Мақалада XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті мен тарихнамасындағы күрделі бейнелердің бірі — Баймағамбет сұлтан Айшуақұлының тұлғалық, саяси және моральдық-этикалық портреті Махамбет Өтемісұлының өлеңдері негізінде сарапқа салынады. Зерттеудің басты жаңашылдығы — тарихи тұлғаны дәстүрлі Советтік немесе кластық «жау» принципімен қарабайыр бағаламай, отаршылдық жүйенің салдарынан рухани әрі саяси күйреуге ұшыраған билеуші тап өкілі ретінде деколониалды оптика тұрғысынан сараптау болып табылады. Сонымен бірге, бұл жұмыста «Ар мен Шен» қақтығысы қазіргі «Адал азамат» идеологиясымен және заманауи мектеп білім беру әдістемесімен байланыстыра қарастырылады.

КІРІСПЕ: ТАРИХИ ЖАД ЖӘНЕ ДЕКОЛОНИАЛДЫ ӘДІСТЕМЕ

Қазақ әдебиеттануы мен тарихнамасында XIX ғасырдың бірінші жартысындағы отарлау процестерін сараптау ұзақ уақыт бойы «батыр» мен «сатқын», «халық жағындағы ақын» мен «отаршыл залым» деген қарабайыр дихотомия төңірегінде шектеліп келді. Алайда қазіргі заманауи гуманитарлық ғылым, соның ішінде деколониалды зерттеулер (decolonial studies) тарихи тұлғаларға жеке өшпенділік немесе идеологиялық шаблон тұрғысынан емес, империялық жүйенің институционалдық салдары ретінде қарауды талап етеді.

Осы орайда Махамбет Өтемісұлының поэтикалық мұрасы — жай ғана майдандық ұрандардың жиынтығы емес, отаршыл билік пен ұлттық рухтың терең қақтығысын суреттеген әлеуметтік-философиялық және эстетикалық құжат. Әсіресе, ақынның Баймағамбет сұлтанға арналған «Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға айтқан сөзі» толғауы — «шен мен ар», «жеке мансап пен ұлттық арман» текетіресінің шарықтау шегі болып табылады.

Зерттеудің өзектілігі — бүгінгі таңда тарихи тұлғаларды «жақсы» немесе «жаман» деп жалаң бөлмей, отаршылдық жүйенің салдары тұрғысынан қайта зерделеуінде жатыр. Ал жаңашылдығы — Баймағамбет сұлтанды қарабайыр «жау» бейнесінен шығарып, патша билігінің ықпалымен өз халқынан жырақтаған, рухани трагедияға ұшыраған элита өкілі ретінде талдауында.

I БӨЛІМ. О ТАРШЫЛДЫҚ ЖҮЙЕНІҢ ШЕҢГЕЛІНДЕГІ ЭЛИТА: БАЙМАҒАМБЕТ СҰЛТАН КІМ?

Баймағамбет Айшуақұлы (1790–1847) — Әбілқайыр ханның тікелей немересі, Кіші жүздің сұлтан-правителі, империялық әскердің генерал-майоры шенін алған, дипломатиялық қабілеті өте жоғары, сауатты әрі саяси салмағы бар билеуші еді. Алайда, патшалық Орынбор әкімшілігінің отарлау саясатын белсенді жүргізуі оны өз халқының бостандық қозғалысына қарсы қойды.

[Айшуақ хан] → [Баймағамбет сұлтан (1790-1847)] → [Орынбор әкімшілігі (Генерал-майор)]
                                    ↓
                     [Халық көтерілісін басу]

Тарихшы Халел Досмұхамедұлының ғылыми зерттеулерінде көрсетілгендей, Баймағамбет сұлтанның тарихи рөлі үш негізгі кезеңде айқын көрінеді:

1. Отаршыл саясатты іске асыру: Сұлтан патшалық әкімшіліктің сенімді өкілі ретінде даладағы империялық ықпалды нығайтты.

2. Ақбұлақ шайқасы (1838 ж.): Баймағамбет сұлтан патша әскерімен одақтасып, Исатай Тайманов бастаған көтерілісті басып-нығайтуға белсене қатысты, бұл Исатай батырдың қаза табуына тікелей себепкер болды.

3. Махамбетке қарсы қуғын-сүргін: Сұлтан ақынның басына 1000–2000 сом көлемінде ақша тігіп, арнайы саяси қуғын ұйымдастырды. 1846 жылы Махамбеттің қапыда қаза табуы — осы жүйелі саяси қуғынның тікелей салдары еді.

Дегенмен, бұл қайшылықты жеке екі адамның арасындағы өшпенділік деп ұғу сәйкес келмейді. Бұл — отарланған элитаның ішкі драмасы. Сұлтан патша берген шекпен мен генерал-майор шенін ұлттық мүддеден жоғары қойды. Ол империялық биліктің беріктігіне сеніп, өз халқының арыз-арманынан ажырап калды.

II БӨЛІМ. МАХАМБЕТ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ҮШ ҚЫРЛЫ ТАЛДАУ (МӘТІНДІК-ЭСТЕТИКАЛЫҚ САРАПТАМА)

Махамбет Өтемісұлы «Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға айтқан сөзі» өлеңінде сұлтанның бойындағы уақытша шен мен мәңгілік ар-намыстың қақтығысын үш түрлі эстетикалық әрі көркемдік тәсіл арқылы әшкерелейді.

                  [МАХАМБЕТ ӨЛЕҢІНДЕГІ ҮШ ТАЛДАУ]
                                 │
    ┌────────────────────────────┼────────────────────────────┐
    ▼                            ▼                            ▼
[1. Жалған билік]            [2. Шен мен Ар]          [3. Ұлттық арман]
Ирония мен сатира            Антитеза (Контраст)      Градация/Аллитерация

1. Бірінші талдау: Жалған билікті әшкерелеу (Ирония мен сатира)

«Боз орданы тіктім деп,

Боз ағашты жықтым деп,

«Ханым, ханым» дегенге.

Көтере берме бұтыңды,

Көптіре берме ұртыңды...»

• Талдау мағынасы: Махамбет сұлтанның сыртқы сәнін — тіккен боз ордасы мен жағымпаздардың «ханым» деген мадағын мысқылдайды. Сұлтан сыртқы белгілерді үлкен жетістік санайды, ал ақын оны негізсіз мақтаныш, іші қуыс сән ретінде көрсетеді. «Көптіре берме ұртыңды» деген тіркес арқылы халық қолдамаған биліктің баянсыздығын айтады.

• Көркемдік тәсіл: Ирония мен сатира (мысқылдау, ащы күлкі арқылы сынау).

• Пайдаланылған әдебиет: Махамбет Өтемісұлы, өлеңдер жинағы.

2. Екінші талдау: «Шен бар, ар қайда?» (Антитеза)

«Ақсүйек, сұлтан, Байеке,

Әкім болған сен едің.

Алдыңа келіп арыз айтар

Қас қарашың мен едім.

Айтып-айтпай немене,

Ер тілегі кесілді.»

• Талдау мағынасы: Ақын өзін «қас қарашы» (халық өкілі), ал Баймағамбетті «ақсүйек, әкім» деп атап, әлеуметтік теңсіздік пен шеннің кесірін көрсетеді. Ақын әділ өтінішпен келеді, бірақ сұлтан оны тыңдамайды («ер тілегі кесілді»). Империя берген шен сұлтанға әділдік орнату үшін емес, халықты менсінбеу мен өктемдік жүргізу үшін қызмет етті.

• Көркемдік тәсіл: Антитеза (қарама-қарсы қою — «ақсүйек» пен «қарашы» әлеуметтік алшақтығы).

• Пайдаланылған әдебиет: Махамбет Өтемісұлы, өлеңдер жинағы.

3. Үшінші талдау: Жеке мүдде мен ұлттық арман (Градация, Аллитерация, Эпифора)

«Еділдің бойы ен тоғай,

Ел қондырсам деп едім,

Еңсесі биік ақ орда,

Еріксіз кірсем деп едім,

Еділде жатқан көп елге,

Мал толтырсам деп едім...»

• Талдау мағынасы: Өлеңде Махамбет өз арманын айтқанымен, негізгі айыпталушы — Баймағамбет сұлтан. Ақынның арманы — елге игілік әкелу, ел қондыру, азаттық пен егемендікті («еңсесі биік ақ орда») сақтау. Ал Баймағамбет осы ұлттық арманға қарсы тұрып, отаршыл жүйенің құралына айналды. Шынайы билік — патша берген шенде емес, осы арманды жүзеге асыратын ерде.

• Көркемдік тәсілдер:

  • Градация: Арман-тілекті бірте-бірте күшейтіп өрлету.

  • Аллитерация: Барлық жолдардың басында «Е» дыбысының қайталануы.

  • Эпифора: Жол соңында «деп едім» тіркесінің тұрақты қайталануы.

• Пайдаланылған әдебиет: Махамбет Өтемісұлы, өлеңдер жинағы.

III БӨЛІМ. ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДАН ӘЛЕМДІК МӘНГЕ ДЕЙІН

Зерттеу аясында Махамбет поэзиясындағы идеялар үш ірі ұлттық және жаһандық құндылық дәрежесіне көтеріледі:

IV БӨЛІМ. ПРЕЗИДЕНТ ҰСТАНЫМЫМЕН ҮНДЕСУІ ЖӘНЕ «АДАЛ АЗАМАТ» ІЛІМІ

Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға қойған «Шеннен — Ар артық» деген талабы — бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік идеологиясымен тікелей сабақтасып жатыр.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық құрылтайдың «Әділетті Қазақстан — Адал азамат» атты екінші отырысында былай деп атап көрсеткен еді:

«Шын мәнінде, біз айтып жүрген Әділетті Қазақстанды Адал азаматтар құрады. Ұлы Абай "Адал еңбекпен мал іздемек — арлы адамның ісі" деген. Ал арлы адам әділетсіздік жасамайды. Ендеше, Әділетті Қазақстан және Адал азамат ұғымдары ел тірегі болатын егіз құндылық ретінде әрдайым қатар тұруға тиіс.»

Бұл ұстаным XIX ғасырдағы Махамбеттің өлеңіндегі моральдық принциптің заманауи мемлекеттік деңгейдегі заңды жалғасы болып табылады.

V БӨЛІМ. ЖОБА МАТЕРИАЛДАРЫН ПРАКТИКАДА ҚОЛДАНУ ЖӘНЕ ҰСЫНЫС

Жобаның нәтижесін оқу-ағарту процесіне енгізу бойынша келесідей нақты практиккалық ұсыныс білдіріледі:

• Интерактивті веб-платформа:

  Зерттеу материалын толық қамтитын, оқушылар мен мұғалімдерге арналған интерактивті веб-сайтты іске қосу. Бұл сайтты сабақ өту барысында қажеттілікке қарай ашық визуализация және көрнекілік ретінде пайдалану ұсынылады.

• Әдістемелік жаңашылдық:

  Мектептегі «Қазақ әдебиеті» мен «Қазақстан тарихы» сабақтарында Махамбет өлеңдерін талдағанда тарихи тұлғаларды жалаң «жақсы-жаман» деп бөлмей, отаршылдық жүйенің салдары тұрғысынан (деколониалды көзқарас) сараптау әдістемесін оқу бағдарламасына ықпалдастыру.

ҚОРЫТЫНДЫ

1. Тарихи сабақ: Баймағамбет сұлтанды тек қарабайыр «жау» ретінде емес, отарлық жүйенің ықпалымен ел мүддесінен алыстаған билеуші тап өкілі ретінде қарастырдық. Оның шен мен мансапты ел мүддесінен жоғары қоюы — кез келген билік иесі үшін тарихи сабақ болып қала береді.

2. Махамбет принципі: «Шеннен — Ар артық» деген ұстаным адамның қоғамдық дәрежесінен ар-ұят пен ел алдындағы жауапкершілікті жоғары қоюды талап етеді. Бұл принцип бүгінгі «Адал азамат» түсінігіндегі әділет, адалдық және елге қызмет ету құндылықтарымен тікелей үндеседі.