Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы

Басты бет
Әдеби үдеріс
Александр Гельман. Орындық

05.05.2020 698

Александр Гельман. Орындық

Александр Гельманның шын есімі – Шуня. 1933 жылы Румын королдігі, Бессарабияда еврей отасында дүниеге келген. Ресейлік драматург, сценарист, көсемсөзші әрі қоғам қайраткері: 2003 жылы Чешен соғысына қарсы хат жазған, 2014 жылы КиноСоюздағы әріптестерімен бірге Украинадағы Евромайданды жақтаған хатқа қол қойып, биыл көктемде РФ Конституциясын өзгертуге қарсы үндеуге қатысқан.

Александр (Шуня) Гельман алғашқы очерктерін 1950 жылдардың аяғында жариялай бастаған екен. 1970 жылы әлденеше деректі фильмге, сондай-ақ әйелі Татьяна Калецкаяның соавторлығымен «Түнгі ауысым» фильміне сценарий жазады. Ерлі-зайыптылар содан кейін де «Мені ержетті деп ойлаңдар», «Ксения – Федеордың сүйікті әйелі» сынды көркем фильмдерге қатысқан.

Гельманның атын шығарған алғашқы еңбек – осы адамның сценарийі негізінде 1974 жылы түсірілген «Премия» фильмі. Кейін ол сценарий пьесаға айналып, 1975 жылы режиссер Г. Товстоногов «Бір жиналыстың протоколы» атауымен Петербордағы Үлкен драма театрда (БДТ), және бір режиссер О. Ефремов «Партком жиналысы» деген атпен Мәскеу академиялық көркем театрында (МХАТ) сахыналайды. Орыстың театр сыншысы Анатолий Смелянский «Бір жиналыстың протоколы» пьесасына «советтік өмір туралы әлеуметтік ертегі» деген айдар тағыпты.

Александр Гельман қайта құру кезінде драматургиядан қол үзіп, публицистикамен айналасады. «Кино өнері» журналында айдар жүргізеді, «Мәскеу жаңалықтары» газетінде саяси шолушы болады. Бірақ бұнысы уақытша ғана кәсіп еді. Сөйтіп екі мыңыншы жылдары драматургияға қайта оралды. Содан бері қаламы қолынан, жазғаны сахынадан түскен емес. Оның пьесалары отыздан астам елде қойылыпты.

Өздеріңізге Александр Гельманның тұрмыстық-әлеуметтік драмаға негізделген «Орындық» пьесасын ұсынып отырмыз. Шығарма 1983 жылы жазылғаны себепті, онда советтік өмір суреттеледі деп әсте ойламаңыз. Оқиға жаздың бір кешінде кездейсоқ кездескен қыдырымпаз еркек пен жалғызбасты әйел арасындағы кел-қайт ырғасуға құрылған.

ОРЫНДЫҚ

(пьеса)

ҚАТЫСУШЫЛАР:

Еркек.
Әйел.
Ақсары келіншек.
Көзілдірікті келіншек.
Бойжеткен.

Акт қоюшының ыңғайына қарай бөлінеді.

Қалалық саябақта музыка ойнап, каруселдер шыр айналып, дүңгіршектердің саудасы жүріп, тирде атыс қызып тұр. Сейіл-серуенге мелдектеген жұрт шат-шадыман.

Қолтықтасқан қос құрбының бірі екіншісіне: «Күн әлі жарық қой...» - деді. Сол сәт келесі бір келіншек күйеуіне: «Қас қарайып барады!» - деп жатты. Екеуінікі де жөн еді. Айнала ала көлеңке тартып, әлгі бір ақын айтқандай, «күн сөніп, түн туған» шақ. Осы сәт саябақтың ел көзінен тасалау бір мүйісінде аласа бойлы, қасқа бас, қырық бестер шамасындағы мығым денелі, киімі де ұсқынсыз: ескі джинсы, жасыл барқыт күрте, галстуксыз жейде киген еркек пайда болды. Қызу, арсыз көздері жайнаң қағады. Аллеяны киіп-жарып, оң-солына жалаңдап келеді – аңдығаны орындақтарда отырған жас келіншектер мен қыз-қырқын.

Еркек. (шеткері отырған ақсары келіншекке жақын келді. Сосын аса бір іскер адамша) Ештеңе естімедіңіз бе, бүгін түнде жаңбыр жауар ма екен, жаумас па екен?

Ақсары келіншек. Не? Не дейсіз?

Еркек. (шайқалақтай төніп) Жаңбыр жауа ма, жоқ па деймін?

Ақсары келіншек. Қазір күйеуім келеді - төбеңізден жаңбыр емес, бұршақ жаудырады!

Еркек. Рахмет. Өт-те-мөте ұғынықты жауап... (Басын иіп, ары қарай өтеді.Сосын әріректе отырған қыздың қасына таяп барып) Қарындас, қасыңызға қонақтасам, қарсы емессіз бе?

Бойжеткен. (бетін тыржитып) Ұарсымын! Ішімдіктің исіне төзе алмаушы едім, мүңкіп тұрсыз...

Еркек. Кешіріңіз... (Ары қарай өтіп, көзілдірікті келіншектің жанына отыра кетеді) Қазіргі газеттер не жазып жатыр, өзі? Дағдарыс қашан аяқталады екен?

Көзілдірікті келіншек. Мәңіз, оқып көрсеңіз болады. (Газетті мұның қолына ұстатады да, өзі тұрып, кетіп қалады)

Еркек те жөніне кетпекші болып орнынан тұра берді де, сосын... қолды бір сілтеп, сылқ етіп отырып қалды. Газетті ашып, көңілсіз көз жүгіртіп, күбірлеп оқи бастады. Бірақ... барған сайын құнығып, бас алар емес. Кенет ту сыртынан біртүрлі ысқырық естілді. Ысқыра алмайтын адамның әрекеті.

Еркек орнынан тұрып, бұрылып артына қараған, гүлді көйлек киген жас келіншек жұмбақ жымиып қарап тұр. Кішкентай сөмке асынған, арық сопақша жүзді, мойыны қылқиған, шашы иығына түскен, сымбаты сәл қораштау екен. Шамамен 35-37 жаста.

Әйел. (нәзік үнмен еркелей тіл қатты) Қайырлы кеш, қымбаттым!

Еркек. (үнінде сәл ұялғандық, сәл қуақылық бар) Қайырлы кеш!

Әйел. Сіреңкеңіз жоқ па? (Саусағына темекі қыстырған қолын жоғары көтереді)

Еркек. Сіреңке... табылады. (қалтасынан қорап шығарады) Сіз секілді сұлу бикеш үшін (сіреңке тамызды) оттықты қайдан болса да табамын ғой!

Әйел. О-ооо! (Темекісін тұтатады. Қылмыңдап) Рұхсат па? (Орындықты иегімен нұсқады)

Еркек. Рұхсатпасы несі? Өз басым алдағы өмірімді өзіңізсіз еш елестете де алмаймын!

Әйел. Ой, ой!

Еркек. (әйел орындықты айналып, бері өткенше, жалма-жан газет жайып жіберіп) Мархабат, қымбаттым!

Әйел. Рахмет, қымбаттым! (Отырады.)

Еркек. Қай жағыңызға отыр деп бұйырасыз? Мәселен, бұрынғы әйелім, лақап аты «тырысқақ», иә, үнемі оң жағына отыруымды талап ететін. Ал сізге қалай?

Әйел. Маған бәрі бір!

Еркек. Онда сол жағыңызға жайғасайын, екеуміздің бұл жуысуымыз жарастыққа ұласуы үшін!

Әйел. Қарай гөр!

Еркек. Өстіп қана! (Әйелді тықсыра түсіп, құлағына сыбырлады.) Біле білсеңіз, сізге бір құпиямды ашқалы отырмын, есімім Николай екенін айтып.

Әйел. Қалай, қалай?

Еркек. (әуездете сыбырлап). Ни-ко-лай. Ко-ля. Ал сіз?

Әйел. (саңқ ете түсті). Сізге менің есімім не керек, барыммен алдыңызда тұрған жоқпын ба!

Еркек. (ынтыға түсті). У-у-у! Қуанышым менің! (Қолын оның иығынан асырып, құшағына қысады.) Байқаймын, сіз әлгі мазмұннан гөрі, мәнін дұрыс көретін жандардың санатынан болдыңыз ғой! Өт-те жақсы!

Әйел. Ал сіз еркектердің қай сортынансыз? (Еркектің қолын иығынан алып тастамақ ойман тырбанып жатып)

Еркек. Мен басы азат еркекпін! (Оны енді екінші қолымен қапсыра қысып, тіптен шырмап алды.)

Әйел. Солай ма? (Оны шынтағымен кеудесінен нұқып жіберді)

Еркек. Әлбетте! (Оны құшағына қыса түсті.) Өзім би, өзім қожа!

Әйел. Өзіңізге өзіңіз... қалауыңызша. Тек маған қожалық етудің қажеті жоқ! Қолыңызды тартыңыз!

Еркек. (түсінбеген кісіше) Кешіріңіз.

Әйел. (қабағы қатуланып) Тартыңыз дедім ғой, қолыңызды!

Еркек. Ал мен – кешірім сұрап тұрмын! (Оны күшпен құшағына қысады.) Осында іссапармен жүрмін! Үш айға келгем! Ештеңе білмеймін! Тағыға айналып бара жатқандаймын, кешіріңіз! Неше түрлі қорқынышты түс көрем! Бір күні жындыханадан бір-ақ шығатын шығармын!..

Әйел. (оны басымен сүзіп жіберіп) Жіберіңіз мені! (құшағынан сытылып, ыршып түрегеледі) Қандай оңбағансыз!

Дәл осы сәтте әйел оның бетіне бір түкіріп, тайып тұратындай көрінген. Бірақ ондай ештеңе болған жоқ. Көйлегін дұрыстап, шашын түзеп, орындыққа қайта отырды. Тек әрі таманырақ. Қабағы қатулы. Сөмкесінен темекі алып тұтатты - сіреңке өзінде де бар екен. Жан-жағына жылмыңдай қараған еркек те темекі тұтатты. Сөйтіп екеуі бір сәт үнсіз қалды - шылым шегіп отыр. Ашуы тарқады-ау деген сәтте еркек орнынан тұрып, темекі тұқылын қоқысқа тастап, ійелдің қасына таяп барады. Әйел теріс қарап отырып алады.

Еркек. Мені кешіріңіз.


Әйел темекісін тартып отыра берді.

Еркек. (Бағанағыдай емес, алыстау жайғасып) Мен сізден шынымен кешірім сұрап тұрмын. Қалжыңсыз.

Әйел бетін тыржитты.

Еркек. Мен сіз туралы бөтен ойда болыппын.

Әйел. (жақтырмай қарады) Немене?

Еркек. Мынадай бір заңдылық бар ғой: алғаш көрген кісімізді біз адамдардың анандай түрі деп қабылдаймыз. Мен де қара басып – сіз туралы жаман ойлап қаппын...

Әйел мойын бұрды.

Еркек. Шынымды айтайын – сізді әлгі тұтқиылдан басып қалуға болатын бикештердің бірі екен деп қалдым. Олар әдетте тартыншақтаған кейіп танытып, қыңқылдап отырады да, артынан рахмет айтады. Солай. Бірақ мен қателесіппін. Қайтсем екен?

Әйел. Меніңше сіз басында-ақ қателескенсіз... мына жарықтың астына келе бере!

Еркек. Мүмкін. Әдетім сол – жақсы адам екенімді дәлелдеп жатпаймын. Болмысым осы. Бірақ, біле білсеңіз, қателігім үшін алдымен жауап беретін тағы өзім. Түнеу күні Севастопольде қалай ұрынғанымды білсеңіз ғой. Севастопольде болған ба едіңіз?

Әйел. Баспаған жерім!

Еркек. Сонымен сөйтіп, Севастопольде, о жаққа да іссапармен барғам ғой, Приморскі бульварында бір келіншек отыр екен. Жалғыз. Таяп бардым. Отырдым. Сөзге тарттым. Ол да менімен шүйіркелесе кетті. Қасына таяңқырап отырдым (сәл сырғиды) – бәрі дұрыс!.. Тағы да таяй түстім (тағы жылжиды) – қыңқ еткен жоқ!.. Жо, сіз қорықпаңыз, саусағымның ұшын да тигізбеймін. Жәй, болған жайтты баяндаған кезде, қимылмен көрсетіп отырмасам, жеткізе алмаймын. (Әңгімесін ары қарай жалғайды) Содан таяй түстім – үн жоқ! Ақырын белінен құшақтадым (арқасынан құшақтағандай болады, бірақ қолын тигізбей) – бәрі жақсы! Сөйтіп енді құлағынан сүйе беріп ем... біреу құлақ шекеден кеп персін! Көзімнің оты жарқ ете түсті!.. Күйеуі екен. Бағанадан басқа орындықта отырыпты ғой. Соның алдында ғана екеуі ұрсысып қалса керек. Сөйтіп бұл зәнталақ о байғұсты қызғандыру үшін менімен қылмыңдасқан екен! Екеуі өз жөндеріне кетті, мен қалдым, бет ауызымның дал-дұлы шығып. Онымен қоймай кетіп бара жатып артына бұрылып қарап, сықылықтап күлетінін қайтерсің! Осындай да жағдай болады. Неге? Өзімнен. Сізбен де солай. Егер баста-ақ жөндеп танығанда, қазір жап-жақсы жарасып отырар едік. Сізден тіпті білгім келген бір нәрсенің жөнін сұрауға қорқып қалдым. (Жымияды.) Сұрақ қойсам бола ма?

Әйел міз бақпады.

Еркек. (ақырын, еппен) Жалғыз тұрасыз ба?

Әйел күрсінді.

Еркек. Жалғыз емес?.. Жалғыз?..

Әйел. Екеуміз!

Еркек. Шешеңізбен бірге тұрасыз ба?

Әйел үнсіз.

Еркек. Ұлыңызбен?.. Таптым ба?.. Ия, ұлыңызбен! Айтайын ба, қалай білгенімді? Өйткені сіз қыз табатын әйелге мүлдем ұқсамайсыз. Сіз ұл табатын әйелдің нақ өзісіз. (Саусағымен оның сөмкесін нұсқап) Суреті бар ма?

Әйел тағы күрсінді.


Еркек. Көрсете салыңызшы, суретін. Балаларды сондай жақсы көрем... шын айтам. Менің қызым бар. Жиырмада. Бір ай бұрын тұрмысқа шыққан. Бірақ бұрынғы әйелім, әлгі «тырысқақты» айтам, мені тойға қатыстырмады. Қалай ә? Жарайды, көрсетіңізші, суретін? Өтінем.

Әйел сөмкесінен сурет шығарып, ұсынады. Суретте – өзі мен он жасар ұлы.

Еркек. Ох, қандай ғажап! Ох, қандай ғажап! Аузыңыздан түскендей – құйып қойған өзіңіз! Аты кім?

Әйел. Витя!

Еркек. Әдемі есім! Витя… Витюнчик… Витюшенька… Витек!.. Қазір үйде ме?

Әйел. Қазір демалыс лагерінде.

Еркек. Өй, ақылдымым-ау! (суретті шөп еткізіп сүйеді) Қандай есті жігіт ә! Шешем тынықсын, шаршауын бассын деп... Ертең таңертең шешең екеуміз универмагқа барамыз, саған сыйлық аламыз. Витияның велосипеді бар ма?

Әйел еркектің қолындағы суретті сып еткізіп жұлып алды да, теріс қарады.

Еркек. Мен шын сұрап тұрмын – ұлдың велесипеді бар ма еді?

Әйел. Неғып жомарт бола қалдыңыз? (Суретті сумкасына тыға қояды)

Еркек. Мен жомарт емеспін – мен әділеттімін. Егер әйел маған жылы қабақ танытса, көңілімді ауласа – ал мен, мысалы, айына 350-400 тапсам – неге көмектеспеске? Оның үстіне ол адам көмекке зәру екенін біліп тұрмын. Ия-ия аңғарып отырмын...


Әйел кекесінді күлкіге басты.

Еркек. Бұ қайткеніңіз? Мен бар болғаны еркекпін ғой. Сосын, сеніңіз, мына жалғандағы еркек атаулының қоры мен емес. Еркек қашан да еркек. Оның бас терісі басқа. Мәселен маған дәл қазір бір ой келіп тұр, сіздің түсіңізге де кірмейтін нәрсе.

Әйел елең ете қалды.

Еркек. Жарты (сағатына қарады) сағаттан кейін гостроном жабылатынын білесіз бе, жоқ па?

Әйел. (таңданған кісімсіп). А-а-а!..

Еркек. Бекер мазақтайсыз. Әлгі біреулер: «Бұл қалай болғаны? Масқара, таныспай жатып төсектес боп шыға келеді!» - деп сөгіп жатады ғой. Расында неге сөйтеді? Ал айтыңызшы, неге? Өйткені біздің гострономдар ерте жабылады! Алтыда жұмыс аяқталады, ал тоғызда госторном жабық. Үйіріліп соқпай гөр, сосын!


Әйел жымияды.

Еркек. (Әйелге қарай ысырылып, аялай құшақатап) Сонымен, жоғарыдағы жайт пен уақыттың тығыздығын ескере отырып, мен былай демекшімін: сіз екеуміз қазір құдайдың өзі кездесуімізге септескен мына ғажайып орындықтан тұрып, Цюурпа атындағы мына мәдени-демалыс саябағын тастап, әне бір бұрылыстағы гастрономды бетке аламыз – мен әрине, бұл қаланікі емеспін, бірақ сол маңда гастроном барын байқадым – сол жерден мен сіз қалаған нәрсенің бәрін аламын... сондағы бар дүниенің ішінен, сосын артынып-тартынып таксиге отырамыз да, сіздікіне қонаққа барамыз! (Әйелдің жауабын тосып қалт тынады.)

Әйел. Апыр-ай!

Еркек. Менікі ұсыныс қана.

Әйел. Әлбетте!

Еркек (қуанып кетті). Демек, барамыз ғой?

Әйел (тыржиып). Қайда... барамыз?

Еркек. Қайдасы несі?.. Сіздікіне... қонаққа!..

Әйел. Сіз менің үйімде бір рет қонақ болғансыз! Юрочка дегеніңіз Колечка болып шығатын жолы.

Еркек. (зәрлі, үрейлі көзбен әйелге тесіле қарады) Қалай дедіңіз? (Қобалжи кеңкілдеп.) Түсінбедім.

Әйел. (дөрекі сөйлеп). Сен бұрын да менің қонағым болғансың... дедім! Не, ұмытып қалдың ба?

Еркек. Мен?.. Мен сенікінде?..

Әйел. Болғансың. Сен... Мүмкін, мені тануың үшін тыржалаңаш шешінермін?

Еркек ақырын шегіне бастайды.

Әйел. Қозғалма! Қашан мені есіңе түсіргенше осы арадан аттап баспайсың! Ұмыта қалуын! (Күртесінің жағасынан шап беріп, жұлқылай бастады). Қане, түсір есіңе! Түсір деймін!..

Еркек. Мұныңыз не?.. Ел-жұрт қарап тұр...

Әйел. Қараса қарай берсін. Ал сен маған қара! Көзіме қара... жалтақтамай! Не, шаршап қалдың ба? Бір жыл бұрын алдап кеткен әйелді еске түсіру – ауыр жұмыс шығар ә? Қане, істет басыңды!

Еркек. Сіз... Сіз...

Әйел. Қане, қане?

Еркек. Сіз... не... фарфор зауытында?

Әйел. (жағасынан тартып, жүзіне үңіле қарайды). Мен фарфор зауытынан емес! Мен шұлық фабрикасынанмын! Шатыса қалуын!.. Көзіңді оям! (Еркекті итеріп жіберіп, орнынан тұрады да, сөмкесін алады.) Оңбаған... (Кетіп бара жатады.)

Еркек. (Атып тұрады. Ентіге дем алып, көңілді айқайға басады) Вера!.. Вера!..

Әйел қалт тоқтады. Сәл тұрып, бері бұрылды. Еркекке жек көре қарады.

Еркек. (Мүләйімси ыржиып.) Вера…

Әйел. Неменеңе ыржиясың?

Еркек күлкісін сап тиды. Жүзінде кешірім дәметкен мүләйімсу бар.

Әйел. Есіңе түсті ме, бәрі? Әлде?..

Еркек. (кінәлі бірақ нық сөйлеп). Бәрі!

Әйел. Мүмкін, түгел емес шығар?

Еркек. Түгел...

Әйел. Тексеріп көрейік. Екеуміз қайда таныстық?

Еркек. Осында... бақта. Сен әне бір (иегімен нұсқап) фонтанның қасында отырғансың. Жабырқап. Мен барып көңіліңді көтердім...

Әйел. Сосын не болды?

Еркек. Сосын... сосын біз... жоқ, алдымен ұзақ серуендеген екенбіз ғой, сосын кафеге бардық, сосын гастрономға, сосын сенікіне.

Әйел. Содан соң?

Еркек. Сенікіне бардық.

Әйел. Сосын?

Еркек. Сосын... сенікінде...

Еркек. Сосын... мен не... ммм, мен кеттім...

Әйел. Иә-иә?

Еркек. Сосын... мен не... ммм... мен кеттім...

Әйел. Қалай кеттің, қайда кеттің, не дедің, қашан кеттің?

Еркек. Енді... такси шақыршы дедім, сен көршіңдікіне барып, шақырдың... мен кеттім...

Әйел. Кетерде не дедің?

Еркек. Енді... тез келемін деп уәде бердім... жатақханадан заттарым мен құжаттарымды алам да келем... сосын сенімен бірге тұрам дедім...

Әйел. Ендеше неге келмедің?

Еркекте үн жоқ.

Әйел. Сен қайтіп келмейтініңді таксиге мінгенде-ақ білдің ғой?


Еркекте үн жоқ.

Әйел. Жауап бересің!

Еркек. Жоқ.

Әйел. Неге?

Еркек. Жауап беретін ештеңесі жоқ.

Әйел. (ашуланып). Құбыжық кезбе! Екі аяқты хайуан!

Еркек. (сөзін бөліп). Балағаттаудың қажеті жоқ...

Әйел. Осындайлар қалай ғана жер басып жүреді екен!..

Еркек. Кісінің арына тиме, Вера!.. Ел-жұрт қарап тұр!..

Әйел. Ел?.. Ал маған полициядағылар қалай күлгенін білесің бе? Түн ішінде жынды адамша, бірдеңеге ұрынып қалды ма деп жүгіріп барғаным немді алған деші! Фамилиясын да білмеймін ғой... Есімі Юра болатын деп қоям. Ал бұл, сөйтсем, Коля екен! Сен кімсің? Юрасың ба, Колясың ба?

Еркек. (жабырқап). Мен Алексеймін...

Әйел. Кім дедің?

Еркек. Алексей.

Әйел. (онан сайын шамына тиіп). Алексей… Бұл Алексей! Лешенька, құбыжығым менің! Сонымен? Түн ішінде қайда асықтыңыз, Юра-Коля-Алексей? Басқа қатынға ма? Мен көңіліңізден шықпадым ба? Қанағаттанбадыңыз, ә?..

Еркек. Жоқ а...

Әйел. Онда не? Таңертең қайтсаң да болмас па еді?

Еркек. Билет алып қойған ем.

Әйел. Қандай билет?

Еркек. Ұшаққа. Іссапар сол күні біткен болатын. Жолға жиналуым керек болды.

Әйел. (Еркектің жүзіне телміріп ұзақ қарады. Түңіле тіл қатты). Мұнша хайуан болар ма, а!..

Еркек. (қабағы салбырап кетті. Сөзді бөліп). Қорламаңыз!

Әйел. Енді СССР-дің барлық саябағын аралап жүріп, сужаңа ертегіңді соғатын шығарсың? Севастопольдегі… мұрынның бет болғаны ойыншық, мұның жанында. Масқара, бір түн қызығын көрген әйелді танымай қалу деген! Тыңдаушыларың күлкіге қарық болатын болды!.. Сен адам емессің, сен аңсың!

Еркек. Вера, тіл тигізбеңіз!..

Әйел. (одан сайын өршеленіп). Буындырып өлтірем... Сені де, өзімді де! Буындырам!

Еркек. (лып етіп, ағаштың түбінде жатқан кірпіштің сынығын алып кеп әйелге ұсынады). Мә! Ал, ал! (Күштеп қолына ұстатады.) Егер мен аң болсам, істі аяғына жеткіз! Егер мен оңбаған болсам! Ғаламды тазарт, мұндай оңбағаннан! Бүйтіп қорлағанша... өлтіріп тастағаның жақсы! Өлтір! Бір-ақ ұр! (шапшаң орындыққа отырады да, басын тосады.) Қане!..

Әйел. (кірпішпен ұрмақшы болады). П-перейін ба!.. (кірпішті лақтырып жіберіп). Тапқан екенсің!..

Еркек бүк түсіп тұнжырап отыр. Әйел оған зығырданы қайнап желкесінен қарап отыр. Кенет: еркектің иығы селкілдей бастағанын көрді. Жылап отырған секілді.

Әйел. (мазақтап) О құдай, ой құдай! Сайқымазақпысың деген! Тұп-тура еңкілдеп отыр... Өкіріп-бақырсаңшы!.. Қане, қане!.. (Қасына отырып, иегінің астына қол жүгіртіп, сосын өзінің саусақтарына қарайды.) Шын жылап отыр ма? (Тілімен дәмін татып көрді.) Апыр-ай! Сен әртіс пе едің? Тапсырысқа жылай аласың ба? (Сөмкесінен беторамал алып, қолына ұстатады.) Сүрт, сүйкімсіз!

Еркек оның беторамалын серпіп тастап, қалтасынан өзінікін алып, қызарған жасты көзіне басады. Әйел жерге түскен орамалын алып, қолтығына жасырады. Кенет еркек теңселе бұрылып, әйелдің тізесіне сылқ еткізіп басын қояды.

Әйел. Бұның не?! Эй! (Қолын тартып ала қояды да, иіліп төбесінен қарайды.) Не болып қалды, азамат?

Еркек басын әйелдің ішіне одан сайын тыға түседі.

Әйел. Болды, жетер! Жетеді дедім ғой! (Оның басын тізесінен сырғытып түсіріп тастамақшы болады.) Мен кімге айтып тұрмын! Басқа біреудің етегін тауып ап, жалғастырарсың, жылауыңды. Қарай гөр! (Әрең дегенде сытылып шыққан еді, бірақ еркек көйлегіне жармасады. Әйел қолын итеріп тастап, орнынан тұрады.)

Еркек. (енді сөмкесіне жармасып). Вера, тастамашы мені!.. (Сөмкені қоя беріп, сол сәт жүрегін ұстай алады.) С-с-сайтан! (Бет-аузын тыржитып аһылап-үһілей бастайды.)

Әйел. Ха! Не болып қалды?

Еркек. Мына жерім (көрсетеді)… жұдырықтай мұз… қарып барады... О-о-ойбай! (Әйелден теріс айналып, ыңыранады.)

Әйел. (қарсы алдына келіп отырады). Валидол берейін бе?

Еркек. (басын шайқайды). Қазір басылады... кешір... қазір.

Әйел. Жиі өсти ме?

Еркек. (ауыр тыныстап). Үнемі емес... бірақ өститіні бар...

Әйел. Қайда тұрасың? Қай жерге келіп ең?

Еркек. Құрылысқа... ТЭЦ-ке... Қала сыртындағы жатақхана...

Әйел. Қалай ТЭЦ-ке? Өткенде басқа бір зауытты айтпап па едің... машина ма, бірдеңе жөндеймін дегенсің.

Еркек. Өтірік айтқам... Сол жолы да ТЭЦ-ке келгем.

Әйел. Негізі қайда тұрасың өзің?

Еркек. Ешқайда.

Әйел. Ешқайдасы несі?

Еркек. Пәтерді аналарға қалдырғам. Ол жерде тек тіркеудемін... Қазан қаласында...

Әйел. Қазан? Өткен жолы да Қазаннанмын деп пе едің?

Еркек басын изеді.

Әйел. (Иығын қиқаң еткізді, өткенде қай жерді айтқаны есінде жоқ.) Сонда не, осы жаққа үнемі келіп тұрасың ба?

Еркек. (ауруға әрең төзген кісіше). Екінші рет... Вера, сенікіне барсам қайтеді?..

Әйел. Хм! Таза ауа пайдалырақ қой. Көптен бері жалғыз тұрасың ба?

Еркек. (ауруы жанына батып тұр). Үш жыл.

Әйел. Қалай үш жыл? Осыдан бір жыл бұрын ғана үш жыл дегенсің!

Еркек. (әрең сөйлеп). Ол жолы түгелге жуық өтірік айтқан едім, Вера. Өтінем – сенікіне барайықшы. Үйге барған соң бәрін айтам, саған. Жүрші...

Әйел. Әйеліңді сен тастап кеттің бе, әлде ол сені? Сен сол жолы...

Еркек. (сөзін бөліп). Тоқтай тұршы! Өзің тіпті бөтен адам құсап отырсың... өйтсең несіне қайталап сұрайсың?.. Онанда құшақтасаң етті, Вера... құшақташы... Қане, Вера...

Әйел аяп тұрса да, өтірік қабақ шытқансыды. Еркек оның қолын алып, өзінің иығына артты да, бетін кеудесіне басты. Әйел үнсіз.

Еркек. (Сыбырлап.) Верочка… ақырын кетіп қалайықшы...

Әйел. Қиратарсың. Оданда осындай күйге қалай түскеніңді айт.

Еркек. Қандай күйге?

Әйел. Өзің білесің ғой, қандай екенін.

Еркек. (ыңғайланып отырып алды). Бойдақ өмірден шаршадым, Вера...

Әйел. Не, не?

Еркек. Селтеңдеп жүре беруден жалықтым деймін.

Әйел. Неменеңе сандалып саябақта жүрсің? Үйленбейсің бе?

Еркек. (Дұрысталып отырды. Әйелдің сөзі жағып барады). Ой, Вера, Вера, бәрі кеш. Ажырасқан соң бірден үйленуім керек еді. Бірақ ана «тырысқақтан» құтылған соң, көрмегенім осы болсын дедім емес пе. Өт-те ауыр адам еді – жынданып кете жаздадым ғой. Біресе қызғанады – ізімнен аңдиды, біресе сауық құрып кетеді – асылып өлгім келген кез де болды. Сөйте тұра қолынан түк келмейді – құдайым-ау, не тамақ істей алмайды, не кимімді үтіктемейді, не балаға қарамайды... Мен байғұс ыдыс-аяқ жуып, тамақ істеп... сол үйдің қатынына боп кеттім. Қызды мектепке өзім апарам, үйді мен жинамасам – шаң басып жата береді! Ал одан құтылған кезде – ештеңеге де зауқым болмады, үйленуге де, отбасын құруға да... жалғыздық, жалғыздық, жалғыздық! Тыныштық, тыныштық, тыныштық... тек қана тыныштық!.. Сөйтіп жүріп үш жыл өте шығыпты, енді бәрі кеш... өзімді-өзім мүжіп тауысатын шығармын. Бос кеуекпін, Вера...

Әйел. Кеуегі несі?

Еркек. Бірден нетуім керек еді... Менің жасымдағы жігіттер әдетте сөйтеді ғой – біреуін тастап, екіншісін алып жатады. Онысы тіпті дұрыс та. Сөйту керек! Осы күнде достарымның біреуі ажыраса қалса, бірден үйлен, үйлен деп ақыл айтатын болдым! Әйтпесе мен құсап өзі ашқарақ, өзі түңіліп жүрген біреулердің қолына түстің екен, шипам бітті дей бер. Сәтінде-ақ сөліңді сорып алсын! Мына заманда әбден қырықтан асқанда бойдақ қалу деген, Вера, қорқынышты нәрсе! Білесің бе, қай қалада да ондайлар жыртылып айырылады. Әлгі дүниеден түңілген ашқарақтарды айтам. Аттап бастырмайды ғой!..

Әйел. Кім ол, сөліңді сорып алған?..

Еркек. Түңілгендер де... Енді, ажырасқан әйелдерді айтам... мен оларды түңілгендер деймін. Байларынан оларға пәтер ғана қалған, енді отырғандары шымшықша шиқылдап. Бұл ғасыр – түңілгендер ғасыры! Вера, жүрші. Бұл бір іш пыстыратын... (орнынан тұра беріп еді)

Әйел. (оны ұстай алып). Мен де сондаймын!

Еркек. Дұрыс. Сен де сондайсың. Бірақ басқашалау! Сен еркек көрсең тұра шаппайсың ғой? Сен деген еркекпен қол ұстасып қонақ үйден немесе жатақханадан бір-ақ шықпайсың ғой? Немесе... бірде мен биге бардым. Бір құрылыстың клубы ғой. Билеп жүргем. Біреумен. Кенет... биге жігіттерді қаздар шақыратынын хабарларды! Сол-ақ екен екінші біреу орап әкетті. Сондағы айтқаны: басқа бикешті нұсқап - Саған ананың керегі жоқ, ол жатақханада тұрады, ал менің өз бөлмем бар, - дейді. Сөзінен қолы шапшаң ба дедім... тап мына жерімнен шап бере ме деп! Сен ондай емессің ғой? Бағанадан қанша жалынсам да – аттап басар емессің. Жүрші?

Әйел. (сөзге айналдырып). Ары қарай?

Еркек. Ары қарай не болушы еді? Сол баяғы құрлыс – іссапар, анда-мұнда. Монтаждаушымын ғой. Нағыз еркектің жұмысы, түсімді. Күндіз қауырт жұмыс, ал кешке қайда барасың? Жатақханаға? Тойдым, жатақханасына! (қолының қырын тамағына тақап) Міне жерімде тұр. Құр жастықты құшақтап қашанғы жатасың? Жаның құлазиды. Не істесем де жан-жүрегіммен істейтін адаммын. Өтірік көлгірсуді білмейді екенмін. Екі сағатқа ғана ма, таңға дейін бе – тек жан-тәніңмен! (Сәл үнсіз қалып.) Түн ішінде оянып алатынды шығардым... сүмек боп терлеп жатам. (Маңдайын сипады.) Сосын бақырайып жатып ойға шомам – құдайым-ау, маған не болған, мен осы қайда кетіп барам, қайда апара жатыр? Бітпейтін бір уайым – тура жаныңды жеп тынардай!.. Ажырасқан кезде ойлап едім – салт басты жүре тұрам, көңілім жайланар, бәрі қалпына келер, содан соң тап өзімдей жүрегі жұмсақ, жанымды ұғатын бір жанды жолықтырармын-ау деп... Бір-бірімізді бір көргеннен ұнатамыз, құшақтасып кете барамыз деп... Сондағы жеткен жерімді қара?

Әйел. Кім кінәлі?

Еркек. Өзім. Өзімнен басқа ешкім де емес. Сондай ауыр. Кінәлі екенмін деп адам сияқты өмір сүргісі келмейді дейсің бе, мені? Бірақ... болар іс болды! Күндіз күлкіден айрылдым, түнде – ұйқы жоқ. Үсті-үстіне ішу...

Әйел. (сөзін бөліп). Сен маскүнемсің бе?

Еркек. (үнсіз бетін тыржитып). Одан да сорақысы, Вера!

Әйел. Сорақысы қалай?

Еркек. Солай. Саған өтірік айтып қайтейін. Өзіңді бір рет алдағаным жетер. Түсінемін – жассың, тұрмыс құрғың келеді...

Әйел. (килігіп). Немене?!

Еркек. Аңқау бола қалмашы. Ақымақ емеспін ғой. Күйеуге тигің келеді. Ана жолы да... соныңды пайдаланып кеткем, кешір. Қазір де сол. Өте дұрыс – неге жалғыз өмір сүруің керек? Бірақ мен, Вера, біліп қой, отбасылық өмірге қырсыз адаммын....

Әйел. Ха! Қашаннан бері?

Еркек. Оны меңзеп тұрғаным жоқ! О жағынан қапысызбын! Бар болғаны бір әйелмен ұзақ уақыт тұра алмаймын. Солай. Тіпті әңгіме менде тұрған жоқ, мәселе – ол әйелдің маған төзе алмайтынында!

Әйел. Неге төзбейді екен?

Еркек. Өйткені ажырасқалы бері мінезім де күрт өзгерді. Бірер сағат жалындап тұрамын да, өшіп қалам. Ал бір-екі кешке ме, мархабат – менен артық ешкімді таппайсың. Өзің де білесің – менің жанымда кімде болса өзін әрі еркін, әрі көңілді сезінеді, тілімде сүйек жоқ, ақша-пақшаны уайымдамайсың – жатқан бір рахат. Ал үнемі бірге тұруға келгенде – менен жаман адам жоқ. Бір емес, бірнеше рет, Вера, зәкір тастап көргем. Ештеңе шықпады. Өзім сараң, өзім қарау, әйелге сену дегенді атамай-ақ қойғын, қазан-аяққа араласам да кетем. Ол үнемі басқа біреумен жүрген секілді болады да тұрады... өзіммен қалай қымсынбай жата салғанын білем ғой, басқамен де сөйтпейді дейсің бе? Өмір емес, тозақ дерсің! Ең бастысы әйтеу – балалар жақсы көреді мені. Шын айтамын. Бірақ шешелері, әйелдер... әр жолғы ұрыс-керіс көз көгертумен аяқталады ғой!..

Әйел. Демек, дұрыс әйелге жолықпағансың.

Еркек. Дұп-дұрыс-ақ әйелдер.

Әйел. Ал саған есі ауғандары керек. Есі дұрыс әйел сен секілді бұзылған немені ешқашан түсінбейді. Өйткені дұрыс әйел өзін ғана жақсы көреді. Ал саған ақымақтың ақымағы керек... мен құсаған. Жо, мен өзімді айтып тұрғам жоқ, дәмеленбей-ақ қой. Сен маған бір рет үйленгенсің, жетеді. Жәй, өзің айтпақшы, саған ұрғашының қандайы жарасатынын айтып жатқаным ғой. Ия, саған мендейлер керек. Тұп-тура. Бірақ мен секілді ақымақты енді күндіз шаммен іздесең де таппайсың! (Туфлиін сілкіп-сілкіп шешіп тастап, орындыққа жантая жатып, еркектің тізесіне басын қояды). Түсінесің бе, Леша, ол туған ұлына артық тиын татырмау үшін, тапқанын менен жасырды ғой. Ал ол уақытта мен оның өзін күттім. Құдды басқаға емес, әскерге кеткендей. Кейде қиялдап кетем: мен фабрикадан келгенде, ол подъездің алдында күтіп отырады. Үнсіз үйге кіргізем, ваннаға түсірем, дастархан жаямын... Сосын жатамыз, сол кезде мен оған: «Петенька, осы күндері мен ешкіммен жақындасқам жоқ, сені күттім», - деп сыбырлаймын... Түсінесің бе, ақымақ басым, далиған төсекте өстіп армандап жатам, ол соны еститін секілді, сосын бақыттан басы айналатындай... Ал ол бұл уақта екіншісін тастап, үшінші қатын алып үлгерген!..


Еркек елжіреп кетті – иіліп әйелдің ернінен, шашынан сүйді.

Әйел. (Кенет.) И кетчі әрі! (Еркекті итеріп жіберіп, түрегеп отырды.) Шеттеріңнен сондайсыңдар. Сен де жақсысың. Сені де жөнге келтіру үшін – қанша күш керек, қанша жүйке, қанша төзім... Сосын... буға айналасың! Сен мені бір сиымсыз әйел шығар деп ойлама. Сені әбден танып алдым. Қажет десең, өзіңді не құтқаратынын айта алам. Айтайын ба?

Еркек. Көр құтқарады!..

Әйел. Аузыңа келгенді айта бермеші! Тек жан-тәніңмен қалауың керек, ақымағым. Жан-тәніңмен. Ол да сөйтуі керек. Сонда бәрі ойдағыдай болады. Бәрін өзгертуге болады, Леша, егер қимылдасаң! Мен саған жәй бір мысал айтайын. Мен ОТК-да тексеруші болып жұмыс істеймін. Ал жаңа бастығым, ОТК-ның бастығын айтам, мені жақтырмай-ақ қойды. Түк шықпады. Жұмыстан кетуден басқа жол жоқ. Бірақ фабрикада істеп жүргеніме он жыл болды – бәрін танимын, бәрі мені таниды... кете алмаймын! Содан қайттім де? Жұма күні, демалыс күнінің алдында, бардым да айттым: «Анна Захаровна, ертең екіде біздікіне келуіңізді өтінемін. Сізбен бір әңгіме бар. Өмір мен өлімнің әңгімесі. Келмесеңіз – өмір бойы бармақ шайнап өтесіз». Келді... Түскі ас әзірлеп қойғам, бір жарты алдым. Менің пәтерімді өзің білесің, айнадай. Сырт киімін шештім, айттым: «Етігіңізді шешіңіз, менің пәтерімде бәрі жалаңаяқ жүреді – өзім де, балам да, қонақтар да, қыста да, жазда да». Ол таң қалды, бірақ жалаң аяқ тырпылдаған ұнады. Бірден бастықтан әйелге айналды ғой. Дастарханға отырдық, бір-бір рюмка іштік, сосын айттым: «Міне, Анна Захаровна, сіз мені жақтырмайсыз, бірақ мен туралы ештеңе білмейсіз. Мен өкпелімін. Сосын сізге бар өмірімді айтып беруге ұйғардым. Мен секілді әйелді жақсы көруге бола ма, жоқ па – аржығын өзіңіз шешерсіз». Дедім де туғанымнан бастап баяндай жөнелдім. Әкемнің маскүнем болғанын, шешем қандай сұлу болғанын, қалай күнелткенімізді. Бәрін, бәрін... Петр туралы да, онымен қалай тұрғаным туралы, бірін қалдырғам жоқ. Әңгімемді аяқтап едім, ол ағыл-тегіл жыласын кеп. Сосын енді ол өз өміріне көшті – онда да баршылық екен. Сол күні біздікіне қонып қалды, бітті – жау едік, таңертең фабрикаға қолтықтасып бірге бардық! Ұқтың ба? Қаласаң, бәрін өзгертуге болады. Қашан бәрі орнынан келе қалар екен деп күтіп отырудың қажеті жоқ... бірдеңе істеу керек! Күлме, ақымақ. Сен онанда мынаны айтшы: өмірде нені армандайсың? Өмірде қанша тырыссаң да қолың жетпей жүрген бірдеңең бар ма?

Еркек күледі.

Әйел. Шын айтам. Қане, ең ұсағынан бастайықшы. Айтшы, баяғыдан армандап жүрген бір нәрсе? Киім болса да?

Еркек. Білмеймін.

Әйел. Сен ойланып көр!

Еркек. Барқыт шляпа. Міне, мына күртеме.

Әйел. Демек барқыт шляпа. Әйелің саған барқыт шляпа алып беруге тырысуы керек! Басқа да армандарыңды айт. Айталық, бір жаққа барғың келетін шығар?

Еркек. Камчаткаға. Әке-шешемнің туған жері ғой, Камчатка... өмірі көрмегем...

Әйел. Демек, демалыстың бірін Камчаткаға арнайсың. Әйелің соны жоспарлауы керек. Бұның бәрі орындалады, Алексей! Қызың мен күйеуін де ерте шықсын. Сенің олармен араласқың келеді, рас қой?

Еркек. О безгек ондайға жол бермес...

Әйел. Қайда барар дейсің.

Еркек. Мен оны білем ғой...

Әйел. Көнеді! Мен саған тағы бір мысал айтайын. Өзімнің Петрімді Втикаға жолатқым келмеген кез болды. Кездестірмеймін, бітті! Бірақ білем – ол ұлын жақсы көреді, тиын-тебенін аяйды, бірақ жақсы көреді. Ал мен жаңағындай деп шешітім! Витяны әкесіне қарсы қоя бастадым. Сөйтіп жүргенде оның үшінші әйелінен хат алдым. Білесің бе, Леш, қандай ғажап хат, қандай сөздер, еңкілдеп жыладым ғой. Ақыры Витьканы оларға қысқы демалысқа жібердім. Ол келіншек Витькаға жақсы қараған, маған үш банка саңырауқұлақ жіберіпті, Витька онда өзін қалай ұстағанын, не ішіп, не жегенін, қайда жатқанын... бірін қалдырмай есеп беріп, хат жолдапты! Витька қазір де сонда, әкесінде... демалыс лагерінде деп мен сені алдай салғам. Ол сонда. Бір айға кетті. Көрдің бе, қалай? Кез келген мәселені адамша шешуіге болады, Леш! Егер шын қаласаң...

Еркек. Сонда... сен осындай түсінігі мол жан болсаң... Петр неге сені тастап кетті?

Әйел. (ауыр күрсініді). Қазір ғой, осындайға айналғаным, Леша – ол мені тастап кеткен соң. Мен оған түскі асқа бір сомнан беретінмін, бір тиын да артық емес! Ал қазір, құдай ақы, күйеуге тиейінші – айлығының бір тиынын да сұрамаймын!.. Леша, күртешеңді арқама жапшы... жаурап қалдым.

Еркек. (түрегеліп, күртешесін шешіп, еппен, әйелдің иығына жабады. Аялай). Вера, жүрші қайтайық...

Әйел. Асықпа. (Күртешенің жеңін киеді.) Леша, тағы қандай армандарың бар?

Еркек. (күледі). Бүгін түнде сенің пәтеріңде жалаң аяқ шауып жүргім келеді!

Әйел. (құйрығынан бір тартып). Ал машина мінгің келмей ме?

Еркек. Вера, жетер! (Орындықтан бірнеше қадам шегініп, әйелге арқасын беріп тұрып алады.) Күтіп тұрмын сені!

Әйел. Ммм, айтшы... машина керек пе?

Еркек үндемей қояды.

Әйел. (Туфлиін аяғына сұға салып, түрегеледі, еркекке жақын барып, арқасынан құшақтайды.) Мен шын сұрап тұрмын, ақымағым... керек пе?

Еркек. (бет-аузын тыжырайтып). Ал жарайды, керек делік!

Әйел. Демек, ол да болады! (Еркекті қайтадан орындыққа тартады.)

Еркек. Вера, жоқ, кеттік!

Әйел. Бес минут отыра тұрайық, сосын кетеміз. Бес-ақ минут. (Еркекті орындыққа отырғызып, өзі оның тізесіне отырады.) Ал машинаның жарасы жеңіл, Леша. Егер сен айына 400 тапсаң, әйелің шамамен 200 – барлығы 600 бе? Былай істеуге болады, жартысын – тығып қоясың. Өзің есептеп көр – жылына 3600. Екі жылда – машина! Сондықтан, Лешенька, үйленіп жатсаң (оны қасқа басынан сипайды) бір тілім қағазға өзіңнің арман-тілектеріңді түгел тізіп қой. Әйелің біліп жүруі үшін. Оны сосын айнаның бетіне шаптап қоясың. Ұқтың ба? (Еркектің тізесінен орындыққа құйрығымен сырғып түсіп, еңкейіп, оның балағын түре бастайды.)

Еркек. Бұның не?

Әйел. Тыныш... (Еркектің аяғындағы шұлығына үңіліп қарайды.) Бәсе, біздің фабрикада тоқылған. Осыннан сатып алдың ба?

Еркек бас изейді.

Әйел. Келер жолы шұлық аларда «№9 тексеруші» деген этикеткасы барын ізде. Сол мен! Ұқтың ба?

Еркек. (түрегеліп, оны қолынан тартады). Тұр, № 9 текусеруші. Тұра ғой! (Әйелді тартқылайды).

Әйел. (түрегеледі). Тек, Леша, есіңде болсын – біз қазір барамыз, бірақ сен менің пәтеріме кірмейсің.

Еркек. Не? Сен не, есің дұрыс па? Неге?

Әйел. Жазаң сол... мені танымағаның үшін.

Еркек. (бар энергиясымен). Вера! Доғар! Жатақханаға баруға кеш болып кетті! Түсінесің бе? Сен не?

Әйел. (мұңайып тұр). Ал сен неге мені бірден танымадың? Қалай ғана ұмыттың, қалай? Сенен қандай жақсылық күтуге болады? Мен не сонша тез ұмытылатын адаммын ба? Онда ұмытылмайтын кісіңді тауып ал!

Еркек. (орнынан атып тұрып, қайта отырады. Даусын жұмсартып). Вера, енді… Солай болып қалды. (әйелді қолынан ұстап) Маған оңай дейсің бе, осылай болғаны? Сенімен өткізген күнім есімнен кетпейді...

Әйел. Керек емес, керек емес, керек емес! Жолама маған! (Еркектің қолын қағып жібереді.) Бұған суретімді тықпаладым, ойлағам ғой – соған қарап таныр деп. Сен ол суретті көргенсің. Қабырғада ілініп тұрған.

Еркек. Вера, енді… Мүмкін ақыл-есімде кемістік бар шығар... әдейі істегем жоқ қой... Жаным, өтінем сенен, мені бүгін қалдырмашы, өзіңмен ала кетші... Мен... мен... сен қай жер десең, сол жерге жата кетем... еденге болса да... Түсінесің бе, Вера... ол күні... қалай айтсам екен саған... ол кезде екеуміз екі жаққа кетіп бара жаттық, бір-бірімізді байқамай қағып кеттік те, ары қарай өз бетімізбен кете бердік. Қазіргі жағдай мүлдем бөлек қой?

Әйел. Бөлек болса қайтейін? Бөлек болса қайтейін?

Еркек. Бүгінгі жолығуымыз тағдыр, Вера. Бүгін бірдеңе болды, бірдеңе басталған секілді. Бұл жайдан-жай емес. Ол кезде ештеңе болмаған, бүгін болды. Ол кезде екеумізді сайтан жетелеген болатын, ал бүгін құдай. Шын айтам. Неге сен және мен, және тап бүгін, тап осы сағатта, тап осы саябаққа келдік? Ал, неге? Қалай түсінбейсің, бұл тағдыр?

Әйел. Мен бұл саябаққа күнде келем, түсіндің бе? Ал кездескен себебіміз – мен өзім жақындадым. Сен мына жарық жалғанда Вера деген біреудің барын есіңе де алмас едің. Сен мен отырған орындыққа таяп келдің. Әнебір аққұба келіншекке! (Қытығына тие сөйлеп) «Бүгін жаңбыр жауар ма екен, жаумас па екен?» Мен оның қасында отырдым ғой. Ал сен байқаған да жоқсың... далаға қарағандай сүлесоқ кете бердің. Мен сені таныдым да соңыңнан ердім. Ал, саған керегі тағдыр болса!

Еркек. (дереу даусын құбылтып, ашулы мақаммен). Вера, саған өзі не керек? Кет десең, кетейін. Кетейін бе?

Әйел. Кет... Сен не, мені жай ғана шығарып сала алмайсың ба? Бір рет?

Еркек. (ашулы). Вера, мен ересек адаммын! Менің табытта қалай жату керегін үйренетін кезім болды... ал сен болсаң менімен мысық пен тышқан ойнамақсың! Турасын айт: кетейін бе, жоқ па? Егер мені үйіңе кіргізбесең, онда кетем!

Әйел. Отыра тұр... Мен қазір келем.

Еркек. Не?

Әйел. Бір жерге баруым керек.

Еркек. Сосын?

Әйел. (түрегеледі). Сосын... сол! (күледі.)

Еркек. (әйелді өзіне тартып, тізесіне отырғызады. Сүйеді. Сүйіп отырып сыбырлайды). Вера, қонамын ғой? Ия?.. Қонам?.. Ия?.. Ия ғой? Қонам ғой?..

Әйел. (тартыншақтап). Қанша уақытқа келдің?

Еркек. Үш айға. Бір-ақ апта өтті.

Әйел. Ары қарай не болады?

Еркек. Қай мағынада?

Әйел. (қатқыл, нық үнмен). Іссапар дегенді доғару керек, Леша. Нүкте қой. Екі ай менімен тұрасың, сосын өз қалтаңнан екі күн демалыс алып Қазанға ұшасың, арыз жазасың, жұмыстан шығасың, сонымен бітті. Тіпті бармай-ақ қоюға да болады, айтпақшы – паспортыңды салып жібересің, сені өздері шығара салады. Уақытқа үнем.

Еркек. (сәл абдырап қалды да). Жарайды. Бірақ мен саған ескерттім, Вера... менімен өмір сүру оңай емес.

Әйел. Көреміз. Витькасыз жарты ай тұрып көрейік. Ол келген соң ары қарай да көре жатармыз...

Еркек. Витканы уайымдама. Өзіңді ойла.

Әйел. Сен өзіңді ойла! Ұқтың ба? (күледі, еркекті құшақтап, сүйеді)

Сол құшақтасқан күйі орындарынан тұрып, сүйісе береді.

Әйел. Жібер... мен тез.

Еркек. Бірге барайын ба?

Әйел. Жолды таба алам! (еркектің қасқа басынан шөп еткізеді де, жүгіре жөнеледі.)

Еркек жалғыз қалды, ұзақ күтті. Қараңғылық қоюлана түсті. Бақтың бұл отырған түкпірінде адам жоқ. Ол сағатына қарағыштап, уайыммен күрсінеді, өз ойына өзі ұрлана жымияды. Темекі тартады. Ойлы жүзбен орындықтың ана басына бір, мына басына бір шығып сенделіп жүреді де қояды. Кенет бойына бір күш құйылғандай болды. Қолмен, аяқпен жаттығу жасады. Темекісін орындыққа қойып, қолмен тұрмақшы болады. Құлап түсті. Түрегеліп, үсті-басын қақты. Темекісін алып, орындыққа шалқайып жатты. Темекі түтінімен шеңбер жасамақшы еді, онысынан ештеңе шықпады. Ысқырып махаббат туралы әлдебір әуенді ойнай бастады. Вера пайда болады – көңіл-күйі күрт өзгерген: баяу басып келеді, шаршаңқы, сөмкесі соңында (жерде) сүйретіліп қалған, жүзінде қайғылы жымиыс бар, тіпті жыларман күйде. Әйел орындыққа таяйды.


Еркек. (ысқыруды доғарып, атып тұрады). Болып қойдың ба? Тұп-тура солдат секілді жылдам... Көңіл-күйің жоқ қой? Тағы сол, сені танымай қалғаным есіңе түскен шығар? (жымияды.) Кірпіш әкеп берейін бе? Қайда лақтырып ең? (жан-жағын тінте қарайды.) А, әне екен ғой! (сусағын нұсқап көрсетеді.) Алып келейін бе? (Күледі.) Анекдот айтайын ба? Біздің турист қалай Парижге барғаны жайлы...


Әйел жабырқап әлі тұр.

Еркек. (әйелді жеңінен жұлқылай тартып.) Болды ғой, енді... Вера! (опералық дауысқа салып әндете сөйлейді) Мен кінә-лі-мі-і-ін, Вера-а!.. Және сізге уәде берем-е-е-ем!.. Енді қайтып өлсем де-е-е-е!.. Ұмытпаймын сізді-і-і-і!.. (күледі) Кеттік? (әйелді қолынан жетелемекші болады)

Әйел қолын жұлқа тартып алып, орындыққа отырады.

Еркек. (жанына жақын келіп) Не болып қалды, Вера? Айтып өлтірсеңші...

Әйел үстіндегі барқыт күртешені шешіп, еркекке ұсынады.

Еркек. Бұны неге беріп тұрсың?

Әйел. Келер жолы құжаттарыңды үйге қалдырып кет...

Еркек. Не? (күртешені қолына алады)

Әйел. Паспортыңды көрдім…

Еркек. (қып-қызыл болып кететі, сосын түсі бұзылып). Ах, солай ма?! (Жалма-жан ішкі қалтасынан паспортын алып, қайта салады. Күртешесін киеді.) Саған кім рұхсат берді?

Әйел. (көзі жасаурап). Кешіріңізші, Федор Кузьмич… екі ұлдың әкесі... автобазда жұмыс істейтін... ешқандай іссапармен жүрмеген... Қызыләскер көшесінде әйелімен бірге тұратын... (көз жасы парлап қоя берді).

Еркек. Болдың ба?.. Кете берсем бола ма?

Әйел ағыл-тегіл жылап тұр.

Еркек. (сондай бір шешімталдықпен.) Кете берсем бола ма?

Әйел. Қазір өзім кетемін...

Еркек. (әйелдің алдына жүрелеп отыра кетті). Ақымақ! Бәрін құрттың, ақымақ! Неге ақтардың? Қалта ақтару дегеннің не екенін білесің бе? Ол символ... отбасылық өмірдегі ең жек көретін нәрсем. Тексеру... аңду! Кісінің қалтасын ақтарғанша ақылдарыңды ақтарсаңдаршы!.. Ал, көзің неге жетті? Менің Леша емес, Федя екеніме? Қызым жоқ, екі ұлым барына? Осының бәрі сен үшін маңызды ғой, сонда? Ах, әйелім бар екенін біліп қойған екенсің ғой. Ең негізгісі осы. Тиіп алмақшы едің. Аяқ астынан бытшыт болды! Алдаппын! Мүмкін алдамаған шығармын? Солай деп ойлай алмадың ба?

Әйел. (көз жасы сорғалап). Ал мөр ше?

Еркек. Мөр болса қайтеді екен? А?! Мөр болса не болады екен? Өзің де жақында ғана ажырастың емес пе, жақсы білесің – адам ажырасқаны үшін тиісті төлемнен құтылмайынша, ажырсқанын дәлелдейтін мөр қойылмайды. Сол қалпы тұра береді. Жарты өміріңді жалғыз өткізіп, паспорт бойынша әйелің бар адам ретінде өлуің мүмкін! Ажырастым, бірақ ақшамды қимай... міне, ескі мөрмен жүрмін... Осының өзі дұрыс шығар, бәлкім? Мархабат, басқа вариант: шетелге жұмысқа бармақшымын... Африкаға!.. Ал шетелге құжат рәсімдегенде, үйлі-баранды саналғаның дұрыс, ажырасқаннан көрі. Тез жібереді. Мүмкін сол үшін шығар? Маған осы пайдалы, ыңғайлы! Тағы жүз нұсқасын атап бере аламын. Сондықтан бекер ақтарғансың – бәрі бір жағдай мүлдем бөлек екенін білген жоқсың!

Әйел. (әлі жалап тұр). Не жағдай?

Еркек. Айтпаймын!.. Мені үйлендіге санай бер. Жәй... жүріс жасап жүрмін. Солай-ақ ойлай бер.

Әйел. Нең дұрыс емес, сонда?

Еркек. Айтпаймын! Егер қалта ақтармағаныңда – айтар едім. Бүгін саған бәрін айтқым келген... кешір, төсекте! Ал енді құлықсызбын!

Әйел. Маған бәрі бір...

Еркек. Ия! Бәрі бір болса ғой, егер! Онда тіптен керемет болар еді! Бірақ саған бәрібір емес. Неге дейсің бе? Өйткені сен ақымақсың. Өзіңді дұрыс атадың – ақымақсың. Ия, тап соның өзісің... Бәрі ап-айқын. Ақымақ, тебенді шөпке жасыра алмайсың... егер адамдар кездесуді жалғастыра берсе. Бір күні доғарса, онда тіпті... келіп-кетер не бар? Мен, мысалы, ылғи алғашқы кездесуде өзімді басқа атпен таныстырам. Ылғи! Ол мен үшін тәртіп. Өмір солай үйретті. Сондықтан да сол жолы өзімді Юримін дедім. Бүгін де сөйттім – сені бұрыннан танитынымды білгем жоқ қой...

Әйел. Сен өзіңді Лешамын дегенде-ақ білгенсің, мені танитыныңды... Қызым бар деп соқтың...

Еркек. Несі бар? Білдім!.. Бірақ бұдан кейінгі қарым-қатынасымыз қалай боларын білгем жоқ. Білдім бе? Білгем жоқ! Сен мені буындырмақшы болдың. Бөлімшені көз жасыңа батыра жаздадың. Демек мен, соның қарымтасы ретінде араздасуым керек екен ғой? Ненің құрметіне? Сен қалтамды ақтармауың үшін бе? Ал, ақтардың. Не шықты? Таныдың да тайып тұрдың ба? Қайдағы! Отырсың, ботадай боздап!


Әйел сондай бір шешімталдықпен атып тұрады.

Еркек. Отыр, қақшимай! (әйелді жеңіл ғана итеріп отырғыза салады). Аптығыңды бас. Қазір бәрін айтам. (темекі тұтатады). Мен автобазда жабдықтау бөлімінің бастығымын. Осында, қалада, екі ұлым бар. Үлкені былтыр үйленген, бөлек тұрады. Үш жыл бұрын ажырасқам. Сондықтан алдағам жоқ... ең бастысы. Ол әдебиет пәнінің мұғалімі, Ленинград пединститутын бітірген... Герцен атындағы! Маған өмірі көңілі толған емес... мен әпербақанмын, аз оқимын, адамдармен адамша сөйлесе алмаймын... ал оның анда... өз ортасы бар... мүмкін, көзіме шөп те салған шығар, білмеймін, үстінен түспеген соң! Пысықсың деп жақтырмады... өзі де жетісіп тұрғаны шамалы... көлік, кез келген дефицитің... қиналмай табатын. Балаларды менің ықпалымнан қорғаштайтын... бала күндерінен құлақтарына құйды, әке деген – нашар адам деп!.. Соңына дейін төздім. Сосын ажырасып тындық. Бірақ әзірше бір пәтерде тұрып жатырмыз... бөлісе алар емеспіз.

Әйел. Мен саған сенбемін!

Еркек. Сені мөр ме, мазалап тұрған? Нағыз бюрократтың өзі екенсің! Ол өзі мөр бастырып алды, қажет болды да, былтыр күйеуге шықпақшы болған. Ал маған керегі жоқ еді, үйленгім келмеген, бар болғаны осы! Ертең қаржысын төлеймін де – маңдайыма бастырып алам, сол мөрді! Сен секілді селқостар бірден білсін – бой-дақ! Мә, жамылып отыр! (Күртешесін әйелге ұстатады).

Әйел. Мен саған сенбеймін!

Еркек. Бұл енді жеке шаруаң, Верочка. Қалта ақтаруға тиым салынады, сенгің келмесе – мархабат! Тіпті ешқашан алданбаудың амалын да айтып бере аламын. Саябақа келме, ешкіммен таныспа, үйіңде отыр. Сонда толық қауіпсіз жағдайда боласың! (кенет) Қалам берші.


Әйел үнсіз, шашын түзеп, кетуге ыңғайланады.

Еркек. Қалам бар ма?

Әйел жауап бермейді.

Еркек. Қалам сұрап тұрмыз ғой, сенен.

Әйел. Оны қайтесің?

Еркек. Өзім білем.

Әйел сөмкесінен қалам алып, еркекке ұстатады.


Еркек. (жерде жатқан газеттің шетінен жыртып алады. Қалтанысан паспортын алады. Паспортты астына қойып тұрып, газеттің қиындысына бірдеңе жазады. Паспортын қалтасына салады. Әйелге қаламы мен әлгі газетті ұсынады) Ұста.


Әйел сенімсіздеу кейіппен еркектің жүзіне үңіледі.

Еркек. Үйдегі телефонның нөмірі. Аты-жөні Антонина Петровна. (сағатына қарап) Қазір үйде болу керек. Тап осы арадан қоңырау шалсаң болады. Әне, автомат тұр. (иегімен нұсқайды).

Әйел. Не үшін?

Еркек. Қалай не үшін? Қоңырау шал да айт: солай да солай, Федор Кузьмичпен таныстым, бірақ паспортында мөр бар екен де. Айт, кешіріңіз, шын мәнінде жағдайы не болып жатқанын білгім келіп еді де. Ол саған жағдайдың қалай болып жатқанын айтып берер... Ұста...


Әйел қаламды ғана алады.

Еркек. Телефон нөмірін де ал.

Әйел. Керек емес. Өйтпеймін.

Еркек. Неге?

Әйел. Өйткені бәрі бір сенбеймін саған.

Еркек. Бұрынғы әйеліммен сөйлесесің... саған басқа не керек, тағы? Әлде мені осылай келерде басқа бір келіншекке телефоннан менің әйелім болып сөйлесуге келісіп кетті деп ойлайсың ба? Әдейі сені аладау үшін?.. Осылай тұра берем бе, қолымды созып?

Әйел. Онда, сол түні қайда асықтың? Сен бәрін ойластырдың ғой – іссапарды да, самолетті де... қайда асықтың, сонда?

Еркек. Сол түні ме?

Әйел. Ия, сол түні.

Еркек. Үйге асықтым. Өз үйіме. Ол сол күні үйге түнеуімді өтінді, кіші ұл ауырып, ыстық шығып... жедел жәрдем шақыра қалсақ, баланы ауруханаға алып кетер болса, үйде бол деді. Сол үшін асықтым. Сөйтіп бара қалып едім – ол бас салып құшақтап, жылап-сықтасын келіп, қайта қосылайық деп. Оның соған дейін басқа жігіті болған ғой, соған тимекші болған, бірақ онысынан түк шықпады. Ол соған қиналып жүрген... сергелдеңге түсіп. Сенен несін жасырайын – бәрін басынан бастауға келістім. Кешір, тап осылай: сенен шығып, екі жыл жоламаған бұрынғы әйеліңнің қойнына күмп беру... Қанша дегенмен оңай емес. Қаншалықты ауыр, қиналысты жағдай екенін өзің де білесің. Өзіңнің де екі сөздің бірі «менің Петям» ғой, шын мәнінде ол сенікі болмай қалғалы қай заман... Сол жолы бізден де ештеңе шықпады, үш күннен соң баяғы ұрыс-керіс қайта басталды, содан бері бәрі біткен. Сондықтан жасқанбай хабарласа берсең болады. Егер ол сенің пәтерің бар екенін, менің тұратын жерім барын білсе, онда тіпті өзі көмкетесе бастайды... құрбы болып кетесіңдер! (Қағазды ұсынады) Ал.

Әйел. (қағазға жоламайды) Ал неге қайдағы жоқ қызды ойлап таптың?

Еркек. Енді, солай боп қалды, не істе дейсің! Мен өзі фантазер адаммын. Ол қызды өзі қашан ойлап тауып ем? Ең басында! Сосын... ары қарай... өз иницативамды қолдауға тура келді дегендей. Дамытып әкеттім. (күледі). Сен түсін, Вера, әрқайсысы өмірді біраз сүріп тастаған екі ересек адам – аяқ астынан жолығады! Ондай сәтте бәрі ойдағыдай бола бермейді ғой. Басында сен де айттың? Витя демалыс лагерінде дедің, артынан әкесінде болып шықты. Ал, сонда сен неге алдадың... ақталмайсың ғой? Солай болып қалды. Мен әзірге сен үшін бөтен адаммын, сондықтан тіліңнің өзі шындықты айтудан қашқақтап тұрады. Бірақ мен, бірге тұрсақ, қазір сен ішіңе бүгіп отырған талай құпияң ашыларына сенімдімін. Өмірдің заңы! Мен негізі бір жағы тұйық, сақ адаммын, ал екінші жағынан – қиялға бай, мақтаншақ, ми жегішпін... Жарылқаушы! Біз қалай жарылқаймыз, білесің бе? Бәріне епті болу керек... алдай сал, ойдан шығар, білгеніңді ұмытып қал, ұмытқанды еске түсіре сал! Тығырыққа тірелетін кез болады... бітті, шегінерге жер жоқ! Сондай сәтте миыңды көсейсің келіп, көсейсің келіп... ақыры амалын табасың! Сөйтіп қайтадан атқа қондың! Айтпақшы, және бір қырым бар. Мен, мысалы, жомарт адаммын. Мына күртеше керек пе? Мархабат, сыйладым! Шалбарымды да шешіп бере аламын... егер мәжбүрлесең іш киіммен-ақ қайтам, үйге! Өмірімде жан баласына тіс жармайтын да жағдай болған! Біз кішкентай ұл мен қыз емеспіз ғой, Вера. Бір-бірімізді қанша сағат көрдік, білесің бе? Ана жолы төрт сағат, қазір (сағатына қарап) екі сағат. Барлығы – алты сағат. Міне, екеуміздің бірге өткізген бар биографиямыз! Алда не күтіп тұрғанын бір құдай біледі. Кешір, осының бәрін тәптіштеп тұрғаным үшін, бірақ сен шындықты білгің келеді. Сен тіпті шындықты іздеп қалта ақтарасың... Айтпақшы, бір сұрағым бар. Қалтаға байланысты...

Әйел. (күдікті көңілмен). Қандай сұрақ?

Еркек. Сен менің қалтамда паспорт барын қашан білдің? Анда, әжетханада ма? Әлде соған дейін біліп алып па едің?

Әйел. (айтсам ба, жоқ па дегендей) Ия...

Еркек. Не ия?

Әйел. Білдім...

Еркек. Әжетханаға барып па едің?

Әйел. Жоқ...

Еркек. Демек, паспортты көру үшін әдейі оңаша кеттің ғой?

Әйел. Ия... (көзінен жас тамып кетеді)

Еркек. Көрдің бе, қалай? Онша жақсы нәрсе емес, ә? Федя, қалтаңдағы паспортыңды көрсетші деп өзімнен сұрасаң да болар еді.

Әйел. (бір күліп, бір жылап). Ол уақытта сен әлі Леша болатынсың...

Еркек те шыдамай күліп жіберді. Екеуі қосыла күліп жатыр.

Әйел. Кешір, сен онда әлі Коля болатынсың... Қалтаңда паспорт барын қалай білдім деші?.. Мені тас қып құшақтап алдың... жындыханаға түсетін шығармын деп айқайладың... (күлкіден дұрыс сөйлей алмай да тұр)

Еркек. (күлкісін сап тиып, түнере қалады). Сонда сен әдейі өтінген болдың ғой, күртешеңді арқама жапшы деп? Оңаша барып, паспортты көру үшін. Солай ма?.. Мен сенен сұрап тұрмын – сол үшін ғой?


Әйел де күлкісін тиып, томсырая қалады.

Еркек. Қатырасың. Кінәсіз, алданған байғұс! Қарай гөр! Паспорт барын біле қойған!.. Паспорт сезу қабілетің жақсы дамыпты, сенің! Мынау жаңа сезім... патенттеп алу керек!.. Сүйісіп тұрып та, оңаша барып паспорт тексереуді ойлап тұрдың! Мықты... сөз жоқ!..

Әйел. (орнынан тұрып). Мен кетейін.

Еркек міз бақпады.

Әйел. (не кетіп қаларын, не кетпесін білмей) Қиынсынбасаң, қақпаға дейін шығарып салшы... қараңғы, қорқам...

Еркекте үн жоқ.

Әйел. Ал, онда сау бол... Қоштасуға да жарамай қалдың ба? Неге өкпелеп тұрсың? Мен де бәрін мойындадым. Сонда... саған бәрі кешірімді де, маған болмай ма?..

Еркек. (түрегеліп, жымия жақындайды да, құшақтайды) Болды! Татуласайық! Тек есіңде болсын – енді екеуміз де квитпіз: мен сені алдадым, сен мені алдадың! (Күледі.) Кеттік. (әйелді қолынан жетелемек болады).

Әйел. (қозғалмай тұрып алады). Сонда сен... ажырасқаныңа үш жыл болды... содан бері ешкімің жоқ па?

Еркек. Неге жоқ?.. Енді... болған... Біреуімен тіпті жарты жылдай тұрғам. Кейде жолым болғыш... Соның үйінде тұрып жаттым, қомақтылау ақша беріп тұрдым, сендім... сөйтіп бір күні үстінен түстім... ойламаған жерден... ол сол мен берген ақшаны жинақ кассасына салып жүр екен, менен жасырып! Жан-тәнімен берілген, адал, елпек қағып тұратын еді!.. Содан «Мен сенің үйңіде пәтер жалдап тұрып жатыр ма екем?! Уақытша?!» – деп бар ашуымды төктім! Сөйттім де тайып тұрдым... (Қарқылдап күледі. Ашулы адамның күлкісі). Тоғышарларды суқаным сүймейді! Мен он төрт жасымнан қара жұмыстың қамытына жегілдім ғой, техникум бітірдім, сырттай... институтқа түстім – тастап кеттім, үйдегілерді асырауым керек болды!.. Сен, Вера, білмейсің ғой, оның қандай ауыр жұмыс екенін – жақындарыңды асырауды айтам, осы бар ғой титықтатып жібереді. Өл-тіріл – жоқтан бар жаса! Кешір әрине, кейде тіпті болмашы бір қағазға қол қойдыру үшін, қабағынан қар жауған бір қатынмен төсектес болуға да тура келеді... Қиналып біттім ғой мен, Вера, шаршадым... мына жұмыстан, мына өмірден! Жасым болса қырық беске келді... өзімдікі дейтін аядай баспанам да жоқ... Мына үйді анау алып қоймақшы... Мен оған айттым – кез келген айырбасқа көнем деп... кез келген (Темекі тұтатады) Тартасың ба?

Әйел. Мен шекпеймін, Федя. Жәй, сән үшін... (сәл үнсіз қалып) Федя, мүмкін, айырбастың қажеті жоқ шығар? Пәтерді соларға қалдыр. Сендерде қанша бөлме еді?

Еркек. Екеу ғой.

Әйел. Онда соларға қалдыр. Олар екеу ғой. Егер екеуміздің көңіліміз жарасса, мен өзімнің бір бөлмелімді қала сыртынан екі бөлмеге ауыстырармын. Туыстарымның бәрі қала сыртында тұрады, мен де со жақтан... олар мені үгіттеп жүргелі қашан. Алыс емес, қырық-ақ минуттық жол. Табиғаты қандай керемет – орманның іргесі, өзен, көл. Екі бөлмеміз болады – ғажап! Витькаға біреу, екеумізге бір бөлме. Маған онда тіптен оңай болар еді... апайым көмектесіп тұрады, үнемі, жездем алтын адам, милиционер. Ол жақ нағыз жүйке емдейтін жер, қаладай емес.

Еркек. Білмеймін, Вера. Бір жағынан жақсы, әрине. Бірақ әлі де байқастап көру керек.

Әйел. Жақсы болады бәрі, Федя... әлден сенімдімін. Тап ертең тәңертең біздің туыстарға жүріп кетсек қайтеді? А? Бүгін жұма, екі күн демалыс бар. Жексенбі күні кешке қайтып келсек болады, болмаса дүйсенбі таңертең. Сенің жұмысың нешеде?

Еркек. Тоғызда басталады.

Әйел. Менікі сегізде. Ертерек келеміз... станцияға жаяу барайық, жолы керемет... орманнан өтеміз. Барамыз ба?


Еркек білмеймін деген кісіше иығын көтерді.

Әйел. Қорықпа, онда сенен ешкім ештеңе сұрамайды, ыңғайсыз жағдайға қаламын деп ойлама. Апайымның үйі үш бөлмелі – біреуі біздікі. Болмаса ауызғы үйде... олардың верандасы ат шаптырым, жабық, жазда сонда жатқаннан рахат нәрсе жоқ. Таңертең күннің нұры түртіп оятады. Барамыз ғой? Қалада жұмысың жоқ шығар?

Еркек. Жоқ болуы керек. Жәй...

Әйел. Барайық, барайық! Болды, шешілді! (еркекті сүйіп алады) Тыңдашы, мүмкін үй салармыз? Өз үйің болғаны жақсы емес пе? Қиын ештеңесі жоқ. Жақсы бір жер таңдасақ, анда бізге көмектеседі... оның үстіне өзің қамтамасыз ету бөліміндесің... енді... транспорт, материал... саған оңай шығар, басқаларға қарағанда? Ал менде, кітаптың арасында, бастапқы керек-жараққа екі мың жатыр. Үй керек пе?

Еркек. Жаман болмас еді! Үйдің аты – үй ғой! Пәтердей емес.

Әйел. (қуанып) Соны айтам!.. Алдымен бір бөлмені екі бөлмеліге айырбастаймыз, сосын ақырындап сала бастаймыз. Асығатын не бар... біртіндеп-біртіндеп – үй де үлкейеді! Сенің балаларың да келіп тұрар. Оның үстіне әне-міне немере сүйейін деп отырсың... Қашан дейді, өздері?

Еркек. Бүгін-ертең емес-ау.

Әйел. Федя, бұл табылған ақыл!.. Ал пәтерді соларға қалдырасың. Анауың да мәз боп қалар, ол да жақсы. Қанша дегенмен пәлен жыл отастыңдар. Жиырма жыл ма?

Еркек бас изейді.

Әйел. Ал! Кісіні ренжітудің не керегі бар? Ертең жол жүретінімізге сондай қуанып тұрмын, Федя! Өзің көресің, апайым да, жездем де, шешем де жақсы адамдар! Ағам, рас, үлкен ағам, аздап адасып жүр... бірақ ол да нашар адам емес, қандай көңіл-күйіне тап болғаныңа байланысты. (Сөзді күрт үзіп. Үндемей аз тұрып) Федя, сен шынымен де бүгін екеуміздің кездейсоқ кездесуіміз – тағдырдың ісі деп ойлайсың ба? А? Әлде жай айта салдың ба?

Еркек. Кеттік, Вере. Жәй емес.

Әйел. Жоқ сен шыныңды айт – шынымен солай ойлайсың ба?

Еркек. Шынымен. Кеттік!

Екеуі бірнеше қадам жасаған соң, әйел тоқтап қалады.

Еркек. Тағы не?

Әйел. (басы салбырап, жүзі қуарып) Федя, ренжімеші...

Еркек. Тағы не болып қалды?

Әйел. Менің қоңырау шалғым келеді.

Еркек. Қайда?

Әйел. Сенің әйеліңе...

Еркек. Түсінікті!

Әйел. Егер қарсы болсаң, керегі жоқ...

Еркек. Құдай үшін, шала ғой!

Әйел. Неменеге айқайлайсың?

Еркек. Айқайлаймын... өйткені жарты сағат бұрын қоңырау шалуыңа болар еді!

Әйел. Сен не, асығыссың ба?

Еркек. Ешқайда асығып тұрғам жоқ! Жәй, кеш болып кетті... сағатқа қарашы! Ал бар! Сөйлес! Мен осында күте тұрайын ба? Әлде бірге барайын ба?

Әйел. Федя, саған сөз берем, қазір қоңырау шалам, сосын сені өмір бойы тексермеймін, өмір бойы... қалтаңа саусағымның ұшын да жүгіртпеймін... бұдан былай тіпті мұндай ештеңе болмайды! Ал енді жай ғана... Енді...

Еркек. Түсінікті болды! Бар, сөйлес.

Әйел. Сүйші мені.

Еркек әйелді сүйеді.

Әйел. Ол менімен дұрыс сөйлесе ме?

Еркек. Әрине... білмеймін... егер ер-тоқымын баурына алып тулап отырмаса...

Әйел. Ұлың үйде ме еді?

Еркек. Ол нағашы атасында. Тулада. Сенімен бірге барайын ба?

Әйел. (басын шайқап). Онсыз да ұялып тұрмын. Мен тез-тез. (Кетеді)

Еркек. Вера! Нөмір ше? (Қалтасынан қағаз алып көрсетеді.)

Әйел. Жаттап алғам!

Еркек. Қалай жаттап алдың? Қолыңа да ұстаған жоқсың ғой?

Әйел. Не бопты? Көз жүгірттім де жаттап алдым. 34-23-17. Антонина Петровна. Бала күнімнен жадым мықты.

Еркек. (шынымен таң қалып). Қарай гөр! Нағыз тыңшылықпен айналысатын адамсың!

Әйел. А! Ал сен болсаң – ақымақ, ақымақ дей бересің... Солай! Тағы бір сүйші...

Еркек әйелге жақын барып, құшақтайды. Сүйіседі. Әйел сондай бір нәзік, ерке қылықпен еркектің құшағынан сытылып шығады. Қасқа басынан шөп еткізіп, жүгіре жөнеледі. Еркек состиып жалғыз қалады. Сағатқа қарайды. Шылым шегеді. Темекісі азайып қалған екен – қынжылады. Әйел кеткен бағытқа қарай жүреді. Кілт тоқтап, кері қайтады. Қайтадан сағатқа қарайды, күрсінеді. Орындыққа жалп етіп отыра кетеді – аяғын алға созып, қолын орындықтың арқасына асып, шалқаяды. Темекісін будақтата отырып, ысқырып, әлдебір әуенге басады. Кенет әйел пайда болады – бағана кеткен жақтан емес. Шамасы, қайтарда көк майсамен тура тартқан болуы керек. Тез-тез басып келе жатыр, бірдеңеге абыржулы, ашулы, жүзінде кек бар. Еркек атып тұрып, қарсы жүреді. Алаңдаулы.


Еркек. (алдын орап) Не болып қалды? Тағы бірдеңе болып қалды ма?

Әйел. (ашуын әрең тежеп). Отыр.

Еркек. Жай ма?

Әйел. Отыр!

Еркек отырады.

Әйел. Тұр.

Еркек. Вера, саған не болды?

Әйел. (айғай салды) Тұр!


Еркек түрегеледі.

Әйел. Кімнің телефонын бергенсің маған?

Еркек. Кімдікі несі?

Әйел. Кімнің телефоны? Жаңа мен қоңырау шалған.

Еркек. Не болып қалды? Бөтен үйге түсіп кеттің бе?

Әйел жауап берудің орнына жақтырмай қарайды.

Еркек. Сөйлестің бе? Не деді?

Әйел. Жауап жоқ...

Еркек. Тұтқаны ешкім көтермей ме? Әлде желі бос емес пе екен?

Әйел. Ешкім көтермейді...

Еркек. Онда әлі келмеген ғой. Менің не қатысым бар? Өз еркі өзінде – келгісі келгенде келеді. Кейде тіпті келмей қалады. Сен не, соған бола ашуланып тұрсың ба? Есің дұрыс па? Оның үйде жоғын біліп, әдейі берді деп тұрсың ба, нөмірді? Басқа автоматтан хабарласарсың. Үйіңнің маңындағы. Болмаса ертең. Жүр... Сосын кісінің жүйкесін жұқарта бергенді қойшы... өзіңнің де, менің де! Кеттік! (әйелді қолынан тарқылайды)

Әйел қолын жұлқып қап, тапжылмай тұрып алады.

Еркек. Вера, жетер!

Әйел.Иә, жетер...

Еркек. Не?

Әйел. Тойдым! (еркекті шапалақпен тартып жібереді)

Еркек. Сен не?

Әйел. Сен маған автобаз директорының нөмірін бердің!

Еркек. (қызарақтап) Не-е-е?..

Әйел. Сен маған автобаз директорының нөмірін бергенсің! Қазір бәрі бір ешкім жоқ деп ойладың ба... кабинетте? Нөмірді сол үшін бердің бе? Ақмақ Вера – мейлің, таң атқанша қоңырау шал дедің бе? Ешкім жоқ деп ойладың ба? Ешкім жоқ деп ойладың ба? А? (сөмкемен еркекті бастан періп кеп жібереді). Ешкім жоқ деп ойладың ғой? Онда адам бар! Бірдеңе жуып жатыр! Айтулы дата! (сөмкемен ұрады) Дата! (ұрады) Дата! (ұрады)


Еркек. Доғар!.. Мен, шамасы, нөмірден жаңылыстым!..

Әйел. Нөмірден жаңылысады! Үйіңнің телефоны қандай? Ал айтшы, қандай?

Еркек. Жарайды, Вера, мен тойдым! Сау бол! (бұрылып кете бара жатады)

Әйел. (қолынан шап беріп) Тоқта! Айт, телефоның қандай?

Еркек. Айтпаймын!

Әйел. Ал мен біліп алдым! Бәрін, бәрін білдім! Сенде телефон да жоқ. Әйеліңмен де ешқашан ажыраспағансың! Ешқандай қамтамасыз ету бөлімінің бастығы да емессің, автобус жүргізуші! Автобусың қандай еді? «МАЗ»? (сөмкемен бастан переді)


Еркек қолымен басын қорғаштайды.

Әйел. «ЛАЗ»? (ұрады.) «УАЗ»? (ұрады.) «КрАЗ»? (ұрады). Білем сендерді, ақшаны аласыңдар, билет бермейсіңдер! Берген күннің өзінде, қулықтарыңа құрық бойламады. Соның арқасы ғой, айына төрт жүз? Соның арқасы ғой? (ұрады) Соның арқасы ғой? (ұрады). Жақында ғана әйелің екеуің жеке пәтер сатып алдыңдар ғой? Үш бөлмелі. Қоныс құтты болсын! Құтты болсын! (ұрады) Құтты болсын! (ұрады)

Еркек. (әйелді итеріп жібереді) Жетер, төмпештегенің. Сен не?..

Әйел. (қайтадан жағасына жармасып) Бәрін жайып салды!.. Сенің анау директорың әңгімешіл еркек екен! Мені ішуге шақырды... бүгінгі датаның құрметіне. Бүгінгі датаның құрметіне! (ұрады) Жасым нешеде екенін сұрады. Артымнан машина да жібермекші болды (сөмкемен ұрады). Жас иісті жақсы көресіңдер ғой? Көлік мінген бақытсыздар! (ұрады) Мен қазір сені ажырастырам... (еркекті анда-мында тартқылап, алақтап айналадан бірдеңе іздеп жүр) Бағанағы кірпіш қайда? (анда бір, мұнда бір сүйреп) Мен қазір сені ажырастырам... былық өміріңмен біржола қоштасасың! (еңкейіп кірпішке қол созады)

Еркек қатты итеріп қалып, әйел құлап түседі. Еркек тез-тез басып кетіп қалады.

Әйел. Мәңгілікке ажырастырам сендерді!.. (атып тұрып, қуып жетіп, ту сыртынан қапсырып ұстап алады) Оңай құтылам деп ойлама, алаяқ!

Еркек. Ал не болды? Мен сені алдадым, сен мені әшкере қылдың. Тағы не керек саған? Жібер!

Әйел. (ентігіп) Жоқ!

Еркек. Неменеңе ұстап тұрсың, осыдан бірдеңе түсе ме, неменеге ұстап тұрсың мені?

Әйел. Жоқ!

Еркек. Не – жоқ? Жібергің келмей ме? (жымиып) Үйіңе барғанымды қалайсың ба? Жүр онда...

Әйел тізесімен еркекті қуықтан теуіп кеп жібереді.

Еркек. (жаны шығып кете жаздады) А-аххх, салдақы! Оңбаған неме!.. (әйелді итеріп жібереді)

Әйел. (қайта жабысады) Полицияға барамыз!

Еркек. Немене? (күледі) Ал, қане, не айтасың оларға? Ажырасқам деп еді, сөйтсем ажыраспапты дейсің бе? (күледі) Полиция ондай мәселемен айналыспайды, ақымақ! Алдадың деуін! Күніне әлемде он мыңдаған әйел он еркекке алданады! Өмірдің заңы!.. Тарт қолыңды!

Әйел. Жоқ!

Еркек. Сайтан алғыр, саған өзі не керек! Дер кезінде қырағылық таныттың... менің оңбаған екеніме көзің жетті. Бәрекелді, жарайсың! Мақтануыңа болады! Бастан төмпештедің, жазаладың... аз ба саған? Қалғанын ана дүниеде атқарарсың. Сол жақтан мені тауып алып, қолымнан жетелеп құдайдың алдына апарарсың: көзімді бақырайтып қойып алдады, жазасын беріңіз дерсің. Сосын мені қайнап жатқан қазанға салады. Ал өзің бір шетте менің ыстық суда қалай тырбаңдағанымды көріп... мәз болып қарап тұрарсың! Сондықтан сәл тоса тұр, өшіңді ана жақта аласың!.. Жібер...


Әйел жібереді.

Еркек. Міне, енді жөнге келдің. Қараңғыдан қорықсаң қақпаға дейін шығарып сала аламын. Сөйтейін бе?

Әйел. Керегі жоқ.

Еркек. Онда, жолың әне дегендей... (кете барады)

Әйел. (соңынан айқай салады) Ертең әйеліңе барам! Бәрін айтам! Бір желпіндің де қайттың ба? Желіктірем! Мекен-жайыңды жаттап алдым! Қызыләскер көшесі жеті, жиырма бірінші пәтер!


Еркек кілт тоқтады. Бұрылды. Түрі өрт сөндіргендей. Әйелге қарай жүрді. Әйел де жасқаншақтап шегіншектей беріп, қылтасымен орындыққа тіреледі. Отыра қалады. Бүрісіп отыр, бірақ зығырданы қайнап отыр, неге болса да тойтарыс беруге дайын.


Еркек. (әйелдің алдына келіп тоқтайды) Мекен-жайымды қайдан білдің? Қайдан алдың деймін?

Әйел. (қорықса да ашулы үнмен) Паспортыңнан көрдім! Енді жүз жыл өтсе де ұмытпаймын, ұқтың ба? Мына жерімде. (саусағымен өзінің маңдайын түртіп көрсетеді) Бұл жерден қазып ала алмайсың!

Еркек. Тыңда, сен... саябақ инспекторы! Белдемше киген кезқұйрық! Мен қарапайым шопырмын, өзің айтқандай... қараңғыда байқамай басып кетуім ғажап емес!.. Қарай гөр, өзін! Әйеліме бара қоймақшы!

Әйел. (зілдене тіл қатып) Ия, барам! Тым құрыса бір ұятсызды жөнге салам!

Еркек. Қандай қақың бар... сенің? Мен не сенің – ағаңмын ба, құдаңмын ба? Мен сені танымайды екенмін, танығым да келмейді! Біз бөтен адамдармыз, ұғасың ба соны? Менің өз өмірім бар, сенің өз өмірің! Сенің бай таба алмай жүргеніңе мен кінәлі емеспін!.. Бетсіз, ұры құсап қалтаға түсіп, мекен-жайды біліп алып, енді әйеліме бармақшы!

Әйел. Көзімізді бақырайтып қойып алдамауың үшін барам! Мұнда мені, үйде оны...

Еркек. Онда сенің шаруаң қанша? Саябаққа неменеге келдің? Таптың, іздеп келгеніңді! Алданғысы келмеген адамда ешкімнің шаруасы да болмайды. Бағана қаншама келіншектің қасына бардым ғой... көрді, сенімсіз екем... ары жүр деді... Бітті, әңгіме жоқ! Ал сен өзің жабыстың, келдің де! Мен сені танығам да жоқ... ия, төсектес болдық, бірақ танығам жоқ! Сенің орныңда басқа біреу болса баяғыда-ақ жердің жыртығына кіріп кетер еді! Ал сен? Жоқ! Кезекті жорыққа шыққансың! Осыдан кейін де мені бопсаламақсың ба? Мен не, ауызбастырық жасауым керек пе? Аузыңды жабу үшін қанша төлеуім керек?

Әйел. (көзі мөлт-мөлт етіп) Сен не, шошып кеттің бе?

Еркек. Әрине, шошып кеттім…

Әйел. Әйеліңнен қорқасың ба?

Еркек. Қорықпаймын. Мен оны сыйлаймын. Ештеңе білмей жүріп жатқан адам, мүмкін білгісі де келмейді. Содан... жоқ жерден сен пайда боласың! №9 бақылаушы! Сен анау өзіңнің фабрикаңдағы шұлықтарыңды тексер, тесік кетіп қап жүрмесін, ал менің отбасыма тануыңды тықпа! Сен не, әйеліме айтып барасың, сосын ол үйден қуып шығады да, өз қолыма кіргізіп алам, туыстарыңның жанынан үй саламыз деп ойлайсың ба?.. Алдап кеткен тағдырың туралы шешімді алдымен өзің шығарсаңшы... әйтпесе осы қалғаның қалған!


Әйел жылайды.


Еркек. Тұзды суыңды төге бермеші. Өзің қылдайсың, ал көз жасың бөшке-бөшке! Ескертіп қояйын: осыдан әйелім бірдеңенің шетін сезетін болса, біттім дей бер! Мен ашуының қайтымы тез жайдары еркекпін, бірақ мынадай нәрсе үшін... аямаймын! (әйелді сілкіп) Ұқтың ба, жоқ па?

Әйел. (жүзін жас жуып) Ұқтым...

Еркек. Сыбысың білінбесін! Ұқтың ба?

Әйел. Ұқтым... Баршы, құдай үшін... Қорықпай-ақ қой...

Еркек. Ертең тағы бірдеңені қиялдауың мүмкін. Басқа біреу өкпелетіп, алдап кетеді, сосын өшіңді менен аласың! Сенің еске сақтау қабілетіңнің кереметтігінен жапа шеккім келмейді! Сенімді болуым керек, түсіндің бе? Әйтпесе хат па бірдеңе жазып жіберіп жүрсең... Өйтпейтініңе көз жеткізуім керек, ұқтың ба? (әйелді саусағымен нұқып) Қане, ант бер. Былай де: ант етемін де. Мен кімге айтып тұрмын, ант етемін де.

Әйел. (тамағына өксік тығылып) Ант етемін.

Еркек. Міне, солай. Енді, егер қаласаң, саябақтан шығарып сала алам... қорықсаң.

Әйел. Керек емес...

Еркек. Бопты. Онда мен кеттім. Не үшін ант бергеніңді ұмытқан жоқсың ғой? Ұмытқан жоқсың ғой?

Әйел. Ұмытқам жоқ... Мені буындырып тастасаң да болады, сенімді жүресің... Маған бәрі бір...

Еркек. Жә-жә... Бұған сөз жоқ. Тап ертең осы арада жайнаңдап отырарсың... түк болмағандай. Соңғы рет сұраймын – саябақтан шығарып салайын ба?

Әйел үнсіз, егіліп тұр.

Еркек. Онда мен кеттім. Қош бол. (кете барады).

Әйел жалғыз қалады. Айналада тірі жан жоқ, ол орындықта жалғыз отыр. Өксіп жылайды. Бетін қолмен басқан күйі орнынан тұрып, орындықтың артын айналып, көк майсаға шығып, жүрелей бүк түсіп отырып, солқылдап кеп жылайды. Солқылдап жылап отырғанын селкілдеген иығы айтып тұр.

Кенет бұтаның тасасынан Еркек пайда болады. Жүзінде қобалжу бар. Орындық бос тұр. Әйел жоқ. Ол алақ-жұлақ етіп жан-жағына қарайды. Анадай жерде отырған әйелді көреді. Қасына таяп барып, бұл да жүрелеп отырады.


Еркек. Вера... (ақырын иығынан түртеді) Вера...

Әйел. (селк ете түсіп, басын көтереді. Кенет еңіреген күйі еркектің мойнына асылады. Ағыл-тегіл жылайды. Онысы қуаныштың көз жасы болатын) Федя... Феденька... Федечка!.. (құшырлана сүйеді) Келгенің қандай жақсы болды, қарашығым менің!.. Мен бұл жерден тірі қайтпаушы едім, Федя...

Еркек. Болды... Қоя ғой...

Әйел. Енді болмағанда мына кірпішті, қарғыс атқыр кірпішті сөмкеме салып, мойныма асып... мына жақын жерде тоған бар, терең жерін білемін...

Еркек. (шошыған кейіппен) Сен не? Есің ауысқан ба? Сонда Витьканы қайтпексің?...

Әйел. (жылап отыр) Әкесі бар ғой, тәрбиелесін. (көз жасын сүртіп) Сен менің қиналғанымды сездің ғой ия?.. Сүйкімдім менің... екеуміз қазір біздікіне барамыз, үйде ішетін бірдеңе бар... менімен ішесің ғой?.. Жарай ма?.. Жаман ойлама, мен бәрін түсінемін... таңертең үйіңе өзім шығарып салам... мен бәрін түсінем... (қайта жылайды) Мені бәрі алдайды, Федя... Бүгін... біреу... келем деп уәде берген... келмеді... Жалғыздық жаныма батты... Сен менімен барасың ба? А?

Еркек. Барым, барам... аптығыңды бас. Сөйлесуіміз керек, Вера...

Әйел. Сені бүгін жібермеймін, Федя... Бүгін қасымда боласың... Тек мендіксің! Әйеліңе бір сылтау айтарсың... сенің қолыңнан келеді ғой. (құшақтап, сүйе бастайды)

Еркек. Вера, тоқтай тұршы. (Әйелдің құшағынан босанып) Аптықпа. Екеуміз дұрыстап сөйлесуіміз керек...

Әйел. Айта ғой, жаным. (кенет) Көзіңнен қатты ұрып жібердім бе, Федя? Ауырып тұр ма? (көзінен сүйеді) Өтінем, кешірші мені...

Еркек. Ештеңе етпейді. Сабаңа түсші. Мені тыңда. Мен жайдан-жай қайтып келгем жоқ...

Әйел. Тыңдап тұрмын... мұқият тыңдап тұрмын.

Еркек. Қазір такси ұстап, біздікіне барамыз...

Әйел. (сөзді бөліп) Түсінбедім?

Еркек. Такси ұстап біздікіне барамыз...

Әйел. Сенікіне? Әйеліңе?

Еркек. Сен тыңда. Біздікіне барамыз, сен машинада отыра тұрасың, мен кіріп заттарымды алып шығам, ең керектілерін, сосын сенікіне барамыз. Мен сенікінде тұрам, егер қарсы болмасаң.

Әйел. (абдырап) Әйелің ше?

Еркек. Әйелімнен кетем, сенімен тұрам. Бірақ алдын-ала айтып қояйын: бұл екеуміз үйлендік деген сөз емес. Әзірше ештеңе уәде ете алмаймын. Ары қарайғысын көре жатармыз. Келісесің ғой?

Әйел. Әйелің ше?

Еркек. Не – әйелің? Ажырасуға арыз берем. Сенің қолыңа кіруге келісесің бе?

Әйел. Әйелің жібере ме? Ол қазір үйде ме?

Еркек. Қайталап сұраймын: осы шартыма көнесің бе, жоқ па?

Әйел. Қандай шарт?

Еркек. Әзірге нақты ештеңе уәде ете алмайтынымды айтам. Келісесің бе? Әлде жоқ па?

Әйел. Федя, аяқ астынан неге бұзыла қалдың?

Еркек. Бұл аяқ асты шешім емес. Мен бұл туралы үнемі ойлап жүрдім. Отасқанымызға сегіз жыл – сегіз жыл болды, осыны ойлағаныма!

Әйел. Тоқтай тұр... қалай сегіз? Сен... ұлың үйленген жоқ па? Тағы да әніңе бастың ба, Федя?

Еркек. Алдағам жоқ. Ол ұл бірінші әйелімнен. Мен онымен сегіз жыл бұрын ажырасып кеткем. Олар Қазанда тұрады, бір әскериге күйеуге шыққан, сосын көшіп кетті ғой, со жаққа. Ұлым да сол жақта үйленді. Мынау екінші әйелім, ұлымыз... екінші сыныпта оқиды.

Әйел. Қалай екінші әйелің?

Еркек. Біріншісі болған, қазір екіншісі... мүмкін, сен үшіншісі болатырсың. Енді түсінікті ме? (күледі)

Әйел. Ал онымен неге ажыраспақсың? Бірдеңе боп қалды ма? Федя, ол қазір үйде болса, мен сенімен бірге бармаймын... қорқам.

Еркек. Ол үйде жоқ, білмеймін, қайда жүргенін. Жұмыстан келсем – хат жатыр: құрбымдікіне кеттім, кештеу қайтам, болмаса таңертең барам депті.

Әйел. Ал келіп қойған болса ше? Мен бармаймын, Федя. Айт, қайда күтейін? Тек үйдің қасында демеші.

Еркек. (күйгелектеніп) Барасың! Жалғыз барсам қайта алмай қалам... қалып қоямын. Сытылып шығуым керек! Сытылып, түсінесің бе? Өздігімнен олай ете алмаймын, ешкімім жоқ, жалғызбын! Бұдан әрі бұлай өмір сүргім келмейді! Менімен бірге жүруіңді өтінем! Ештеңе істемейсің, машинада тоссаң болды! (Айғай салады) Қайткенде де құтылуым керек, сен соны түсінесің бе? Құтылуым керек!..

Әйел. Ол сосын бәрі бір сені тауып алады ғой...

Еркек. Ол мені іздемейді де!

Әйел. Федя, мен олай ете алмаймын... мен ештеңе ұқпай тұрмын... Сен не, оны сүймейсің бе?

Еркек. Ол мені сүймейді. Мен де суып кеттім... бірақ сүйгем... қатты сүйгем! Бозбалаша тебірендім, сегіз жыл бұрын. Ата-аналар жиналысына барғам, ұлым соның сыныбында оқыған... әдетте әйелім баратын жиналысқа, сол жолы қолы тимей, мені жұмсады. Бітті. Екі аптадан соң ажырасуға арыз бердім де, мынаның үйіне кіріп алдым. Сөйтсем боқ басыппын, алғашқы күннен-ақ!.. Бұның маған дейін де біреуі болыпты, білгем жоқ, екеуі бұрынғысыншы жүріп жүрген – біз үйленгеннен кейін де!.. Ал мен онысын біліп қойған кезде бұның аяғы ауыр болатын... кімнен екені белгісіз – менен бе, анауысынан ба. Сөйтсем, менен екен, туғанда белгілі болды... Бір бөлмеде тұрдық, көршілер иттен әрмен, менің айлығым аз, алимент, бала, үйде күнде ұрыс-керіс... сосын шопыр болып жұмысқа тұрдым. Мен институт бітіргем ғой, экономикалық, бір кеңседе істедім. Бірақ оны тастауға тура келді... Кішкентайымыз жаңа туғанда жағдайымыз да дұрыс сияқты еді. Әйелім анауысымен әуейі болуды доғарды. Былайша, дұрыстала бастадық... бірақ бәрі бір мен ескі өкпені ұмыта алмадым. Араларында ештеңе болмағанын әлі күнге дәлелдеп әуре. (Жүзіне кек ұялап) Ал мен бір гәп барын сеземін! Сөмкесінен хат тауып алдым, құрбысынан келген... ары қарай түсінікті болды. Қысқасы, арандап қалдым ғой!.. Сол шырғалаңнан әлі шыға алмай келем!

Әйел еркектің әр сөзіне елітіп, бет-аузындағы әр өзгеріске құлай беріліп отыр.

Еркек. (Әңгімесін ары қарай жалғап.) Былтыр сыныбымен Ленинградқа барған. Ұлым екеуміз шығарып салмақшы едік – қажеті жоқ деп азар да безер болды. Одан сайын жыным келіп... жасырынып бардым. Бірден байқадым – бір еркекпен кетті. Артынан айтады – бір оқушымның әкесі еді... маған көмектесе барды деп. Ондай болса неге мен шығарып салайын дегенде, жәтте кеп қарсы болады?! Айтпақшы, екеуміз сол күні кездескенбіз. ...Мен вокзалдың ресторанында тойып алып, саябаққа келгем. Сенің қасыңда отырып аздап ес жидым. Ал асыққаным, оның қоңырауын өткізіп алмайын дедім... ескі пәтерімізде телефон болған, ол он екіден кейін қонақ үйден қоңырау шалатын болған. Телефонмен әкесін таныттым. Кім біледі, сол сәтте ол анауысының құшағында отырған шығар... әлде жатты ма екен... дауысы біртүрлі шыққан. Мен ештеңе білмеймін... бірақ бір рет болған нәрсе, сосын жүз рет қайталанауы мүмкін ғой!.. Ұлымның да тойына бара алмадым, мынаны жалғыз қалдыруға қорықтым! Күйеуден күзетшіге айналдым!.. Ары қарай төзе алмаймын. Кетіп қалуға да батылым жетпейді. Оның бірдеңесі бар... мені оқытып тастаған ба бірдеңе... Бойымдағы еркіндік, ақыл, тәкаппарлық сынды қасиеттерімді тұншықтырып барады! Мен бұрын... бірінші әйелім тұрмақ, басқа әйелдердің қасында да өзімді хан сезінетінмін! Ал қазір құлмын... Әбден таптап бітті! Болған жайттың бәрін бірдей жайып сала алмаймын... ұят!.. Бірде ауырып қалдым. Сондағы айтқаны: «Федя, ауруханаға жат, мен сені баға алмаймын, тым қыңырсың, ауырғанда», - дейді. Түсінесің бе? (Ашуланып) Сегіз жыл болды жаным ауырғалы!

Әйел. Ол сұлу ма?

Еркек. Білмеймін. Әдеттегідей. Былай, сымбатты. Мен қазір тіпті көз салуды да қойғам. Бір анығы – ол менің жауым, түбіме жетті! Ол мені неге үйреткенін айтсам – сенбессің! Үнемі қорлау!.. Мұнда туыстарым да жоқ, достарым жоламай кетті... ешкімді танымаймын, ешкіммен кездеспеймін... Адамдарды көргім келмейді. Бұдан былай оған да жылпылдаған құрбыларыңды үйге жолатпа дедім... біреуі байын тастап кеткен, біреуін байы тастап кеткен... қашан көрсең біздікін бір жаққа сүйрейді де тұрады. (Айғай салып) Мен тиым салдым! Ақыры осындай өмір, сондай үй екен, тірі жан жуымасын!..

Әйел. Сен оны сүйесің, Федя…

Еркек. Мен оны сүйгем. Ол соны... менің сезімімді пайдаланды. Мен шынымен оны сүйдім, бақытты едім... ойлағам – бітті, енді ешкімді алдамаймын, оңды-солды жүріп, көзіне шөп салмаймын деп. Мен тіпті әлемде одан басқа әйел заты барын да ұмыттым ғой... Осы да жетер. Бүгін шешім шығарам. Бәрі бір ерте ме, кеш пе – осылай болары анық еді. (Айғай салып) Болса, сол бүгін болсын! Бүгін одан азаттық аламын!

Әйел. Аптығыңды бас, Федя!..

Еркек. Жұбатпа мені! Сегіз жыл болды өзімді-өзім жұбатып, алдап келе жатқаныма! Бірдеңе сезінуден қалдым... Тек ауырсыну, ауырсыну, ауырсыну!

Әйел. Мүмкін, саған солай көрінетін шығар? Шын мәнінде ол сенің қызғанышыңнан тасаланатын шығар? Мүмкін оның сенен басқа ешкімі жоқ шығар?

Еркек. Оның аузы-мұрнынан шыққан телефон кітапшасы бар... ішінде мен танымайтын қалың адам! (кенет сабасына түсіп) Білмеймін, мүмкін, менікі де тағылық шығар, бәрі мүмкін ғой... мына заманда. Мүмкін менен де кінә бар шығар... Бірақ сонда кінәм не? Соған үйленгенім бе? Ол шынымен де қарсы болған, мен қоймадым, күш бермей барып алдым, қасына... Білмеймін, ештеңе білмеймін... Соншалықты нашар адам емес... егер әрине адам аяғы баспаған аралға барып тұрсаң. Ия, тек екеуміз ғана тұрсақ. Онда, шамасы, жағдайымыз жақсы болған болар ма еді. Өзінше бір... қолы ашық, ақкөңіл, құрбылары... ақшасын да, заттарын да тасып әкетіп жатады... ақымақ емес... жұмсақ... Мүмкін... уақытша бір жаққа кетіп қалуымыз керек пе екен. Кетіп қалмақшы да болғанбыз, мен көнбедім. Өзіме жүз рет уәде бердім: дауласпаймын, мән бермеймін... үндемей қоя салам деп. Жоқ! Қазір барам, егер үйде болса – айғайға басам, ыдыс-аяқ қирайды, тергеуге алам... ал ол бұның бәрінен жалыққан, әсер етпейді, оған. Ол тіпті менің айғайымды естімеу үшін ғана далаға қона салуы мүмкін... Не істерімді білмеймін. Ішсем, жақсы болып қалам... ол да, басқалар да құрып кетсін деп қолды бір-ақ сілтеймін! Бірақ үнемі ішіп жүре алмайсың ғой... Рөлге отыруым керек! Сосын көп іше алмаймын да. Жүрек шыдамайды. (кенет қояншығы ұстап) Вера, ренжіме... ренжіме маған! Ренжіме! Мен ештеңе істей алмаймын!

Әйел. (шошына қарап) Нені айтасың?

Еркек. (сөлбірейіп) Ренжімеші, өтінем... шамасы, үйге жалғыз қайтқаным жөн. Онымен сөйлесуім керек. Ал ертең саған барам. Жарай ма?

Әйел. Өзің біл.

Еркек. Кеттік (жерден түрегеледі) Үйге одан бұрын баруым керек. Оның қалай келетінін көруім керек! Мен оны көруім керек! Жай кетпеймін... мен жай кете салмаймын. Ол осыны күтіп жүр, кеткенімді (Айғай салады) Бүгін түнде мен оны не өлтірем, не әйелі күйеуімен бірге қалай тұру керегін үйретем!

Әйел. (түрегеледі, жабырқау) Жарайды, жүр.


Екеуі аллеямен келе жатыр, әйелдің көз жасы құрғаған, еркекті аяп келеді. Еркек көзі шатынап, жүзі қатулы, жұдырығын түйіп алған, екпіндей басып келеді. Қасында Вера барын да ұмытқандай.


Еркек. (кенет қасында әйел келе жатқаны есіне түскендей) Қаласаң, таксиге салып жіберейін.

Әйел. Әуре болма.

Еркек. Сенікіне бара алмаймын, Вера. Үйге одан бұрын жетуім керек, түсінесің ғой? Одан кейін барсам жаман болады. Міндетті түрде үлгеруім керек. Ал егер үйге қонбаса... онда бітті! Онда ертең сенікіне көшем. Тез жүр.


Еркек адымдай түсіп, әйелден озыңқырай береді. Әйел керісінше, ілбіп басады. Тоқтайды. Жолда бірінші кездескен орындыққа отырады.

Еркек. (кенет артына жалт қарап, әйелдің өзінен қалып қойғанын көреді. Қатулы дауыспен) Вера! Неғып отырсың? Тұр, қуып жет, Вера!

Әйел тапжылмайды.

Еркек. (бірнеше адым шегініп.) Вера, тұр! Асығып тұрғанымды білесің!

Әйел тұрып, еркекке қарай жүреді.

Еркек. Бол-бол! (әйел өзімен қатарласқанда) Вера, өтінем – қандай жағдай болмасын, қажетім болып бара жатсам да, мың жерден көргің келіп тұрса да... мені іздеп әуре болма... жұмыстан да, үйден де. Естідің ғой?

Әйел. Естідім.

Еркек. Керек болса, мен сені өзім тауып алам.

Олар бақтан жарық алаңқайға шығады – трамвайдың жолы, әудем жерде такси тұрағы. Бос машиналар тұр.

Еркек. (Асығыс) Ал, Вера, таятып салайын ба?

Әйел. Керегі жоқ.

Еркек. Онда мен жүре берейін (бетінен шөп еткізіп сүйіп алды)

Әйел. Тоқтай тұр. (сөмкесін ақтара бастайды)

Еркек. О не? Асығыспын, Вера!

Әйел. Ал. (Еркекке кілт ұсынады.) Менің пәтерімдікі. Пирогов көшесі, төртінші үй, төртінші пәтер, бірінші қабат. Келгенде, Витькаға ескертіп қоям, сенде кілт барын.

Еркек. (түсінбеген кейіппен) Не үшін? Қажеті жоқ, Вера.

Әйел. Қажет, саған.

Еркек. Сен не, мені қазір барады да ажырасады деп ойлап тұрсың ба?

Әйел. Ештеңе ойлап тұрғам жоқ. Жәй, кез келген уақытта бара алатын үйің барын білсін деймін. Мүмкін, келмессің, бірақ жаның тынышталады. Қалтаңда кілт барда өзің де сенімді жүресің. Сен ақылды еркексің ғой, тек өзіңе-өзің сенуден қалғансың. Ал өзіне сенбейтін адамды ешкім сүймейді, Федя. Мені де Петр сол себепті тастап кеткен. (Кілтті еркектің қалтасына салады.) Күндердің күнінде сен де маған көмектесерсің. Бәрі де мүмкін ғой...

Еркек. (еркек абдырап қалады, қысылған кейіпте. Қалтасынан кілтті алады). Вера, ала алмаймын... бұған сені араластырғым келмейді... қақым да жоқ. Біреумен танысарсың, бәрі жөнге келе бастайды... сол кезде аяқ астынан сап етіп мен пайда болам...

Әйел. Уайымдама, ақымағым. Егер жағдайым дұрыстала бастаса, құлыпты ауыстырам. Ұқтың ба? (еркектің қолынан кілтті алып, қалтасына салып береді) Бара ғой.

Еркек басы салбырап, көңілі босап тұр.

Әйел. Бар. Ақымақтық жасама...

Еркек бір адым шегініп, бір түрлі, сайқымазақша иіліп тағзым етеді де, бұрылып такси тұрағына кетеді. Әйел оның қалай таксиге отырғанына елжірей қарап, мұңая күлімсіреп қала береді. Машина орнынан қозғалады. Сол сәтте селкілдеп трамвай да келеді. Вера вагонға көтеріледі. Трамвай да кетеді. Үлкен терезеден біз әйелдің кассаға тиын тастағанын, қалай билет жыртып алғанын, көзімен бос орын іздегенін, орын тауып отырғанын көреміз. Трамвай ұзап барады...

Қалалық саябақта музыка да тоқтаған, карусел де шыр айналмайды, дүңгіршектер де жабық, тир де дыбыссыз, доп ойнап жүрген де ешкім жоқ. Халық қыдырып болды.

Шымылдық.


Біздің Telegram-парақшамызға жазылыңыздар! Бізбен бірге болыңыз!


Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. Adebiportal@gmail.com 8(7172) 79 82 12 (ішкі – 112)

Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.


Көп оқылғандар