Заман жаңарып, дәуірлер алмасқан сайын адамзаттың тұрмыс-тіршілігі, дүниетанымы мен өмір сүру салты өзгеріп отырады. Бірақ уақыттың толассыз ағысы адамзат руханиятының темірқазығына айналған асыл құндылықтарды ешқашан көмескілей алған емес. Сол құндылықтардың ең биігі, сөз жоқ, әдебиет. Өйткені әдебиет ұлттың жан дүниесін, арман-мұратын, дүниетанымы мен болмысын ғасырлар қойнауынан бүгінгі күнге жеткізген мәңгілік мұра. Талай мемлекеттер тарих сахнасынан жоғалды, талай өркениеттің ізі көмескі тартты. Алайда олардың рухани бейнесі мен адамдық келбеті бізге ең алдымен әдебиеті арқылы жетті. Сондықтан әдебиет тарихтың жай ғана куәгері емес, оның соғып тұрған жүрегі, сөйлеп тұрған шежіресі. Адам баласы бұл дүниеге тек тіршілік ету үшін емес, өмірдің мәнін тану үшін келеді. Ғылым табиғаттың сырын ашып, техника адамның тұрмысын жеңілдетеді. Ал адамның жанын тәрбиелеп, жүрегіне ізгілік дәнін себетін, ар-ұятын сергек ұстайтын құдірет әдебиетте жатыр. Әдебиет ешқашан жай ғана көңіл көтерудің құралы болған емес. Ол адам рухының айнасы, зерденің шамшырағы, кемелдікке бастайтын рухани мектеп. Кейде бір роман тұтас бір дәуірдің тағдырын танытса, бір ғана өлең ғасырлар бойы айтылар ақиқатты бірнеше шумаққа сыйғызады. Міне, көркем сөздің құдіреті де осында. Көп жағдайда талғам ұғымын сұлулықты бағалаумен ғана байланыстырамыз. Алайда оның мәні әлдеқайда терең. Нағыз талғам адамның асылды жасықтан, ақиқатты жалғаннан, көркемдікті жасандылықтан айыра білуінен танылады. Әдебиет пен талғам бір-бірінен ажырамас егіз ұғым. Әдебиетсіз талғам толық қалыптаспайды, ал талғамсыз әдебиеттің шынайы көркемдік қуатын тану мүмкін емес. Қазақ халқы үшін әдебиет ежелден рухани тірек болды. Жыраулардың толғауы елдің еңсесін тіктеді, батырлар жыры жүрекке жігер құйып, ерлікке үндеді, шешендік сөздер ұрпақты парасатқа, бірлікке, әділетке тәрбиеледі. Жазба әдебиет қалыптасқан тұста ұлы қаламгерлер адам жанының терең иірімдерін бейнелеп, ар-ождан, имандылық, еркіндік, адамгершілік секілді мәңгілік ұғымдарды шығармаларының алтын арқауына айналдырды. Олар оқырманды таңдандыруды емес, толғандыруды мұрат етті. Ұлы әдебиеттің өлмес құдіреті де дәл осында. Бүгінгі цифрлық дәуірде ақпарат бұрын-соңды болмаған жылдамдықпен таралады. Бірақ ақпараттың молаюы әрдайым адамның парасаты артты дегенді білдірмейді. Керісінше, жеңіл оқылым мен қысқа мазмұнға үйренген сана кейде терең ойлаудан алыстап бара жатқандай әсер қалдырады. Осындай кезеңде әдебиеттің маңызы бұрынғыдан да арта түседі. Себебі адамның қандай кітап оқитыны, қандай кейіпкерге еліктейтіні оның дүниетанымы мен рухани келбетін қалыптастырады. Әдебиет оқырманнан тек уақытты ғана емес, шынайы ықыласты, сергек зердені, сезімтал жүректі талап етеді. Ол дайын жауап ұсынбайды, қайта адамды ізденуге, ойлануға, күмәндануға, ақиқатты өз жүрегімен тануға жетелейді. Сондықтан әдебиет адамның жан дүниесін сырттай емес, ішкі әлемі арқылы тәрбиелейтін ең қуатты рухани күш болып қала береді. Қазіргі қоғамда әдеби талғамға әсер ететін орта мүлде өзгерді. Бұрын оқырманның рухани бағдарын ұстаз, кітапхана мен зиялы қауым айқындаса, бүгінде бұл міндетті әлеуметтік желілер мен цифрлық платформалар да бөлісіп отыр. Мұның игілігі де аз емес. Әлем әдебиетінің жауһарлары бұрынғыдан әлдеқайда қолжетімді болды, жас қаламгерлерге шығармашылығын танытуға кең мүмкіндік ашылды. Дегенмен қысқа мәтін мен үстірт мазмұнға тәуелділік терең ойдың әлсіреуіне себеп болуы мүмкін. Сондықтан әдебиеттің құнын көпшіліктің қызығушылығымен емес, оның көркемдік қуатымен өлшеу қажет. Талғамның әлсіреуі адамның қандай кітап оқитынынан бұрын, оны қандай мақсатпен оқитынына байланысты. Егер кітап уақыт өткізу үшін ғана ашылса, оның рухани әсері де үстірт болады. Ал өзін тану, ақиқатты іздеу, жүрекке сәуле ұялату үшін оқылған шығарма адам жанында өшпес із қалдырады. Әдебиеттің шынайы құндылығы да дәл осы қасиетінде жатыр. Технологияны әдебиеттің қарсыласы деп қарауға болмайды. Керісінше, егер ол ұлы шығармаларды жаңа ұрпаққа жақындатып, кітапқа деген сүйіспеншілікті арттырса, руханияттың сенімді серігіне айналады. Ал егер үстірт ойлауға жетелесе, әдеби талғамның әлсіреуіне ықпал етеді. Демек, мәселе технологияның өзінде емес, оны пайдалану мәдениетінде. Ұлттың қуаты тек экономикасымен немесе ғылыми жетістіктерімен өлшенбейді. Оның шынайы биігі әдебиетке, кітапқа, сөз өнеріне деген құрметінен көрінеді. Әдебиет адамның дүниетанымын кеңейтіп, жүрегін мейірімге бөлейді, зердесін байытып, ар-ожданының үнін өшірмейді. Сондықтан талғам үздіксіз оқу мен ізденістің, рухани тәрбиенің жемісі болып табылады. Бүгінгі күннің басты міндеті әдебиетті сақтап қалу ғана емес, оны терең түсінетін, көркемдік құнын бағалай алатын оқырман тәрбиелеу. Өйткені әдебиеттің болашағын тек қаламгер емес, оны түсінетін, бағалайтын оқырманның талғамы да айқындайды. Талғам биіктеген сайын әдебиет те өрлейді. Ал әдебиет өрлеген сайын қоғамның рухани келбеті кемелдене түседі. Қазақ халқы «Өнер алды – қызыл тіл» деп сөз өнерін қастерлеген. Сол сөз өнерінің ең асқақ, ең көркем шыңы әдебиетте тоғысқан. Әдебиет халықтың тарихи жадын сақтап, рухын асқақтатады, ұлттық болмысын байытады. Әдебиеті қуатты халықтың талғамы да биік, рухы да асқақ, келешегі де кемел.

Сондықтан «Әдебиет – талғам таразысы» деген тұжырым жай ғана көркем тіркес емес, уақыттың өзі дәлелдеген өмірлік ақиқат. Әдебиет адамның жүрегінің тазалығын, ойының тереңдігін, дүниетанымының кеңдігін үнсіз өлшейді. Дәуірлер алмасып, технология дамыған сайын бұл ақиқаттың құны бұрынғыдан да арта түседі. Себебі әдебиетін ардақтаған халықтың талғамы тозбайды, талғамын сақтаған халықтың рухы әлсіремейді, ал рухы биік елдің болашағы әрдайым жарқын болады.

Диас Мақсатұлы, Абай облысы, Ақсуат ауданы, Тоғас батыр атындағы мектептің 10 сынып оқушысы.