МЕНІҢ ДАҒЫСТАНЫМ. РАСУЛ ГАМЗАТОВ. 

Көп елдерді мен аралап,

Жолдан шаршап үйге қайтқанымда,

Үстiме еңкейiп, Дағыстан  сұрады:

–Саған алыс өлке ұнап қалған жоқ па?

Тауға шығып, сол биіктен, терең дем алып

Кеудеммен  жауап бердім Дағыстанға:

– Көп жерлерді көрдім,

бірақ сен дүниедегі ең сүйіктісің.

Мен саған махаббатқа сирек ант етермін,

Сүю бірақ жаңа емес, ант беру де жаңа емес,

Мен үнсіз сүйем, қорқамын өйткені,

Жүз рет қайталанған сөздің кетер деп мәні.

Егер саған осы  жерлердің әрбір ұлы,

Жаршы боп айғайлап, махаббатқа ант етсе,

Онда тас жартастарың жалығар тыңдаудан,

және жаңғырық болып алыстан шақырудан.

Сен көз жасы мен қызыл қанға батқанда,

Аз сөйлейтін сенің ұлдарың,

Олар өлімге барды және антымен перзенттік махаббатқа

Қанжардың қатыгез әні айтылды,

Содан соң шайқастар тоқтағанда,

Саған, менің Дағыстаным, шынайы махаббатпен

Үнсіз балаларың ант етті сенің,

Тақылдайтын қайламен және сыңғырлаған шалғымен.

Ғасырлар бойы бәрін де, мені де сен үйреттің

Жұмыс істеп, шулы емес, адал өмір сүруді,

Үйреттің сен сөз жылқыдан да қадірлі деп,

Ал таулықтар жұмыссыз атқа салмайды ерді.

Сонда да шет елден оралған соң саған,

Әңгімеші де, алдамшы да шалғай астаналардан,

Сенің дауысыңды естіп, үнсіз қалу қиын маған,

Әнші бұлақтарың мен асқақ тауларыңнан...

ДАҒЫСТАН ХАЛҚЫ АҚЫНДАРЫНЫҢ ӨЛЕҢДЕРІ.

ГАМЗАТ ЦАДАС. ӨМІР САБАҚТАРЫ.  төртшумақтар.

Тікелей сөз көптеген сөздерге  тұрарлық,

Және көптеген жалынуға қарағанда тиімді.

Қысқа, құрметті бас тарту,

Адалырақ орындалмайтын уәделерден гөрі,

Ұйқы тәтті көрінетін көздер,

Олар түннің қандай ұзақ екенін білмейді,

және ұйқы кезінде аспандағы жұлдыздарды,

Тек ғашық болған адам ғана есептейді.

Ақылдылық жылдарды ұзартады

Және бізді өмірде жоғарылатады,

Ал ақыл-ойдың әрбір тұтылуы

Көз жасы мен қиыншылықты көбейтеді.

Бізде пайғамбарлардағы сияқты мінез бар,

Біз  жиі көрмейміз өзіміздің жаман қасиеттерімізді,

Егер біз оларды байқап үйренсек,

Бізге айтылған сөгістер аз болар еді.

Расында, ол даңқты және ұлы,

Кім ашуда тілін жеңген болса,

Және кім өзінен күшті болса,

Билеушілердің ең күштісі шынында.

Нәзік табиғатты болудан сақ бол,

Бір ұсақ-түйек мүмкін оны бұзуы,

Жұмсақ губкадай және болма,

Оны кез келген адам сығады.

Сен  маңызды қадам жасауды шештің, солай емес пе?

Бірақ қайда қадам басқаныңа қара алдымен,

Және үйіңнің қабырғаларын тұрғызбас бұрын,

Көршілеріңді жақсылап қарап ал, қымбаттым,

Саған мұңсыз кезде жылама.

Және күлкілі болмаса күлме,

Жазбаша да, ауызша да жағымпазданба,

Сен бәрібір ұнамайсың бәріне.

Мақтауға сен лайық болсаң да,

Мақтаудан сақ бол өзіңді,

Мұның бәрі «Мен», «Менікі», «Мен туралы»

Қауіпті есімдіктер сөйлеудегі.

Жақсы атың бәрінен де қымбат,

Одан артық достық жоқ шынайы,

Оны қартайтуға жылдар дәрменсіз,

Біз оған өсиет етеміз есте сақтауды.

Сондай досты сен тап,

Кеудесінің сол жағында,

Бұл адам адал болып қалсын,

Мәңгі сенің оң қолың болсын да.

Өсек өкшемізге ереді,

Біз біреумен достығымызды үзсек кенеттен,

Ұмытамыз жақсы достың да,

Кейде кемшіліктері бары екенін.

Ошақтың жалынының алдында,

Атам менің айтатын:

- Бір жау жетеді ғұмырыңда,

Бірақ жүз дос, қалай қарасаң да, аздық қылатын.

Келіспеушіліктерді дұшпандыққа айналдырма,

Кіжіншектік - бұл жағымсыз мінез бойдағы,

Кездескен кезде «Сәлем» деп ұятқа қалдыр,

Сәлемдеспеген көршіңді.

Жолдасыңа жамандық жасама,

Оны ешқашан шалып құлатпа,

Кім өзі үшін сатса досын,

Ол қысқартады өз жасын.

«Наданмен таласпа» - Досым,

осы кеңесті әрқашан ұмытпашы,

Мағынасыз дауға түсудің еш мәні жоқ:

Онда бәрібір шындық тумайды.

 

Бір ауыз сөз кейде жеткілікті,

құмарлықтардың қорқынышты өртке ұласуы үшін,

Және бір арамза жеткілікті,

Көптеген адамдар үшін өмір қорқынышты түске айналуы үшін.

Сен бос сөз айтпа,

Болмайды оның мағынасы,

қошқардың көпіршіктері сияқты,

олардан артық емес бағасы.

Төбелеске асығу таңқаларлық емес,

Бірақ шабуыл басталғанға дейін,

Бір нәрсені ескеру зиян болмас

Сен күрестен қалай шығасың?

Қысқасы, айтыста мұқият сөйле,

Ұмытпа, қымбатты адам:

Оқ тиген жара тез жазылады,

Сөзден келген жара мәңгілік күйдіреді.

Қолымнан келсе, мұны тас беткейге ойып жазар едім,

Кубачи пышағымен:

Көшелерден жасырын ұста тіліңді,
Бөтен үйде көргеніңді.

Сені мақтаған кезде қуанба,

Сенде болмағанның бәріне,

Және олар ұрыса бастағанда ашуланба

Сен өзің байқамайтын барлық нәрсеге.

Жүректен шыққан сөз әрқашан таң қалдырады;

Міне, оның күші мен мәні,

Ол басқаның жанын сенімді түрде

Құрметпен, әп-сәтте аша алады.

Базарларда ежелгі заң бар:

Неғұрлым көп тауар болса, соғұрлым арзан болады.

Тауар мен талант бірдей емес;

Неғұрлым талант көп болса, соғұрлым құнды.

Біреуге көмектессең, мақтанба.

Және бұл туралы досыңа еске салуға тырыспа.

Бірақ ұмытудан сақ бол,

Олар саған көрсеткен қызметті.

Бос жүрме және бір нәрсені біл,

Бұл өмірде тек адам ғана жұмыс істейтін,

жүзім өсіреді және жүн алады,

Және өзі үшін табады нан мен раушан гүлдерін,

Сөзіміздің табиғаты біздің

жан мен ақылдың ұқсас болмысына,

Және бірінші жау – біреудің тілі

ақылы кедей, жүрегі жаман болса.

Байлықты жинама кейінге,

Байлық деген біздің сәтіміз қазіргі,

Бүгінгі таңда сендегі бар нәрсе,

Жиналған байлықтан қымбат жүз есе.

 НАМЫСЫМ БАР. МАГОМЕД АХМЕДОВ.

 «Намысым бар!» – екі қысқа сөзді

Менің ғасырым  сөздік қорымнан шығарып тастады...

Мылтық оқталған. Барлығы дайын.

Және адам тосқауылға қарай қадам басты...
Ал енді бүгін басқаша шешіледі,
Үстелде тұр коньяк бөтелкесі…
Не керек бізге, балаңдықпен жасасқан
Дуэльшілердің  полкінің қыңырлықтары,

Қара өзен арнасы кеуіп қалды,
Тұманнан тау көрінбейді.
Бұл сөздерсіз жеңіл болады өмір сүруге,
Бірақ өлу қиынырақ болады.

Не істеу керек? Уақыт талап етеді
Жаңа ыңғайлы сөздерді.
Қара өзеннен қара жел соғады,
Машук сияқты, бас ағарады.

Жауымды жақындатамын, досымды тастаймын,
Сүймегеніме сезімімді білдіремін.
Қамалып қалған шеңберден қорықпаймын,
Жаңа сөздік қорымнан қорқамын.

Жас поручик сияқты, суынамын
Жасырын жаудың мысқылынан,
«Намысым бар!» – деп айқайлаймын бір күні,
Шатыстырып жылдар мен ғасырларды.

ТҰМАР. МАГОМЕД АХМЕДОВ.

Сенбестік тұманы жанды шарлап,
Жалғанның тәтті уына берілесің,
Жалғыз өтірік патшалығы айнала,
Шеңбердің аяқталғанын түсінерсің.

Жүректе де, тауда да махаббат азайды,
Оны жеккөрушілік пен қорқыныш азаптайды.
Және таң ата, мен анық көремін,
Жамандықпен жаным қалай күрескенін.

Ал тағдырдан тек қана аулақ кетіп көр –
Жанды қайтадан күйзеліс билейді.
Ал көктен жарық оттың мейірімді сәулесі,
Үміті үзіліп, мені айналып өтеді.

Бірақ үмітсіз қалың тұманның ішінен,
Дұға сағаттары әлі де естіледі:
«Алла, неге лайықты ұлдары,
Елінің соғыстан оралмайды?

Неге зираттарда тастар көбейеді?
Неге тауларда өшпенділік оты жайылған?
Неге Дағыстанда жесірлер көбейеді?
Неге мұнда әркім өлімді қарсы алуға дайын?

Мен өлеңдерімде, Жаратқан төгемін көз жасымды,

Қабыл ал менің тыныш дұғамды!

Алла тағала, бізді жаулықпен сынамасын, 
Таулықтар бір-бірімен соғыспасын!

Авар халқы – бұл сенің халқың,
Осы өзеннен кешіп өтсін.
Және сейілсін өшпенділік тұманы,
Ол – Дағыстанның мәңгілік тұмары.

Аударма: Ералы Есимов.