Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Ахмет Байтұрсынұлы
Басты бет
Блогтар
ӨЗ ОЙЫМ
Ағылшын тілі мен түркі тілінің ұқсас 200 сөзі

Блогтар

21.11.2017
16156

Ағылшын тілі мен түркі тілінің ұқсас 200 сөзі

Ағылшын тілі мен түркі тілінің ұқсас 200 сөзі

 

«Әдебиет порталында» Батырбек Үрістембековтың «Қазақ және ағылшын тілдер арасындағы мың ұқсастық» деген мақаласы маған түрткі болып, мұрағатымда көптен жатқан жазбамды аталмыш портал арқылы оқырмандарға ұсындым.

2009 жылы қызмет барысында қызметкерлерге ағылшын тілін оқыңдар деп талап қойылды. Алғашқы кезде қиын болса да, қарға адымдап жүріп ағылшын тілін еңсере бастадық. В. Скультенің оқулығымен дайыдалдым. Дайындық барысында ағылшын тілі қазақ тілінің үндестігіне жақын оралымды тіл екенін байқадым.

Әсіресе ағылшын тіліндегі есектің дөңки «donkey», маймылдың маңки “monkey” делінуі мені қатты таңғалдырды. Өйткені қазақтың ауызекі сөзінде «маңқима, дөңкиме» қолданыла береді. Ендеше біз бір - бірімізге «есек, маймыл» деп айтқан екенбіз деп күлгенім бар.

Балалық шағымда анаммен түнгі далаға шығып жұлдыздарды «ста» деп шолжаң тіліммен өтінетінім барда. Сонда анам төбеге ожаумен шығып ожауды әрі-бері сермеп жұлдыздар стататпайды деп мені тыныштандыратын. Қазір ойласам бәлен ғасыр бұрын «тұманды Альбионға» барған сарматтың баласы да анасына жұлдыздарды «sta» деп қиғылық салды ма екен? Жанында жүрген кельтер сармат баланың «star» сөзін жұлдыз деп қабылдап “star” деп кеткен болар. Сол сармат баласының «star» деп шырылдаған дауысы бәлен мыңдаған жылдардан кейін Қазақ даласында көрініс тапты.

Елде шалдар қалпақты «қат+ырма» деп айтатын оны түріне қарап айтты ма екен. Сөйтсем Ағылшындар да қалпақты «hat» дейді екен. Енді түсініп көр. Ағылшындар aдам  Adam деп адам атын айтса, қазақтар Алла тағаланың айтуы бойынша жалпы кісілер атын адам деп атауы ойлануға тұрарлық.

Сондай-ақ, ақсақалдар жамандық шақырмайық деп қасқырды «ұлу, ұлып», мылтықты «қан+дыауыз» деп атаушы еді, ағылшынша үйрену барысында ағылшындар қасқырды «Wulf», мылтықты “han” деп атайтынын білдім.

Бала кезімде бір есімде қалғаны ауыл кісілері «боза» дайындайтын, ал ішімдікті ағылшындар «Booze» дейді. Сондай-ақ қариялар бойшаң адамдарды бойы талдай «Tall», Москваны Мәскеу “Moscow”, ауызды мауыз «Mouth», кішкенені биттей «Bit» деп айтқандарына бала кезімде күлуші едім. Сол күлкі есейе келе өзімнің бас ауруына айналатынын білмеппін. Содан ағылшын тіліне деген құмарлығым артып ағылшын сөздіктерінен қазақ сөзіне ұқсас тіптен қазақ сөзінің дәл мағынасына сәйкес сөздерді іздестіріп жинастырдым. Бұл бір жағынан ағылшын сөзін - қазақ, орыс сөздерімен салыстыра отырып үйренуге жақсы болды. Бірақ қазақ тіліне тән сөздер атасы басқа ағылшын тілінде қалай адасып жүр деген ойға да қалдым. Әлде...

Википедия беттерін қопарыстыра отырып Ағылшын мемлекетінде аңыз болған король Артұр сармат екенін, ал Википедия дерегі бойынша саpмат тaйпалар (type) oдағы Батыс Қазaқстан өңірінде өміp сүрген. Ендеше Сарматтар «tu’mandy Albion” еліне қашан барған? Тіпті Артұр есімінің қазақша мағынасы «сертіне берік» дегенді білдіретінін білемін. Қазір экономикасы қарыштаған ағылшындар бүгінгі күннің биігінен даламызды менсінбес, бірақ сарматтар (түріктер) 4 ғасырда орхон-Енисей жазығында теңдесі жоқ түріктің руна жазуы бар ұстын (Stone) қалдырғаны аян. Мүмкін ағылшын ұлты қан(дас) (kin) туыс шығар. Сол кезде біздің бабаларымыз бриттер аралында мысықты алғаш рет көріп әкет (a cat) деп кетті ме екен.

Неге біздің тарихшылар рим империясына қызмет етіп британия аралына өздерінің атты әскерімен баса көктеп кірген сарматтар туралы зерттемейді.

Сол сияқты қазақтың төл сөзі тістер (Teeth), белдік (belt) ағылшын тілінің арасында неге адасып жүр, ол тіптен ішкі қолданыстағы сөз емес пе?

Жалпы тіл атаулы өзге тілдерден енген кірме сөздермен толығып-молығып, байып отырады. Тіл жаратылысының заңдылығы солай. Ағылшын тілінің 29 % көне латыннан, тағы да осындай 29% француз тілінен, 26% герман тілдес топтан, 6% грек тілінен және 10% өзге де тілдерден енген сөздер құрайды екен.

Ертеде Европа континетінде ғұндар империя құрды. Түркі қағанаты, Алтын орда, Әмір Темір хандығы осман түріктері жалпы түркі әлемі дүниежүзі тілдерінің қалыптасуына үлес қосқаны анық.

Тіптен Ағылшын тіліне қазақшадан бертін қосылған елбасы (Еlbasy) сөзі де дәлел.

Түйіндей айтсам, әлемдегі кез-келген тіл өзге тілдердегі сөздер көмегімен байып, аясы кеңейіп отырады. Оның ішінде ғаламдық тілге айналып отырған ағылшын тілі де дәл солай. Қазақ елінің мемлекеттік тілі болып отырған қазақ тілін дамытамыз десек, өз бойында жоқ сөзді өзге тілден «еш қымсынбай» сіңіріп отырған еш әбес емес. Мысалы: орыстың «душ» сөзіне балама ретінде ағылшынның «Shower» сөзі өзі сұранып тұр, яғни душты «жауар, не шайар» десек. Бір сөзбен қазақ тілін шетелдік сөздермен өрісін кеңейтіп, мерейін үстем етіп отырсақ, тіліміз өз тұғырына қонары анық.

 

р/с

Ағылшынша

Транскрипция

Қазақша естілуі

Аудармасы

 

     

 

  1.  

absorb 

[əbˈsɔːb]  

Сорaп

Сору, сорап

2

absurd

[əbˈsɜːd]

әбсәт

сандырақ

3

abuseм

[əˈbjuːs]

әбес

әбестік

4

abyss

[əˈbɪs]

әбес

тұңғиық

5

accent

[ˈæksənt]

Ақсат, ақау (тіл)

акцент

6

acclaim

[əˈkleɪm]

айқалайым

Қызу амандасу

7

bore

[bɔː]

bu' + ra

bu'ra

8

kazakhstan [kɒzɒkˈstən]

Qazaqstan

Qazaq eli

9

addlet

adlet

Әділ ет

Басы айналған

10

address

[əˈdres]

аты дұрыс

Мекен жай

11

Arthur [ˈɑːθər]

Ar  tu'r

Artu'r

12

Alatau

 

Алатау

Алатау

13

ally

ˈ[ælaɪ

малай

малай, одақтас

14

analysis

[əˈnæləsɪs]

айналыс

талдау

15

anarchy

[ˈænəkɪ]

анайы, ойнақы

Анархия

16

archer

[ˈɑːʧə]

атшы

садақшы

17

archery

[ˈɑːʧərɪ]

атшы әрі

Садақтан ату

18

asset

ˈ[æsɛt] 

Асыл+ зат

Бағалы зат, асыл зат

19

Astana

 

Астана

Астана

20

Simbols

[ˈsɪmbəl]

сәнбол

ra'miz

21

backing

[ˈbækɪŋ]

бекін

қолдау

22

kept

[kept]

kept+ir

saqtay'

23

sin

[sɪn]

syn

kuna'

24

Barber

[ˈbɑːbə]

Бабы

Шаштараз, баптау

25

bark

[bɑːk]

бақыр

үру

26

bat

[Bæt]

Бат+ты (қараңғы)

Jarqanat,

27

become

[bɪˈkʌm]

биқам

болу

28

best

[Best]

Бес (жақсы)

жақсы

29

kiosk [ˈkɪɔsk] көшік киоск

30

bone

[bəʊn]

буын

сүйек

31

boo

[buː]

пу (тыжырану)

фу

32

book

[bʊk]

Бүк+пе

кітап

33

bootee

[buːtiː]

Бұты (аяғы)

Пинетка

34

bootom

[ˈbɒtəm]

Бұтым

Төмен, түп

35

Booze

[bu:z]

Боза

Ішімдік

36

borek

[Borek]

Бүйрек (ас түрі)

Бүйрек, бөрек

37

bosh

[bɒʃ]

бос

Бос

38

bucket

[ˈbʌkɪt]

бақыр

Шелек, бақыр

39

butcher   

[ˈbʊʧə]

Бұ(з)шы

Ет бұзушы

40

cab

[Kæb]

Қабы, қабына

кабина

41

saber [ˈseɪbə] сойыл

сабля

42

cat

[А kæt]

әкет

мысық

43

chatter

[ˈʧætə]

шату

мыжу

44

claim

[kleɪm]

қалайым

Талап, қалауым

45

clap

[Klæp]

қолдап

Қол соғу

46

class

[klɑːs]

Ықылас, қыл іс

сынып

47

courgette

[kʊəˈʒet]

күзет

қабақ

48

Cover

ˈ[kʌvə]

қабы

Тысы, қабы

49

cuckoo

ˈ[kʊkuː]

көкек

көкек

50

coach

[kəʊʧ] күш тренер

51

ataman [ˈætəmən] ата ман атаман

52

cursed

[kɜːst]

қаст+ық

Қарғыс атқан

53

hurrah

[hʊˈrɑː] ұр ә ура

54

damp

[dæmp]

Дым+қыл

Дымқыл, сыз

55

dance

[dɑːns]

таныс

билеу

56

darts

[dɑːts]

тартыс

Дартс

57

dawn

[dɔːn]

таң

Таң ату

58

dog

[dɒg]

доқ (айбат шегу)

ит

59

dong

[dɒŋ]

Дөң+ес

пенис

60

donkey

ˈ[dɒŋki]

Дөңки

Есек

61

doorman

[ˈdɔːmæn]

Есік күзеткен ман

швейцар

62

dork

[dɔːk]

дөк+ір

дөкір

63

dummy

[ˈdʌmɪ]

дәмі

емізік

64

dustbin

[ˈdʌstbɪn]

таспен қоршалған

Қоқыс жәшігі

65

duster

[ˈdʌstə]

таста

құрым

66

Elbasy

 

Елбасы

Елбасы

67

election

[ɪˈlekʃn]

електе

сайлау

68

elective

[ɪˈlektɪv

електеп

сайланатын

69

anonymous

[əˈnɔnɪməs]

Онан емес

аноним

70

electorate

[ɪˈlektərɪt]

Електіретін

Сайлаушы құрамы

71

elegance

[ˈelɪgəns]

еленген

кербез

72

elevator

[ˈelɪveɪtə]

елепатыр

элеватор

73

Get

[gɛt]

Кет

Жету

74

giggle

ˈ[gɪgl]

Қиқыл (күлу)

Мырс күлу

75

guess

[gɛs]

Кес (шешімін)

Шешу

76

habit 

[hæbɪt] 

әдет

әдет

77

hat

[Hæt]

қат+ырма

қалпақ

78

hew

[hjuː]

қию

шабу

79

home

[hәum]

қауым

Үй, туыстар

80

hop

[hɒp]

Қоп+аң

қопаңдау

81

hot

[hͻt]

от (Ыстық)

ыстық

82

house

[haʊs]

қауыз (киіз үй)

үй

83

hunt 

[hʌnt]

Қан сонар

Аң аулау

84

hunter

ˈ[hʌntə]

Қан+дыгер

аңшы

85

ilk

[ɪlk]

Ел, ілік

Ел, ру, тек

86

iterate

[ˈɪtəreɪt]

қайталайт

қайталайды

87

jag

[ʤæg]

Жақ тіс

тіс

88

janitor

[ˈʤænɪtə]

жинайды

Аула сыпырушы

89

jingle

[ʤɪŋgl]

зыңғыл

зыңылдау

90

kinda

[ˈkaɪndə]

қайда

құптау

91

jute

[ʤuːt]

жұт

жұт

92

kajak

каяк

қайық

байдарка

93

kazakh

[kʌˈzɑːh]

қазах

қазақ

94

khan

[kɑːn]

хан

хан

95

kin

[kɪn]

Қан+дас

туыс

96

King

[kɪŋ]

кең

патша

97

kingdom

[ˈkɪŋdəm]

кеңдәм

патшалық

98

kirghiz

[ˈkɜːgɪz]

киргиз

қырғыз

99

kumiss

[kuːˈmɪs]

кумыз

қымыз

100

love

[lʌv]

Лап+ыл, лүп+іл

сүю

101

kurgan

[kəˈgæn]

қорған

қорған

102

merry

ˈ[mɛri]

мерей

көңілді

103

miserable

[mɪzərəbl]

бишарабұл

бишара

104

monkey

ˈ[mʌŋki]

маңқи

маймыл

105

aspect

[ˈæspekt]

a'spet

aspekt

106

moor

[mʊə]

Мый (сор)

Саз, мый

107

Kit

[kɪt]

ki't jabduq

108

[miː]

мені

мені

109

irbis [əˈbɪs] ірбіс (татарша) ірбіс

110

often

ˈ[ɒf(ə)n]

Оқтын-оқтын

жиі

111

oust 

[aʊst]

Ауыст+ыр

құтылу

112

party

ˈ[pɑːti]

батты

Сауық кеш

113

Pork

[pɔːk]

пок (бөк)

Шошқа еті

114

quiver

[ˈkwɪvə] қыбыр қыбыр

115

says

[sɛz ]

 сөз

сөйлеу

116

scream

[skriːm]

ысқырым

айғай

117

scrub

[skrʌb]

сырып

Сыру, сүрту

118

sey

[sey]

сөйле

сөйле

119

ata [ˈɑːtə]

ata

ata

120

alone

[əˈləʊn]

jalan'

jalgyz

121

shawl

[ʃɔːl]

шәлі

шәлі

122

angry

[ˈæŋgrɪ]

аңырау

ашулы

123

Shell

[ʃel]

Шел+і, қабы

Қабы, шелі

124

khanate

[ˈkɑːneɪt] хан ет хандық

125

aisle

[aɪl]

ai+лан

өткел

126

sick

[sɪk]

isik

ауру

127

skin

[skɪn]

Ұсқын+ы

тері

128

Snap

[snæp]

сына

Кнопка, сыну

129

sorrow

[sorou]

сорлай (мұң)

Мұң, сорлы

130

sour

[ˈsaʊə]

сор (ащы)

сор

131

aga

[ɒg] аға (түрікше) аға

132

star

[stɑː]

Ұ+ста

жұлдыз

133

stove

[stəʊv]

ысытып

пеш

134

 strike

[straɪk]

Ықтырайық, сұрайық

ереуіл (забастовка)

135

talent 

ˈ[tælənt] 

таланы

талант

136

tart

[tɑːt]

Тарт+у, тат

торт

137

ten

[tɛn]

он

он

138

tenge

 

теңге

теңге

139

horde

[hɔːd] орда орда

140

 sum

[sʌm] сом сома

141

Tortoise

 [ˈtɔːtəs]

тортас

тасбақа

142

trust

[trʌst]

Дұрыс, рас

сену

143

uhlan

[ˈʊlɑːn]

ұлан

улан

144

wash

[wɒʃ ]

Жу, жуш

жуу

145

we

[wiː]

біз

біз

146

yoke

[jəʊk] 

иық

ярмо

147

zap

[Zæp]

жап

құрту

148

actual

[ˈækʧʊəl]

ақжол

факт

149

bazaar

[bəˈzɑː]

bazar

bazar

150

airman

[ˈɛəmən]

Ауа ман

ұшқыш

151

bell

[bel]

бел

қоңырау

152

allows

[əˈlaʊ]

Қ+ алау

Рұқсат, тану

 

153

quarrel

[ˈkwɔrəl] Қуыру(ұрысу) Ұрыс-керіс

 

154

aspect

[ˈæspekt]

әспет

Аспект

 


Бөлісу:      
Пікір қалдыру: