Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы

Басты бет
Әдеби үдеріс
Қазақ фольклорының қалыптасу тарихы туралы

14.09.2020 472

Қазақ фольклорының қалыптасу тарихы туралы 12+

Басы мына жерде.

Әлікей Марғұланмен қатар, қазақ эпосын тегі мен жанры жағынан бөліп көрсеткен келесі бір сүбелі еңбек иесі – фольклортанушы Әуелбек Қоңыратбаев. Ғалым қазақ эпостарын жалпы он салаға бөлген болатын: 1). Ертегілік эпос. Бұған «Ер Төстік», «Құламерген», «Таласбай мерген», «Дотан», «Мұңлық-Зарлық» қатарлы көне ертегілерді жатқызылған. 2) Түрік қағанаты дәуірінде туған жылнамалық эпостар. Бұған тас ұстындарда бедерленген Орхон жазулары, Күлтегін жырларын жатқызған. 3) Оғыз эпосы. Бұл да жазба нұсқаға жүгінген эпос. «Қорқыт ата кітабы» жырлары. 4) Тайпалық эпостар. Орта ғасырлардағы түркі тайпаларында шыққан «Алпамыс», «Қобыланды», «Қамбар», т.б. жырлар. 5) Ноғайлы эпостары. Бұған ноғайлы дәуірінде туып қалыптасқан «Ер Тарғын», Мұрын Сеңгірбаев жырлап қалдырған цикльді «Қырымның қырық батыры» т.б. жырларды жатқызған. 6) Тарихи эпостар. Бұған бергі дәуірлерде, тарихи тұлғалар өміріне қатысты туған «Бекет», «Досан батыр», 1916 жылғы поэмалар мен дастандар жатқызылған. 7) Лиро-эпостық жырлар. Бұған әр дәуірде туып қалыптасқан «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Қыз Жібек», «Айман- Шолпан» т.б. ғашықтық хикаяларына қатысты эпостық жырлар жатқызылған. 8) Шығыс дастандары, яғни қазақ тілінде нәзирагөйлік үлгісімен жырланып, ел арасына кең тараған «Рүстем-Дастан», «Шәкір-Шәкірат», «Сал-сал» т.б. қиссалар жатқызылған. 9). Авторлық эпостар. Бұған жеке ақындар мен жыраулар шығарған «Еспембет», «Өтеген батыр», «Сұраншы батыр», «Нарқыз», «Қарға батыр» т.б. авторлық туындылар жатқызылған. 10). Кеңес дәуірінде туған эпостар (Аманкелді, Мәлік, Төлеген жайындағы жырлар) деп бөлген.

Қаншама дәуірлерді, жылдар мен ғасырларды басып өтіп, бойына халықтың дүниетанымдық түрлі көзқарастарын барынша жинақтап, дәуірлік және дәстүр негізінде өзіндік арнасын қалыптастырған қазақ эпостарын тегі мен түрлері жағынан топтастыру жеңіл жұмыс емес екені де белгілі. Мысал үшін, мұңдағы оғыз эпосы, тайпалық эпос, ноғайлы эпосы деп бөлек-бөлек қарастырылып берілген жырлардың бәрі – шындығында біркелкі «батырлық жырлар». Бұлар шығу тегі жағынан ғана болмаса, жанрлық түрі, мазмұндық сипаты тұрғысында біркелкі батырлық жырлар екендігі талассыз. Ал, авторы белгілі эпикалық шығармаларды ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінің әлі де толық жігі ажырамаған байланысына куә демесек, оларды таза фольклордың үлгісі деудің қисыны келмейтіні тағы анық. Демек, ауыз әдебиеті туындысына жататын болса, онда оның сол әдебиеттің заңдылығына сәйкес екендігі дәлелденуі керек қой. Нақтылап айтқанда, кейінгі ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардың соңы мен ХХ ғасырдың бас кезінде туып қалыптасқан эпикалық шығармалардың нақты авторлары бар деп есептесек те, олардың жасалу жағынан көп нұсқалы болып келетіндігі, халықтың арман-тілегін, мұрат-мақсатын жинақтаулары эпосқа тән белгілерді толық көрсететіндігін зерттеуші ғалымдар нақтылай түсіндірген болатын. Бұл тұрғысында тарихи жырларға қатысты ой-пікірлер мен арнайы зерттеу еңбектердің қорытындысын айтсақ та жеткілікті болмақ.

Эпос саласындағы Мұхтар Әуезов, Мәлік Ғабдуллин, Тұрсын Сыдықов, Сұлтанғали Садырбаев, Рахманқұл Бердібаев, Оразгүл Нұрмағанбетова, Бақытжан Әзібаева, Шәкір Ыбыраев тағы басқа да фольклортанушы ғалымдар еңбектерінде эпосты жанрлық тұрғыдан жіктеудің алуан түрлі нұсқалары барлығын атап өткен жөн. Жоғарыдағы және өзгетде фольклортанушы ғалымдардың тұжырымдарын ескере отырып, қазақ эпосын жанрлық тұрғыдан төмендегідей жіктеу дұрыс деп танылғандығын көреміз: 1. көне эпос; 2. батырлық эпос; 3. лиро эпос; 4. қисса-дастандар; 5. тарихи эпостар; 6. реальды-тарихи эпостар. Бұл жіктеу – эпосты жанрлық жіктеу тұрғысындағы көптеген нұсқалар арасында ең қолайлысы екендігін аңғаруға болады. Қазақ халқының бай эпостық мұраларын жанрлық тұрғыдан осылайша жіктеу – жоғарыдағы атап өткен жырлардың шығу тегі мен дамуымен, дәуірлік жағынан тақырыптарға бөліунден тыс қарастырылмақ емес. Жанрлық түрлерге жіктеу мәселесінде жанр мен жанрдың аралық шекарасы өзгермеушілігі, эпикалық жырлар табиғатындағы өзгерістердің болуы дәуірлік ықпалдарға қарай қалай болғанда да айтылады.

Әр эпостардың әр кезеңде қалай қабылданатыны да өзекті мәселе. Бұл – ақпараттарды қабылдаудың әр дәуірдегі тәсілдері өзгеруіне де байланысты болып келеді. Мысалы, батырлық эпостардың шығу тегі мен қалыптасу заңдылығы бүгінгі оқырманды ертегілер әлеміне жетелейді. Бірақ абзац басында айтып өткеніміздей, эпостық туындының бұрынғы тыңдаушысы мен бүгінгі оқырманы арасында жер мен көктей айырмашылықтар бары да өмір шындығы. Жалпы батырлар ерлігін дәріптеу ертегілерден басталғаны мәлім. Жанрдың дамуы тұрғысында айтқанда, сол ертегілердің қарасөзбен қатар, келе-келе біртіндеп прозадан поэзиялық құрылымға ие болып, өсе келе көлемді эпос болып жырлағандығын көруге болады. Мұны біз «Ер Төстік», «Жерден шыққан Желім батыр», «Құламерген» т.б. ертегілердің жырға айналуымен түсіндіре аламыз. Батырлық жырлар дегеніміз – өмірдегі болған істің ертегілер болмысымен баяндалуы болуы да мүмкін. Сондықтан да батырлық жырларда өмірдегі адам мүмкіндіктерінен тыс немесе асқақ романтикалық сарындағы іс-әрекетке ие қаһармандар жиі кездеседі. Себебі, егер батырлық жырлар дәл осы асқақ рухтағы әдіс-тәсілдермен жырланып, жеңілмес рухпен өрнектеліп сомдалмаса, онда мұндай туындының оқырмандар мен тыңдарманға әсері де тым күшті болмаған болар еді. Осы ретте эпос туралы сөз болғанда, көбіне оның айтушыларына қатысты мәселелерге де үлкен мән берген дұрыс болмақ. Эпостық жырлардың бастапқы, кейінгі айтушыларын іздеу – алуан түрлі нұсқаларын, көп нұсқалы болу себептерін ашу маңызды болып табылады. Фольклордағы осынау аса маңызды заңдылықты ескермей, көбінесе эпостың тарихи негіздерін ашуға ұмтылу фольклортану ғылымын жалаң теорияға ұшыратып келе жатқан жағдай. Кез келген эпос әу баста қандай көлемде, қалай пайда болды, туып қалыптасу барысы қай кез және басты жырлаушылар кім деген мәселелерді анықтау дегеннің өзі тарих ғылымының қарастыратын мәселесі екендігін де анық білу қажет. Ерлік туралы жырлар ертедегі тайпалар дәуірінде туған деген пікір жиі кездеседі. Дегенмен, бұған сыни тұрғыда қарау да дұрыс болады. Егер батырлық жырлары ертедегі тайпалық дәуірде пайда болды деп санайтын болсақ, мұндай жағдайда бүкіл ертегілердегі ерлік пен даңқтың құны көк тиын екендігін атап көрсететін зертетушілер де бар. Олардың уәжінше, ертедегі тайпа дәуірінде отбасы бар, тайпа жоқ. Отбасылар бір-біріне жаулық жасау арқылы мұндай даңққа жету мүмкін емес дейді.

Ал, батырлық жырларда оқиға тайпалар арасында өтетіндіктен, жау тайпа белгілі. Бір тайпаға жасалатын қастандық, жауыздық басқа тайпалардың тарапынан туады. Батыр қарсы тұрып, жеңіске жетеді. Эпосты жырлаушының ең басты дүниетанымдық деңгейі осы тұста анық көрінеді. Егерде жыршы батырлық ертегіні көлемді батырлық жырға айналдырар болса, онда ол сол заңдылықты сақтайтынын жырдағы сюжеттен тани аламыз. Бұл мәселеге қатысты мына бір пікірді ескергеніміз жөн болмақ: «Қазақ даласы ежелден поэзияның сарқылмайтын дариясы, шалқар теңізі болғаны әмбеге мәлім. Ән мен айтыс бір егіз болса, күй мен жыр екінші егіз болды. Әнші, айтыс ақындары салт жырларының мектебін жасаған десек, айтушы, жыраулар эпос мектебін жасаған», - деген зерттеуші ғалым, жазушы Әнес Сарайдың пікіріне саятын болсақ, эпос мектебін жасауда айтушыларға ерекше мән берген дұрыс болмақ. Осы тұрғыдан алғанда, эпосты айтушыларды деңгейіне қарай топтарға бөлуге тура келетіні анық. Сондықтан да суырыпсалмалық өнер адамдарын: жай айтушылар, кәсіби айтушылар (жыраулар), қиссашыл ақындар деп бөлуге тура келмек. Оның себебі: ертегі, тұрмыс-салт жырлары, отбасылық ғұрып өлеңдерін көптің ортасында жай айтушылар бастаса, эпостық жырларды алқалаған әлеуметтің ортасында кәдімгі кәсіби айтушылар айтатын дәстүр болған. Ал белгілі бір танымал эпосты тақырып қылып, нәзира үлгісімен жырлағандар – қисса ақындары. Жалпылай алғанда, батырлық эпосқа дейінгі көне эпостардағы қаһармандар жалғыз өзі жүріп, өзінің отбасын қорғау мақсатында, өзі тұрып жатқан ареалда әрдайым аңшылықпен күн көреді. Мысалы, «Керқұла атты Кендебай» ертегісінің өлеңмен айтылатын нұсқасында дәл осы сипат барын атап өткен жөн. Бұл батырлардың айқасатын жаулары әрдайым мифтік кейіпкерлер: мыстан кемпір, жеті басты жалмауыз, аждаһалар, жеті қат жер астында немес алты қабат аспанның үстіндегі әдеттегі адамдардан өзгеше кейіптегі болмыстар болып суреттеледі. Мұндай эпостық туындылар пайда болу стадиясы тұрғысында аналық ерікті салт (матриархат) дәуіріне тән болып келеді. Мұндағы басты кейіпкерлер – көбінесе әйел затты болып келетіні де сондықтан. Перінің қызы Бекторы, Жалмауыз кемпір, Мыстан кемпір, жас қыздар кейпіндегі пері қыздары т.б. осының дәлелі. Эпостық ертегідегі барлық пәле-жаланың қайнар көзі, бастаушы және отбасына қасірет әкелетін алпыс екі түрлі айлалы Мыстан кемпір болмақ. Мыстан кемпір көбінесе, батырдың әлдеқалай сеніміне кіріп алған соң, ең алдымен батырдың әйелін азғырып, оны теріс жолға түсіреді. Мысал үшін «Жандыбатыр» ертегісінде осындай жағдай кездеседі. Мыстан кемпір арқылы пайда болған проблеманың ақырында көптеген қиындықтарды көре отырып, батыр соның бәрін еңсеріп, қатерлі жаумен жекпе-жек айқасып жеңіске жетеді. Және де бір ортақ ұқсастық: батырдың жеңіске жетуіне ақыл-парасаты биік басқа бір әйелдің көмегі тиеді. Немесе қиындықтармен басты қаһарманның әйелі екеуі қатар күреседі. «Ер Төстік» ертегісінде Кенжекей мен Ер Төстік жер асты, жер үсті жауларымен ақыл-парасатын жұмсай жүріп, бірлесе күресіп жеңіске жетеді. Мұндай сюжеті бар ертегі эпостар қазақ фольклорында аз емес. Олардың бәрінде матриархаттық сипат бар деуге болады. Мұндай сипаттағы көне эпостарға «Құламерген-Жоямерген», «Дотан батыр», «Ер Төстік», «Жерден шыққан Желім батыр» т.б. біршама көлемді ертегілер жатады. Жоғарыдағы ойды түйіндей айтар болсақ, матриархаттық сипаттағы көне эпостар өз бойына халықтық көне мифологиялық таным-түсініктерді молынан сіңірген, толық мемлекеттік құрылыс қалыптасқанға дейінгі балаң дәуірлерді көрсететін туындылар. Сондықтан да мұндағы ерлік батырдың отбасы және өзінің шағын мекені үшін ғана жасалады. Бірақ бұған қарап оның көлемді батырлық жырлармен сабақтастығы мүлде жоқ деуге тағы болмайды. Сондықтан төменде аталатын көне эпостардың мазмұнына қарай іштей жіктелуін алдымен жақсы түсінген дұрыс болып табылады.

Көне эпостағы батырлардың күші аса ересен болады. Олардың бойындағы күштің алапаттығы соншалық: олардың айқайынан «ағаштар жапырылып, тастар талқан болып, таулар жермен жексен болып» жатады. Осы бір аса әсірелеу, гиперболалық ерекшеліктер кейінгі көлемді батырлық эпостарға да әсер еткенін көреміз. Өзімізге белгілі «Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр», «Ер Тарғын», «Қамбар батыр», «Қырымның қырық батыры» циклі және т.б. батырлар мен олардың астына мінген тұлпарларындағы ертегілік сипатқа орай, олар жалғыз өзі тұлпарына мініп жауға шапқанда алты айшылық жерді алты күнде басып өтетіні, алты құлаш қамалдан секіріп өтіп, бүкіл бір қаланың ішіндегі қалың әскерді үш күн үш түн соғысып, жалғыз өзі жайратып жіберуі, олардың «суға салса батпайтыны, отқа салса жанбайтыны» секілді мифтік сарындар – біз атаған, алдындағы көне эпостардан қалған көптеген дәстүрлерді қабылдап, оларға тән сипаттар мен белгілерді өз табиғатына сіңіруіне байланысты екендігі анық. Қазақ батырлық жырларындағы ең басты мәселе – қаһарманның елі мен жері үшін қасекі жаумен айқасқа шығуы. «Әсіресе қаһармандық жырларды ел жүрегіне жақын ететін олардың отаншылдық идеямен суарылғандығы. Адам қоғамы дамуының барлық кезеңінде де рудың, тайпаның, мемлекеттік бірлестіктердің тыныштығын, бүтіндігін қорғау, қастасқан жауды жеңіп, бақытты өмір орнату мәселесі ең күрделі проблема болып келген. Дәл осы аңсар батырлық жырлардың айырықша сипаты болып табылады. Бұл жөнінде фольклоршылар пікірі бір жерге түйісіп отырады», - деп атап көрсетеді, белгілі әдебиеттанушы ғалым Рахманқұл Бердібай. Осы бір мақсат үнемі тайпадан біріккен ел болып қоғамдасу істерін тарихи тұрғыдан терең түйсінуді талап ететіні анық. Осы бір аңсар барлық фольклорлық туындылардың сарынында бар деп сеніммен айтуға болады.

Жалпы жоғарыдан бергі эпостардың шығуы жайындағы ой-пікірімізді түйіндейтін болсақ, ұлттық фольклорымыздың көлемді бір саласы эпостық жырлардың қазақ әдебиетінде алар орны ерекше. Оның шығу дәуіріне, қалыптасу кезеңдеріне, баяндалатын оқиға мазмұнына т.б басқа да сипаттары мен белгілеріне қатысты түрлері де сан алуан болып табылады. Осыған байланысты, жалпы эпостық жырларды шығуына байланысты дәуірлерге бөлу, жанрлық сипат-белгілеріне қатысты өзара топтастырудың да алуан түрлі нұсқалары барлығын атап өткен дұрыс. Эпостық жырлар – барлық халықтардың фольклорында үлкен орын алып жатпағандығын да ескерген дұрыс. Қазақ әдебиетіндегі төрт жүзден астам үлкенді-кішілі эпостық жырлар – біздің төл әдебиетіміздің қаншалықты бай екендігін көрсетеді. Эпостық жырлардың бұрынғы кезеңдердегідей көлемді болмайтыны, оны жатқа сағаттап айта білетін адамдардың да көп бола қоймайтыныны – өмір шындығы. Десек те, қалай болғанда да, қазақ халқы эпостық туындыларды бесігінде тербеткен нағыз ақын, ақынжанды халық екені – ең айқын дүние. Эпостық жырлары бар ел – батырлық, ерлік дәстүрі ұмытылмаған және лайықты оқыту кілтін тапса, қазақ балалары эпостық туындыларды жастайынан жадында тоқып өсетіні анық.

Қазақ эпосының болашағы әлі алда деп білеміз. Себебі, Жер шарындағы ең дамыған, беделді мемлекеттердің халқы өзі ата-бабасынан келе жатқан мифтерге имандай сенетінін көріп жүрміз. Болашақта біздің қазақ балалары да эпостық туындыны барыншы сүйіп, ондағы өршіл рухты өзі үшін мақтан ететін сәт те келіп жетер дейміз.

Көрнекі суреттер ашық интернет көздерінен алынды.


Біздің Telegram-парақшамызға жазылыңыздар! Бізбен бірге болыңыз!


Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 13 (ішкі - 1060)

Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.


Көп оқылғандар