Бұланты шайқасының 300 жылдығы қарсаңында..

Келер жылы қазақ халқының азаттық жолындағы ең маңызды тарихи оқиғалардың бірі – Бұланты шайқасына 300 жыл толады. 1727 жылғы бұл ұлы жеңіс қазақ жұртының бірлігі мен ерлік рухын айқын көрсетіп, жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестегі шешуші кезеңдердің біріне айналды. Осы айтулы мерейтой – ел қорғаған батырлардың есімін жаңғыртып, олардың өнегелі өмірі мен ерлігін кейінгі ұрпаққа кеңінен таныстырудың маңызды мүмкіндігі.

Ұлытау өңірі – қазақ тарихындағы қасиетті мекендердің бірі. Бұл өлке ғасырлар бойы елдің саяси, рухани және мәдени өмірінде ерекше орын алып, небір тарихи оқиғалардың куәсі болды. Табиғаты бай, жайылымы шұрайлы Кішітау өңірі де талай ұрпақтың ата қонысына айналды. Осындай қасиетті жерді сыртқы жаудан қорғау жолында қаншама батырлар қолына қару алып, ел тәуелсіздігі үшін күресті.

XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында қазақ даласына төнген жоңғар-қалмақ шапқыншылығы халыққа ауыр зардап әкелді. Ел басына күн туған сол қиын кезеңде туған жерін қорғаған ерлердің бірі – Кішітау өңірінен шыққан Құлтоба немересі Баймембетұлы Балапан батыр.

Ел аузында сақталған деректерде Балапан батыр ірі тұлғалы, қайсар мінезді, жаудан қаймықпайтын, ел бастаған беделді азамат ретінде сипатталады. Дуалы ауыз, әділ сөзімен жұртты ұйыстыра білген тұлға болғаны айтылады. Батырдың туған жылы шамамен 1695 жыл деп есептеледі. Бұған оның Ұлытау өңірінің белгілі батыры Құттымбет батырмен жасты болып, жорықтарға бірге қатысқаны туралы ауызша тарихи мәліметтер негіз болады. Демек, XVIII ғасырдың алғашқы ширегінде ел қорғайтын кемел жасқа жетіп, жаугершілік заманда ерлік көрсеткен азамат болған.

Балапан батыр Кішітау өңіріне басып кірген жоңғар жасақтарына қарсы шайқастарға қатысып, туған жердің тыныштығы мен елдің тұтастығын қорғауға бар күш-жігерін жұмсады. Ауызша тарихта оның Бұланты шайқасына Ұлытау өңірінен шыққан өзге даңқты батырлармен бірге қатысып, қазақ қолының жеңісіне үлес қосқаны айтылады. Бұл деректер батырдың өңір тарихындағы орны мен ел қорғаудағы еңбегін айқындай түседі.

Халық жадында сақталған тағылымды әңгімелердің бірі Балапан батырдың адамгершілік болмысын танытады. Жаугершілік аяқталып, қартайған шағында ол бір жартас түбінде отырып: «Батыр, батыр дегенге қалмақты көп қырған екенмін. Көп қан төккен екенмін. Енді соның кесірі ұрпағыма тимесе екен, ұрпағым аз болады-ау» деп толғанған екен. Бұл сөздер оның тек ержүрек жауынгер ғана емес, соғыстың ауыр салдарын терең түсінген, ұрпағының болашағына алаңдаған парасатты тұлға болғанын көрсетеді.

Бүгінде батырдың ерлігі ұмыт қалған жоқ. Бадана әулетінен тараған ұрпақтары Балапан батырдың рухына тағзым етіп, оның тұлпарының ізі қалған Кішітау даласының бір бөктеріне белгітас орнатқан. Бұл – батыр рухына көрсетілген құрмет қана емес, өткен тарихқа тағзым жасап, жас ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыруға бағытталған игі іс.

2027 жылы Бұланты шайқасының 300 жылдығы кең көлемде аталып өтпек. Бұл мерейтой – қазақ жерінің азаттығы жолында жанын қиған батырларды ұлықтап, олардың ерлігін ғылыми тұрғыдан зерделеп, халық жадында жаңғыртудың маңызды кезеңі. Сол баһадүрлердің қатарында Балапан Баймембетұлының есімі де лайықты орын алады.

БАЛАПАН БАТЫРҒА (Өлең Арнау)

Ұлытаудың төсінде тарих жатыр,
Ел қорғаған ерлерден қалған батыр.
Кішітаудың көк майса даласында,
Балапанның ізі бар — елге мақтаныш.

Жау шапқанда туған жерге найза алып,
Ел намысын жүрді ол алға қорғап.
Қаймықпады қалың жау алдында,
Ерлігімен ел жүрегін толғап.

Бұлантыда бұлқынған бір заманда,
Қазақ қолы жеңіс тапты майданда.
Батырлармен бірге сапта Балапан,
Елдің туын көтерісті аспанда.

Қылышынан қайсарлықтың оты тамған,
Жүрегінде елге деген сенім болған.
Дұшпанға қас, халқына пана болып,
Ер есімі ел жадында мәңгі қалған.

Қартайғанда ойға алған өткен күнін,
Сезген екен соғыстың да ауыр жүгін.
«Ұрпағыма тимесе екен кесірі» деп,
Парасатпен толғапты ол елдің мұңын.

Белгітас тұр Кішітаудың белесінде,
Батыр рухы елдің бүгін төрінде.
Ұрпақтары тағзым етіп, еске алады,
Ерлік өнеге болып әрбір көңілде.

Үш жүз жылдық Бұлантының белесінде,
Тарих сөйлер бабалардың елесінде.
Балапанның есімі де жаңғырады,
Ұлытаудың қасиетті төрінде.

Батырлар рухы — елдің мәңгі шамы,
Ұрпақтарға жол көрсеткен асыл бағы.
Балапанның ерлік жолы өнеге боп,
Жүректерде жасай берсін ел арманы!

Батырлар рухы – ел рухы. Өз тарихын қастерлеген халықтың ғана болашағы берік болады. Сондықтан Балапан батыр секілді ел қорғаған ерлердің есімі ұрпақ жадында сақталып, олардың өнегелі өмірі тәуелсіз Қазақстанның жас буынына әрдайым патриоттық рух пен елдік мұраттың үлгісі болып қала береді.

Авторы : Исмаилов Нұрлан Бақытұлы

Редактор: Жүнісбеков Мажит Ғабитұлы