Жаралы даланың жады: Семей қасіреті қазақ әдебиетінде неге қайта айтылуы керек?

 

Мурсалы Намаз Мухтарқызы

филология ғылымдарының магистрі, оқытушы
Кенжеғали Сағадиев атындағы Халықаралық Бизнес Университеті
Алматы, Қазақстан

 

Семей ядролық полигонының қасіреті – Қазақстан тарихындағы ең ауыр трагедиялардың бірі. Алайда оның мәні тарихи даталар мен статистикалық көрсеткіштермен ғана шектелмейді. Полигонның зардабы адам тағдырына, туған жер туралы түсінікке, табиғи кеңістікке және халықтың тарихи жадына терең із қалдырды. Осы мақалада Семей қасіретінің қазақ әдебиетіндегі көркемдік көрінісі Роллан Сейсенбаевтың «Тоска по отцу, или День, когда рухнул мир» шығармасы негізінде қарастырылады.

Семей туралы әдеби шығармалардың құндылығы – тарихи оқиғаны жай ғана баяндауында емес, оның адам тағдырында қалдырған ізін көрсетуінде. Әдебиет статистикалық деректі адамдық тәжірибемен байланыстырып, өткенді кейінгі ұрпаққа сезім арқылы жеткізуге мүмкіндік береді. Шыңғыстау кеңістігі де осы тұрғыдан тарихи жадты сақтайтын, адам мен табиғаттың жарасын қатар танытатын көркем кеңістік ретінде танылады.

Семей туралы қайта жазудың қажеттілігі де осында. Уақыт өткен сайын куәгерлер азайып, тікелей естеліктер көмескіленеді. Сондықтан әдебиет тарихи қасіретті ұмыттырмай, оның мағынасын жаңа ұрпақ үшін қайта түсіндіретін мәдени құрал ретінде маңызды. Семей туралы жазу – өткенді қайталау емес, тарихи сананы сақтау, адам өмірінің құндылығын ұғындыру және болашаққа сабақ қалдыру.

Түйін сөздер: Семей ядролық полигоны, Роллан Сейсенбаев, тарихи жады, мәдени жады, жараланған кеңістік, Шыңғыстау, ядролық сынақ, қазақ әдебиеті, экологиялық әдебиет.

Семейдің жарасы уақытпен толық жазылған жоқ. Полигондағы жарылыстар тоқтағанымен, оның тарихи, әлеуметтік және экологиялық салдары халық жадында сақталып келеді. Сондықтан Семей ядролық полигоны туралы қайта жазу өткенді қайта қозғау емес, тарихи тәжірибені ұмыттырмаудың бір жолы болып табылады.

1949 жылғы 29 тамызда Семей ядролық полигонында Кеңес Одағының алғашқы атом бомбасы сыналды. 1949–1989 жылдар аралығында полигонда 456 ядролық сынақ жүргізілді. Ұлттық ядролық орталықтың деректерінде олардың 116-сы атмосфералық, 340-ы жерасты жарылыстары болғаны көрсетіледі.

Семей полигонының соңғы ядролық жарылысы 1989 жылғы 19 қазанда жасалып, 1991 жылғы 29 тамызда полигон ресми түрде жабылды. Бұл деректер Семей қасіретінің тарихи ауқымын көрсеткенімен, оның адамдық мазмұнын толық ашып бере алмайды.

456 сынақ – тарихи көлемді көрсететін сан. Алайда осы санның ар жағында ондаған жыл бойы ядролық сынақтардың зардабын сезініп өмір сүрген адамдардың тағдыры тұр. Адам өзінің күнделікті өмірінде ядролық сынақ қаупін қалай сезінді? Туған жерге деген көзқарасы қалай өзгерді? Қорқыныш жеке адамның жадында қалай сақталды? Жердің жаралануы адамның ішкі дүниесіне қалай әсер етті?

Міне, әдебиеттің негізгі сұрағы осы жерден басталады.

Тарих оқиғаның уақытын, себептері мен ауқымын белгілейді. Ғылым оның адамға және қоршаған ортаға ықпалын зерттейді. Ал әдебиет тарихи оқиғаның адамның ішкі дүниесінде қандай із қалдырғанын көрсетуге мүмкіндік береді.

Сондықтан Семей тақырыбы қазақ әдебиеті үшін тек тарихи тақырып емес. Ол – адам, жер және жады арасындағы байланысты зерттейтін күрделі көркемдік кеңістік.

Статистикадан адам тағдырына дейін

Семей полигонының тарихын статистика арқылы көрсету қажет. Бірақ статистика тарихи қасіреттің адамдық мазмұнын толық жеткізе алмайды.

456 ядролық сынақ туралы дерек оқиғаның көлемін көрсетеді. Алайда бір ғана сан сол сынақтардың арасында өмір сүрген адамның қорқынышын, белгісіздігін немесе туған жерге деген қатынасын бере алмайды.

Әдебиеттің ерекшелігі – тарихи фактіні жеке адамның тәжірибесіне айналдыруында. «Ядролық сынақ жүргізілді» деген сөйлем тарихи ақпарат береді. Ал сол сынақтың адам өміріне қалай әсер еткенін көркем кейіпкердің тағдыры арқылы көрсету – әдебиеттің танымдық әрі эмоционалдық мүмкіндігі.

Көркем мәтін тарихи оқиғаны адам сезімі арқылы қабылдауға жағдай жасайды. Осы себепті Семей тақырыбындағы әдебиетті оқығанда оқырман тек полигон тарихын біліп қоймайды, сол тарихтың адам санасында қалай сақталғанын да таниды.

Бір кейіпкердің тағдыры арқылы тұтас дәуірдің шындығын ашуға болады. Бір отбасының қорқынышы арқылы қоғамның психологиялық ахуалын көрсетуге болады. Бір адамның туған жерге деген көзқарасы арқылы тарихи кеңістіктің өзгерісін аңғаруға болады.

Демек, әдебиет статистикаға қарсы тұрмайды. Керісінше, статистикалық деректі адамдық тәжірибе тіліне аударады.

Жердің де жады болады

Қазақ дүниетанымында жер жай ғана географиялық кеңістік емес. Ол – ата-баба ізі қалған мекен, тарихи сабақтастықтың негізі және ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын рухани кеңістік.

Осы себепті туған жердің жаралануы адам тағдырынан бөлек қаралмайды.

Семей полигоны осы байланысты ерекше өткір көрсетті. Бейбіт халық өмір сүрген дала ондаған жыл бойы ядролық сынақ алаңына айналды. Соның нәтижесінде туған жер ұғымының мағынасына қауіп, үрей және тарихи қасірет ұғымдары қосылды.

Бұл жағдай әдебиет үшін маңызды көркемдік қайшылық туғызады: адам туған жерін сүйеді, бірақ сол туған жердің жараланғанын біледі. Туған жер әрі қасиетті мекен, әрі тарихи жараның куәгері ретінде танылады.

Сондықтан әдебиеттегі Семей кеңістігін тек географиялық мекен ретінде қарастыру жеткіліксіз. Ол – тарихи жадтың кеңістігі, адам тағдырының куәгері және өткенді қазіргі санаға қайтаратын көркем механизм.

Роллан Сейсенбаев: жараны сөзге айналдыру

Семей қасіретін қазақ әдебиетінде терең бейнелеген қаламгерлердің бірі – Роллан Сейсенбаев. Оның «Тоска по отцу, или День, когда рухнул мир» шығармасы Семей полигонының тарихи шындығын жеке тәжірибе, туған жер және жады ұғымдарымен байланыстыра қарастыруға мүмкіндік береді.

Шығарманың атауындағы «әкеге деген сағыныш» және «әлемнің құлауы» ұғымдарының қатар берілуі жеке адамның трагедиясы мен тарихи апаттың арасындағы байланысты аңғартады.

Мұнда «әлемнің құлауы» ұғымын тек физикалық жарылыстың метафорасы ретінде қабылдау жеткіліксіз. Ол адамның қауіпсіздік, туған жер, отбасы және болашақ туралы түсініктерінің бұзылуын да білдіреді.

Сейсенбаев шығармасының маңызды ерекшелігі – тарихи оқиғаның жеке адамның қабылдауы арқылы берілуі. Бұл тәсіл ядролық сынақты дерексіз тарихи құбылыстан адамдық тәжірибеге айналдырады.

Көркем шығармада тарихи оқиға адамның жеке жадымен астасады. Жеке адамның басынан өткен жағдай біртіндеп тұтас қоғамның тарихи тәжірибесін танытатын көркем модельге айналады.

Осылайша жеке жады мен тарихи жады арасында байланыс қалыптасады. Жеке адамның естелігі – жеке тәжірибе болса, сол тәжірибенің көркем мәтінге айналуы – тарихи рефлексия. Ал әдеби шығарма жеке тәжірибені мәдени жадқа айналдыратын құрал қызметін атқарады.

Сондықтан Сейсенбаев шығармасындағы Семей тақырыбы жеке адамның өмірбаянымен шектелмейді. Ол бір адамның басынан өткен тәжірибені тұтас тарихи дәуірдің символдық көрінісіне дейін кеңейтеді.

Шыңғыстау – тарихи жад кеңістігі

Сейсенбаев шығармасындағы Шыңғыстау кеңістігі ерекше көркемдік мағынаға ие.

2025 жылғы Маткеримова мен Калиеваның зерттеуінде Шыңғыстау «жара-ландшафт» ретінде талданады. Зерттеушілер бұл кеңістіктің ядролық сынақтардың тарихи жадын үздіксіз жаңғыртып отыратын көркемдік ортаға айналғанын көрсетеді.

Бұл тұжырым Семей тақырыбындағы кеңістік ұғымын түсінуге мүмкіндік береді.

Шыңғыстау – оқиға өтетін жай ғана мекен емес. Ол – өткеннің ізін сақтайтын кеңістік, кейіпкердің естелігін жаңғыртатын мекен және тарихи қасіреттің үнсіз куәгері.

Осы тұрғыдан алғанда табиғат бейнесі шығармада фондық қызметпен шектелмейді. Табиғи кеңістік адамның ішкі күйімен сабақтасады.

«Жара-ландшафт» ұғымы осы жерде ерекше мәнге ие. Жара тек адамның денесінде немесе психологиясында ғана болмайды. Ол кеңістіктің мәдени қабылдануында да көрінуі мүмкін.

Кеше ғана туған жер ретінде қабылданған мекен тарихи қасіреттің белгісіне айналады. Демек, кеңістік адамның жадына әсер етеді, ал адам сол кеңістікке өзінің естелігін қайта енгізеді.

Осы себепті Семей туралы әдебиетте кеңістік пен жады бір-бірінен ажырамайды.

Табиғаттың жаралануы және адам тағдыры

Семей тақырыбының көркемдік ерекшеліктерінің бірі – табиғат трагедиясының адам трагедиясымен қатар жүруі.

Ядролық сынақтар адамға ғана емес, қоршаған ортаға да әсер етті. Қазақстанның ресми материалдарында Семей өңірінің ядролық жарылыстардың өнімдерімен ластанғаны және радиациялық сәулеленудің халыққа тигізген әсері туралы мәліметтер беріледі .

Осы тарихи шындық әдебиетте табиғаттың жаралануы арқылы көркемдік мағынаға ие болады.

Жердің өзгеруі – адамның өмір сүру ортасының өзгеруі. Табиғи кеңістіктің қауіпті мекенге айналуы – адамның туған жер туралы түсінігінің өзгеруі.

Сондықтан экологиялық әдебиет табиғатты жай суреттеумен шектелмейді. Ол адамның табиғат алдындағы жауапкершілігін де көтереді.

Семей тақырыбы осы тұрғыдан экологиялық және тарихи әдебиеттің тоғысқан нүктесі болып табылады. Мұнда табиғат – үнсіз фон емес, тарихи оқиғаның куәгері, адам тағдырымен байланысты кеңістік және тарихи жадтың материалдық негізі.

Арал мен Семей: табиғат трагедиясының екі қыры

Қазақ әдебиетіндегі экологиялық тақырып Семеймен ғана шектелмейді. Арал теңізінің тартылуы да ұлттық әдебиетте маңызды трагедиялық арна қалыптастырды.

Роллан Сейсенбаевтың «Мертвые бродят в песках = Құмды кезген өліктер» романы экологиялық қасіретті адам тағдырымен байланыстыра қарастыруға мүмкіндік береді.

Арал мен Семей трагедияларының табиғи және тарихи себептері бірдей емес. Арал қасіреті су ресурстарын тиімсіз пайдаланудың салдарымен байланысты болса, Семей трагедиясының негізінде ондаған жыл бойы жүргізілген ядролық сынақтар жатыр.

Алайда олардың әдеби-этикалық өзегінде ортақ мәселе бар: адамның табиғи ортаға араласуының салдары.

Екі жағдайда да табиғаттағы өзгеріс адам тағдырына әсер етеді. Сондықтан Арал мен Семей тақырыптарын қазақ экологиялық әдебиетінің екі түрлі көркемдік моделі ретінде қарастыруға болады.

Неге Семей туралы қайта жазу керек?

«Бұл оқиғаға қанша жыл өтті? Оны қайта-қайта айтудың қажеті бар ма?» деген сұрақтың тууы заңды.

Бірақ уақыт өткен сайын Семей туралы қайта жазудың қажеттілігі азаймайды, керісінше арта түседі.

Себебі уақыт тарихи жадтың құрылымын өзгертеді. Куәгерлер азаяды, тікелей естеліктер көмескіленеді. Ал кейінгі ұрпақ үшін Семей біртіндеп оқулықтағы дата мен статистикалық көрсеткішке айналуы мүмкін.

Оған жол бермеу қажет.

Өйткені тарихи қасірет тек архивте сақталмауы тиіс. Ол мәдени жадта, әдебиетте және қоғамдық санада өмір сүруі керек.

Әдебиеттің маңызды қызметтерінің бірі – өткенді кейінгі ұрпаққа эмоционалдық және көркемдік тұрғыдан жеткізу. Бір адамның тағдыры арқылы тарихи дәуірдің шындығын сезіндіруге, бір отбасының естелігі арқылы қоғамдық трагедияның ауқымын көрсетуге, ал бір кеңістіктің бейнесі арқылы тұтас халықтың тарихи жадын жаңғыртуға болады.

Сондықтан Семей туралы қайта жазу – өткенді қайталау емес, өткеннің мағынасын жаңа ұрпақ үшін қайта түсіндіру.

Семейдің жабылуы және тарихи сабақ

Семей полигонындағы соңғы ядролық жарылыс 1989 жылғы 19 қазанда болды. 1991 жылғы 29 тамызда Семей ядролық полигоны Президент Жарлығымен жабылды.

Бұл шешім Қазақстан тарихындағы ғана емес, әлемдік антиядролық қозғалыс тарихындағы маңызды оқиғалардың біріне айналды.

2009 жылы Қазақстанның бастамасымен БҰҰ Бас Ассамблеясы 29 тамызды Халықаралық ядролық сынақтарға қарсы іс-қимыл күні ретінде белгіледі.

Алайда полигонның жабылуы тарихи жадтың да жабылғанын білдірмейді. Керісінше, полигон жабылғаннан кейін оның тарихын сақтау қажеттілігі күшейе түсті.

Қазақстанның антиядролық тәжірибесінің әлемдік маңызы да осында.

Семей – ядролық сынақтардың салдарын бастан кешірген халықтың тарихи тәжірибесі. Бұл тәжірибені әлемге жеткізуде әдебиеттің мүмкіндігі зор.

Ғылыми зерттеу радиациялық әсерді түсіндіреді. Тарихи құжат оқиғаның хронологиясын сақтайды. Ал әдебиет адамның сол қасіретті қалай сезінгенін жеткізеді.

Әдебиетшінің жауапкершілігі

Семей тақырыбы әдебиетшіге ерекше жауапкершілік жүктейді.

Өткенді өзгерту мүмкін емес, бірақ оны ұмыттырмауға болады. Қасіретті бастан кешкен адамдардың өмірін қайтара алмаймыз, алайда олардың тәжірибесін кейінгі ұрпаққа жеткізе аламыз. Бұл – әдебиеттің азаматтық және мәдени жауапкершілігі.

Семей туралы жазуда әсіре пафос пен жасанды ұраннан гөрі тарихи шындықтың өзі маңызды. Көркем шығарма оқырманды дайын қорытындыға мәжбүрлемей, оны адам тағдыры арқылы ойландыруы керек.

Сондықтан қазіргі әдебиетте Семей тақырыбын жаңа көркемдік формалар арқылы жалғастыру маңызды. Деректі проза, роман, повесть, әңгіме, поэзия, драматургия және балалар әдебиеті бұл тарихи тәжірибені әртүрлі қырынан көрсете алады.

Семей туралы жаңа шығармаларда куәгерлік жады, отбасылық естелік, туған жер феномені, ұрпақаралық сабақтастық және тарихи травма мәселелерін тереңдетуге мүмкіндік бар.

Семейдің әлемге айтар сөзі

Семейдің қасіретін тек еске алып қою жеткіліксіз. Оны әлемдік мәдени жадтың бір бөлігіне айналдыру қажет.

Хиросима мен Нагасаки адамзат жадында ядролық соғыстың символдары ретінде орнықса, Семей ядролық сынақтардың ұзақ мерзімді зардаптарын еске салатын кеңістік ретінде танылуы тиіс.

Семейдің тарихы бір реттік әскери шабуылдың тарихы емес. Бұл – ондаған жыл бойы жүргізілген ядролық сынақтардың тарихы, бейбіт халық өмір сүрген кеңістіктің әскери-ядролық эксперимент алаңына айналуы, адамның және табиғаттың қатар жаралануы, жеке естеліктің халықтық тарихи жадқа айналуы.

Сондықтан Семей туралы қазақ әдебиетінің әлемдік оқырманға айтар сөзі бар.

Ол сөз тек өкпе немесе айыптау емес. Ол – ескерту.

Адамзат мұндай қасіретті қайталамауы керек.

Қазақ әдебиетінің Семей тақырыбындағы шығармаларын шетел тілдеріне аудару, ғылыми айналымға енгізу, университеттерде оқыту және халықаралық әдеби-мәдени жобаларда таныстыру осы тарихи тәжірибені әлемдік мәдени жадқа енгізудің маңызды жолдары бола алады.

Семей полигонында ядролық жарылыстар тоқтағанына ондаған жыл өтті. Бірақ Семей тарихы аяқталған жоқ. Оның тарихи мағынасы да, қоғамдық жадыдағы орны да әлі зерттеле береді.

Семей – өткен шақтағы ғана оқиға емес. Ол – бүгінгі ұрпаққа қойылған сұрақ: біз өз тарихымызды қаншалықты білеміз, алдыңғы ұрпақтың басынан өткен қасіретті қаншалықты түсінеміз және келешек ұрпаққа қандай сабақ қалдырамыз?

Әдебиет осы сұрақтардың бәрін бір арнаға тоғыстыра алады. Себебі әдебиет – өткеннің жай ғана баяны емес, халықтың жады.

Семей туралы жазу арқылы біз тек тарихты еске алмаймыз. Біз бейбітшіліктің қадірін, адам өмірінің құнын, туған жердің қасиетін және табиғат алдындағы жауапкершілікті айтамыз.

Семей даласында жарылыстың дауысы әлдеқашан өшті. Бірақ оның тарихи жаңғырығы өшкен жоқ. Ол – тарихта, халықтың жадында және әдебиетте.

Сондықтан Семей туралы жазу – өткенді қайта қозғау емес. Бұл – бүгінді түсіну, тарихи сананы сақтау және болашақты қорғау.

Семейдің жарасын ұмытуға болмайды. Өйткені ұмытылған қасірет тарихи сабақ болудан қалады. Ал әдебиет сол сабақты адам жадында сақтайтын қуатты мәдени құралдардың бірі болып қала береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

Сейсенбаев Р. Тоска по отцу, или День, когда рухнул мир: рассказы. – Алма-Ата: Жазушы, 1990. – 512 с.

Маткеримова Р. А., Калиева А. К. Геопоэтика и культурная память в произведении «День, когда рухнул мир» Роллана Сейсенбаева // Вестник КазНУ. Серия филологическая. – 2025. 

Қазақстан тарихы порталы. Қазақ даласы – ядролық сынақтар алаңы. – e-history.kz.

Сейсенбаев Р. Мертвые бродят в песках = Құмды кезген өліктер: роман. – Семей: Международный клуб Абая, 2002. – 681 с.