ұрпаққа жалғасады.

Ал бейбітшілік — сол тарихтың ең қымбат аманаты.

Аспанға қараған жас жігіт тағы бір сәт үнсіз тұрды.

Сол кезде Шыңғыстаудың ар жағынан таңғыдай таза жел соқты.

Жусан басы теңселді.

Дала бір сәтке сыбдыр еткендей болды.

Жігіт сол сыбдырдан атасының дауысын естігендей сезінді.

«Ұмытпа...»

Ол көзін жұмды.

— Ұмытпаймыз.

Сосын ауылға қарай бет алды.

Артында бейбіт дала қалды.

Ал алда — жаңа өмір.

Шыңғыстау баяғыдай асқақ тұрды.

Дегелең үнсіз жатты.

Ал олардың арасында еркін елдің тынысы сезілді.

Кеше ғана ажалдың көлеңкесі түскен далада бүгін балалардың күлкісі естіліп тұрды.

Бұл — тарихтың ең үлкен жауабы еді.

Бұл — халықтың жеңісі еді.

Бұл — бейбітшіліктің жеңісі еді.

Далада жусан иісі аңқып тұрды.

Бұл жолы оның иісі қайғыны емес, еркіндікті еске салды.

Және сол жұпарлы иіс жаңа ұрпақтың жүрегінде мәңгі қалды.

Авторы: Кенжебек Хасен