Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы

Басты бет
Әдеби үдеріс
Жанболат Аупбаев. Жаффар Нью-Йоркте тұрады

13.09.2019 501

Жанболат Аупбаев. Жаффар Нью-Йоркте тұрады 12+

Кәрім Мыңбаев! Өзі өмір сүрген 42 жыл ішінде көп нәрсеге қол жеткізіп кеткен адам еді ол. Кәмелетке толған соң білім іздеп шарқ ұрды. Ташкент, Воронеж, Ленинград қалаларында ғылым жолын қуды. Қазақ ғалымдары ішінде алғашқылардың бірі болып биология ғылымының докторы атанды. Республика Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі болып сайланып, 2 монография, 35 ғылыми еңбекті өмірге әкелді. Қазақ КСР Жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары міңдетін атқарып, ВАСХНИЛ-дің Қазақ филиалына жетекшілік етті. Мұның бәріне ол өмірінің соңғы он жылында қол жеткізген еді. Осындай үлкен қабілет иесінің 1948 жылы 15 тамызда Алматы-Мәскеу бағытындағы ұшақ апатынан қаза тапқаны өкінішті-ақ.

Бірде сол Кәрім Мыңбаевтың ұрпағы АҚШ-та түрады екен деген хабарды естігеніміз бар. Бізге белгілісі оның музыкант ұлы – дирижер Тимур Мыңбаев еді. Бірақ бұл одан басқа сияқты. Ол кім болды екен сонда? Сұрастырьп, анықтай келсек, АҚШ-тың Нью-Йорк университетінде жұмыс істейтін ғалымның үлкен ұлы Жаффар болып шықты. Енді онымен телефон арқылы сөйлесіп алынған әңгімеге назар аударыңыз, құрметті оқырман!

– Жаффар Кәрімұлы! Сіз қай жерде өмірге келдіңіз? Өзіңіз дүниеге шыр етіп түскен үй мен аяғыңызды апыл-тапыл басқан оның ауласы, көшесі есіңізде ме? Көршілеріңіз кімдер еді?

– Төлқұжатым бойынша мен Ленинградта өмірге келген жанмын. Алайда, сәби кезгі санамда ол қаланың қандай екендігі жадымда жөнді қалған жоқ. Өйткені есімді енді-енді білгенімде Ұлы Отан соғысы басталыпты да отбасымыз Алматыға көшіріліпті. Мұны маған кейін анам Милица Васильевна айтқан болатын. Әкем ол кезде атақты генетик әрі селекционер Николай Иванович Вавилов негізін қалап кеткен Бүкілодақтық өсімдіктану институтында аға ғылыми қызметкер болып істейді екен. “Лысенкошылардың” жалған іліміне қарсы ымырасыз күрес ашып, 37-нің қара қүйынына тап болған аяулы академик әкемді де шешемді де жақсы білген сияқты. Олай дейтінім, отбасымызда Николай Иванович Вавиловтың есімі жиі аталатын және ол кісімен болған жүздесу сәттері асқан бір сүйіспеншілік сезіммен еске алынатын.

Жаффар Кәрімұлы Мыңбаев

Тілім шығып, өз шалбарымды өзім киюге жағдайым жеткеннен бастап, Алматының Фурманов көшесіндегі үш қабатты сары үй есімде ұмытылмастай боп қалып қойды. Бұл кеңестік Қазақстан астанасындағы біздің отбасымыздың басы аман, бауыры бүтін боп шат-шадыман тіршілік кешкен ғажап кезі еді. Көршілеріміздің көпшілігі республика Үкіметін басқарып отырған үлкен қызметтегі адамдар болатын. Көп уақыт өтті ғой, қазір олардың бәрі дерлік жадымда жоқ. Есімде қалғаны бізге қарама-қарсы үйдегі Бауыржан Момышүлының пәтері еді. Керемет балажан адам-тын. Басқаларды қайдам, бізге деген ықыласы мен мейірі ерекше болды. Інім Темірханды /Тимур-Ж.А./ өзінің Бақытжанына дос санағандықтан ба, батыр ағамыз оны қатты еркелететін.

Сөз ретіне қарай үйімізге жиі келетін әкемнің үлкен досы Мұхтар Әуезовті де айта кетейін. Ол кісінің өзінің ұлы Ернарды қатарымызға қосу үшін біз Ұзынағашқа демалуға аттанған сайын оны мәшинеге зорлап салып жіберетіні есімде қалып қойыпты. Нұртас Оңдасынов пен Қаныш Сәтбаевтың балаларын қазір көрсем, әрине танымаймын. Бірақ сол марқүм ағаларымның кескін-келбеттері осы күнге дейін көкірегімде сайрап түр.

Кәрім Мыңбаев отбасымен

– Сіз оқыған мектеп... Кластастарыңыз... Олар туралы не айта аласыз?

– Өкінішке қарай біз Алматыда көп тұра алмадық. Әкемнің қайтыс болуына байланысты қайтадан Ленинградқа қоныс аударуға тура келді. Ол кезде жасым сегізден асып кетсе де мектепке әлі барған жоқ едім. Білім ұясының есігін Ресейге барған соң аштым. Сондықтан кластастарым туралы әңгіме қозғасам оның қазақстандық оқырмандарға ешбір қызығы болмауы да мүмкін. Алайда, сол Ленинградта академик Виноградовтың ұлы, кейін өз отанына аты белгілі адам болған Александр Сергеевич Виноградовпен, осы күні Ресейде атақ-даңқы ұмытыла бастаған, бірақ 32 жасында профессор атанып, елді таңқалдырған Владимир Роземен бірге оқығанымды мақтаныш тұтамын.

– Сіз қазір әкеңізді қалай көзге елестете аламын деп ойлайсыз? Ол өмірде, отбасында қандай адам болған еді?

– Әкем мен үшін жүмбақ болып қалған адам. Түсінігімше осы бір үлкен қабілет иесін кезінде Компартия дұрыс пайдалана алмаған сияқты... Ғылым әлеміндегі беделіне қарамастан тұрмыста өте қарапайым болатын. Әкеміздің өз балалары – біздерді бір рет еркелетіп, маңдайымыздан сипағанына жетпей қалдық қой... Оған оның уақыты да болмайтын. Шешем марқұм әкеме деген махаббатын өмір бойы жүрегінде сақтап, бақилыққа өзімен бірге ала кетті.

– Ал анаңыз ше? Енді сол кісі туралы айтсаңыз?

– Ананың орны әрине бөлек. Әкем Ташкенттің мақта-ирригация институтын бітіріп, Воронеж түбіндегі өсімдік дақылдары институтының лабораториясына қызметке келгенде, шешем Милица Васильевна Воронеж ауыл шаруашылығы институтының студенті екен. Екеуінің таныстығы содан басталса керек.

– Әкеңізді ең соңғы рет қашан, қандай жағдайда көрдіңіз? Сол күн, сол сәт есіңізде ме?

– Әрине, есімде. Мәскеуге немесе Ленинградқа барар сапарлары алдында әкем жолға бір күн бұрын даярланатын. Қағаздарын реттеп, киім-кешектерін тап-тұйнақтай етіп салып қоятын. Бізді мәңгіге тастап кетер соңғы сапарында мұндайдың бірі де болған жоқ. Сәбит Мұқановтың айтуына қарағанда сол күннің түнінде ол Ғабит ағаның үйінде қонақта болған көрінеді. Үйге таң ата келсе керек. Алысқа жол жүрерінде ешкімді мазаламайтын. Қолына алдын-ала әзірлеп қойған үлкен қара портфелін ұстап, мәшинесіне мініп жүре беретін. Бұл жолы олай болмады. Heгe екенін білмеймін, таң атпай үйдің ішін қатты дүрліктірді. Қызметші Поля апай бәрімізді киіндіріп, әуе бекетіне алып барды. Содан көп кешікпей ұшақ люгі де ашылған. Міне, сол сәтте тепкішекке аяғын салған әкей балалары – біздерді кеудесіне алып қатты қысты. Ал одан кейінгі оқиға... Тура кинодағыдай ма деймін... Ол – Мәскеуге бет алған ұшақтың Балқаштан өте бере апатқа ұшырап, күл-талқаны шығуы еді.

– Институтты бітіріп, диплом алған соң сіз еңбек жолыңызды қай жерден бастадыңыз? Одан кейін қандай мекеме, ғылыми орталықта жұмыс істедіңіз? Ғылыми атағыңыз?

– Ленинград политехникалық институтының электр желілері факультетін бітірдім. Содан көп кешікпей осы жоғары оқу орнының аспирантурасына қабылдандым. Оқып жүріп, ғылыми жұмысымды ұстаздықпен ұштастырдым. Жасырмаймын, Компартияның бұрынғы мүшесімін. Аталмыш жоғары оқу орнындағы партия бюросының хатшысы, электр желілері факультетінің деканы, институт проректоры болдым. Докторлық диссертациямды сондағы ғылыми кеңесте қорғадым. Шетелге кеткенге дейін тек осы жоғары оқу орнында ғана жұмыс істедім.

– АҚШ-қа кетуіңізге нендей жәйт себеп болды? Қазір онда сіз қалай өмір сүріп, жұмыс істеп жатырсыз?

– Орыстарда мынадай нақыл бар. “Біз жоқ жерде жұмақ бар”, – дейді олар. Әрине, менің АҚШ-қа кетуіме бұл сөз басты себеп болған жоқ. КСРО ыдырағаннан соң Ресейдегі өтпелі кезең дүниенің астан-кестеңін шығарды емес пе. Сол тұстағы өліара сәтте алдымда енді ешқандай болашақтың жоқтығын сездім. Балаларымның келешегі де бұлыңғыр тартқандай еді. Соны білген соң екі-үш жыл Американың да дәмін татайын деп сапарға шыққанмын. Арнайы келісім-шартпен келген соң мүндағы әріптестерім қабілетімді бағалап, жұмыс мерзімімді созатынын айтты. Мен келістім. Содан бері осындамын. Шүкір, мұнда Ресейдегідей емес, ой-өрісіңді, бойыңдағы білімің мен қажыр-қайратыңды дұрыс жолға қоя білсең, ертең үрейленбей өмір сүре аласың. Осы арқылы балаларыңның да болашағын жасауға болады.

2001 жыл.

Авторлық анықтама. Жаффар Кәрімұлы Мыңбаев аман-есен. Ол АҚШ-тың Нью-Йорк қаласында сау-сәлемет тұрып жатыр.


Біздің Telegram-парақшамызға жазылыңыздар! Бізбен бірге болыңыз!


Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. Adebiportal@gmail.com 8(7172) 79 82 12 (ішкі – 112)

Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.


Көп оқылғандар