Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы

Басты бет
Арнайы жобалар
Арнайы жобасы хат
Байыт Қабанұлы - Қасымхан Бегманов

26.02.2016 965

Байыт Қабанұлы - Қасымхан Бегманов

Автор: adebiportal.kz

                                                         


Ерденеттен хат

 


 487403_427006350725029_1572095058_n.jpg

Қазақ болып жаралып, қа­зақ емес ортада өмiрiн өткiзу, қазақ ақыны болып жаралып, қазақтың үйiнiң сыртында  күнелтудiң қасiретi қандай болатынын сiз, бәлкiм, түсiне де алмассыз. Жүрген ортаң қаншалықты бауырына басып,  маңдайыңнан сипап “әкем, көкем” десе де, жат бiреудiң үйiнде қонақта жүргендейсiң ғой. Немесе басқа ананың құ­  шағында жүрген асыранды же­тiмдейсiң. Басың аман, ба­уы­рың бүтiн болса да, кө­кiрегiң толған шер, көзiң толған жас...

Ал мен Баян-Өлгийден де алыс, қазақшылықтың иiсi де жоқ, мүлдем басқа ортада өмiр сүремiн. Маған серiк – кi­тап  қана. “Мынау безектеп жылай бастады ғой” демеңiз. Мү­ләйiмсiп, мүсiркеу тiлеу ойымда жоқ. Мен құласам таудан  құлап, жемтiгiмдi аш қас­қырға өзiм тастайтын халге жеткен, суы қатты “жасықпын”. Мұ­ны, сiрә, мақтан екен демеңiз.  Бұл тек шекпенi бүтiн болса да шекiсе-шекiсе шегесi қатайып сынудан басқа сипаты қалмаған шетте жүрген шер­мен­  дiлердiң “шеберлi­гi”. Соған қарағанда жанашырың жаныңда жүрсе, жалтақтық деген мойныңда отыратын қу екенiн  жоққа шығара алмайсыз. Ал, жат iшiнде жалғыз жүрсеңiз, мейлi жасық болсаңыз да, жау қайтаратын батыр болмасқа шараңыз қалмайды, аға. Сонан кейiн де сiздi өзiм санап, өшкенiм жанғандай, өлгенiм тiрiлгендей шешiлiп отырған түрiм ғой.

Мен дүниеге келгенде аспанды тiреген Алтай тауларының бауырында ана құрсағынан көк көңнiң үстiне шырылдап түсiп, түйе қомында тербе­тiлiп, ат жалында аяқ бастым. Жалаң аяқ қозы қайырып, қой жайдым. Бозбала болған шағымда арқыраған арғымақ мiнiп, шұрқыраған жылқы бақ­тым. Серiлiк құрып секең­деп, өзiмдi өзiм сергелдеңге салдым.

Бүгiн ауыр өндiрiсте ала таң­нан ақшамға дейiн қызмет атқарып, Қасымша айтқанда,  “жанымның жылуымен қатын баламды асыраймын”. Онан кейiн уақыт шықса, өлең жазып, әдебиет жасап “адасып” жүрген аз ғана қазағымның рухына “тары себемiн”. Бiр әйе­лiм, екi ұлым бар, бiр ұлым қазiр сiздiң елде (Өскеменде) оқып жүр. Бiлiмiмдi бiлгiңiз келе ме, серке санды сегiзiншi сыныпты iлмиген үшпен әрең бiтiргем. Болды, қосымша ештеңе жоқ. Жасымды сұрасаңыз, қырықтың қырқасынан қыр­қып өтiп, “ер жасы” делiне­тiн елуге таман ептеп аяңдап барамын. Жасағанның жасаған жақсылығы шығар, жастары сексеннен асқан әкем мен апам әлi күнге қалқиып қаралығы мол дүниеге жарық бе­рiп, бес атамның аруағы жат­қан Баян-Өлгийдiң Бессаласында отыр. Алланың берген аз ғана дарынының арқасында он шақты кiтаптың иесi атандым. “Құдайы жоқ жердiң сайтаны Құдай атанады” деп моңғолдар айтпақшы, мына халық бүгiн менi “ақын” дейдi. Болды, өзiм жайлы менiң бiлетiнiм осы ғана.

Ал ендi мен тауы да өлең, тасы да өлең болған қазақ деген халықтың қаншама қалың ақынының iшiнен Қасымхан деген ақынды неге өзiме жақын санағанымның сырын айта­йын.  Бiз өмiр сүретiн Моңғолия деген елдiң iшкi аймақтарына тiршiлiк үшiн тарап кеткен мен секiлдi кезбе, “саяқ” қа­зақтар, шүкiр, жетедi. Сондай қазақ ағайындардың бiрi ертеректе осы Ерденетте тұр­ды. Ендi, қарға тамырлы қазақ болған соң, бiр-бiрiмiздi өзi­мiзше жақын тартып, аманымыз түзу, кiрiсiп-шығысып жүретiн едiк.  Бiр қыз, бiр ұлы бар сол ағайдың жалғыз қызы моңғол мек­тебiнде оқып жүрсе де, менен үнемi қазақ тiлiнде жарық көр­ген кiтаптарды алып оқып, өлең, әңгiме туралы сөз қозғап, өзiнше жалғызсырап жүр­ген ақынға “серiк” болып, ешбiр кiршiксiз көңiлмен еркелей ағалап жүретiн. Өзiмнiң қызым жоқ болғасын ба, жанымдай жақсы көретiн едiм.  Бiрақ сол қыз қырмызыдай құлпырып, ендi-ендi бой жете бастағанда, айықпас ауруға шалдығып, бар-жоғы он бес-ақ жасында дүниеден өттi. Мен жас балдырғанның өлiмiне қатты күйзелдiм. Өлерiнiң алдында сырқатының салдарынан бiраз жатып қалды. Жұ­мыс­тан соң әдейi барып, жанына отырып, көңiлiн ауламаққа өлең оқып беремiн, әңгiмеле­сiп, әр-түрлi сөз қозғаймын ғой. Ол соған ерекше риза болады, кәдiмгiдей қуа­нады. Сондай күндердiң бiрiн­де мен тағы да бара қалып едiм, ол ерекше қуанышпен бiр кiтап көрсеттi. Содан кейiн:

“Махаббатқа куә болған дала-ау бұл,

Бәрi орнында анау өзен, анау қыр.

Алматыға кеткенiмде мұңайып,

Осы ауылда бiр қыз қалған сонау жыл ...”

– деп бастап:

 

“... Он бесiңде шешек аттың, гүл аттың,

Мына жерде қызғаныштан жылаттым.

Сенiң ойлы көздерiңе ғашық боп,

Сенiң аппақ көйлегiңдi ұнаттым ... ”

деп жалғасатын ұзақтау бiр өлеңдi аса бiр сезiмталдықпен мәнерлеп отырып жатқа оқы­ды.

Он бес-ақ жастағы қыз та­ғы сол секiлдi көптеген өлең­дердi аса бiр сырлы толқыныспен оқи бердi, оқи бер­дi. Дәрiгерлер “ешбiр дауасыз” деп үйге шығарып жiбер­ген, бiрақ оны өзi бiлмейтiн, әйтсе де күн санап жатқан бойжеткен өзiнiң айтқысы келген ой-арманын сол өлеңдер арқылы маған жеткiзiп, сыр ақтарған секiлдi. Өлеңдердi оқып бiткен ол ғашықтық өлеңдердiң әсерiнен арыла алмаған қалпы әңгiмеге кiрiсiп:

– Аға, айтыңызшы маған, ғашық болу деген соншалық ғажайып сезiм бе? Махаббат деген не өзi соншалықты? Қыз деген жандардың несi қызық сiздерге? Ақындар, сiздер неге сонша үздiге бересiздер осы?.. – дедi маған от шашқан жанарын қадай түсiп.  Шынымды айтайын, аға, өмiрде бiрiн­шi рет ер жүрегiм екi бөлiнiп түстi. Не дерiмдi бiлмей қипақтадым, күлдiм, сосын барымша жайбарақат қалыппен сөйледiм. Бейне сын берiп отырған секiлдi. Бара-бара шешiлдiм, махаббат деген сезiмдi өлiм аузында жатқан пәк пендеге ақырын-ақырын жеткiзе бастадым ...

Жиырма бес жастағы “көптi көрген” жiгiттiң, махаббаттың “майталман жыршысы” – ақынның әңгiмесi оның көңiлiне жақты бiлем, маған рақметiн айтып, тағы бiраз өлең оқыды да, ештеңе болмағандай:

– Аға, “Бесiктен бейiтке дейiнгi” (бұл Сiздiң кiтаптың аты едi) өмiр не деген тәттi едi, неткен қысқа, келте едi.  Амалым қанша, амалым ... Ғаламат мына жалғанға бiр сұлу қызбала болып жаралып, ғашық болып үлгермей жатып, сөнiп кету деген не деген өкiнiш едi ...– деп көкiрегi қарс айырыла күрсiндi.

Айтқанға ғана жеңiл, егер дәл сол бiр сәттi өзiңiз көзi­ңiзбен көрсеңiз ғой  (Ол өлетi­нiн әлдеқашан бiлген екен). Күрсiнудiң қандай ауыр арпалыс екенiн мен сонда алғаш рет жан-тәнiммен түсiндiм. Те­мiрден жаралғам жоқ ғой, шыдамым таусылып, үн шығармай, ағыл-тегiл егiлiп, тоқтай алмай жыладым. Сонда не болды дейсiз ғой?“ – Аға, дап-дардай жiгiт бола отырып, қыз алдында жылаудан ұялсаңызшы”,– деп күлiмдеп, кiп-кiш­кен­тай алақанымен жасымды сүртiп, басымнан сипағанын қайтерсiз ...

...Сондай асыл перизат өмiрiнiң соңғы сәттерiнде сол кiтаптан ләззат тауып, басына жастанып жатып, бұ дүниеден қайтқанда сол кiтапты (Сiздiң кiтабыңызды) маған қалдырып кеттi. “Жоғалтпаңыз” дедi. “Жо­­­­ғал­туға” кiмнiң дәтi шыдар, әлi сақтаулы.  Кiтапханамның тө­рiнде тұр.

Күнi бүгiнге дейiн сол асыл жанды ойлаған сайын, есiме алған сайын “Бесiктен бейiтке дейiн”; “Қасымхан Бегманов” деген есiмдер ерiксiз тiлiме оралып, жұп-жұқа көк кiтап көзiме көрiнедi (бұл Қасымхан деген ақынның ақын болғандығының, барша мақсаты орын­дал­ғандығының ап-айқын бiр көрiнiсi деп ойлаймын әрi сенемiн, аға).

Мен сiзбен содан берi сыртыңыздан “достасып” келемiн. Сiз тiлесеңiз де, тiлемесеңiз де, бұдан былай да достаса беремiн.

Қош. Әзiрше осы, аға.  Бiз­де түн болды, таңертең жұмыс.



Iнiңiз: Байыт Қабанұлы,

Ерденет қаласы, Моңғолия

 

 


Ақын Байыт Қабанұлына жауапхат


6048ce2e0e8983979ab37d41f8b11570.jpg 




Беу, менiң Байыт бауырым, алыстан хаттар жолдаған,

Ағаңның шерлi жүрегiн қап-қара қайғы торлаған.

Төлеген жазған сағыныш кеудеме мәңгi орнаған,

Менде бiр мұңлық жан едiм өмiрде жолы болмаған.

 

Беу, менiң Байыт бауырым,

Сен де бiр дерттi ақынсың, менде бiр шерлi шайырмын,

Шалғай бiр жатқан жерлердiң шерменде сырын айырдың.

Самолеттердiң бортында қара бұлттарды қақ жарып

қара жолдарды қайырдым.

 

Дариға дәурен баяғы бозбала кезгi дос қандай,

Ол кезде бiздiң бұл көңiл бәйгеге тұлпар қосқандай.

Жырымды саған жатқа оқып, үзiлген сол бiр жас ару,

Байытжан саған не дейiн қайғыма қайғы қосқандай,

Жанардан қатар екi өзен жосылып төмен жосқандай...

 

Бейтаныс бiр қыз түсiмде алыстан қолын бұлғады,

Желбiреп тұрған орамал, жалт ете қалған сырғаны.

Аңғардым анық, апыр-ай бұл ненiң болды белгiсi,

Есiмнен шықты сол сәтте түстегi жырдың ырғағы.

Қанша рет көзiм көл болып, қанша рет құрғыр құрғады,

Қаншама мөлдiр сезiмдi аямай жұлқып жұлып ап,

Аяулы сол бiр сәттердi уақыт тонап, ұрлады.

 

Моңғолдың мұңлы даласы, қаласы екен Ерденет,

Құстар да қайтып жатыр ғой айдынды мынау көлге кеп.

Қуантып неге қайтпайсың, ағаңа хаттар жазғанша,

Байыт-ау сенiң бабаң да алшаңдап жүрген жерге кеп.

 

Қарашы ана жарықтық Қозысыз Баян Өлгейдiң,

Қымызын iшкем үш рет, еске алсам әлi шөлдеймiн.

Соққылап жатқан жағаны толқыны қатты көлдеймiн,

Бiлемiн Байыт осынау дүниеге екi келмеймiн.

 

Қатептi қара нарлар мен атанға жүктi артпадың,

Қазақтың қайда даласы деп елге неге тартпадың.

Қыратта тұрар қалқайып, күн салып қарап алысқа,

Бесiнде намаз оқып ап Бессала жақта қарттарың.

 

Шыр етiп жерге түскенде жасайды тағдыр кесiмiн,

Он бес жасында үзiлген бiлмеймiн қыздың есiмiн.

Артық сөз етiп қайтейiн Алланың сол бiр шешiмiн,

Кездеспей кеткен қарағым, сұраймын сенен кешiрiм.

 

Шарт сынам ендi сынама, сындарға мұндай төзбеспiн,

Сен ғана қалқам түсiндiң, ұқпаған сырды өзге ешкiм.

Ерденет жақта елiктей өлеңдi сүйген қалқам-ай,

Өзiммен емес, өмiрде жырыммен ғана кездестiң.

 

Арманда кеткен қайтейiн аруы бiздiң даланың,

Бұлт басқан нұрлы келбетiн туған бiр айға баладым.

Қай жерде қалды тым ерте ұстаған айна-тарағың,

Басыңда белгi бар ма екен, жат жерде қалған, қарағым!

 

Байыт-ау, бiрақ бiреуге ол ару жай бiр кейiпкер,

Кейiпкер деген оларға сыртынан шулап кейiптi ел.

Құпия сырын ашпайды құлыптаулы тұрған сейiптер,

Томпиып үнсiз жатады бетiнде жердiң бейiттер.

 

Сол қыздың аппақ жүзiндей алдымда жатыр парақтар,

Бұтақтарымен түртедi терезе жақтан қарап тал.

 Мен жайлы айтқан боратып,  сенбеңдер ғайбат сөздерге,

Жырымды оқып, өзiмдi көрмеген әлi қарақтар...

 

Қасымхан Бегманов

Көп оқылғандар