Сананы сілкілеген спектакль

Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театрында кейінгі жылдары жақсы үрдіс қалыптасып келеді. Жуырда Қаллеки театрында ерекше қойылымдарымен көзге түсіп жүрген режиссер Әлібек Өмірбекұлы сахналаған «Шідер» спектаклін (авторы – Бақытжан Қаратегі, сахналық нұсқасын жасаған – Мирас Әбіл) тамашалаудың сәті түсті.

Қашанда ең алдымен жасанды патетикадан қашуға ұмтылатын жас бөрінің жаңа қойылымының алғашқы көріністерінде бас кейіпкерлер Қосан мен Ақжанның бір-біріне деген ықыласы табиғи, таза сезім ретінде көрінеді. Бұл тұста көрермен олардың тағдырын махаббат хикаясы ретінде қабылдай бастайды. Бірақ тарихтың өз заңы бар. Желтоқсан көтерілісінен кейін Қосан мен Ақжанның өмірі күрт өзгереді. Екеуі де қауіпсіздік комитетінің қызметкеріне айналады. Бұдан былай олардың әр қадамы жеке сезіммен емес, қызметтің талабымен өлшенеді. Кеше ғана бір-біріне жүрек қалауымен жақындаған екі адамның бүгін құпия тапсырманың арасында жүруі – спектакльдегі ең ащы парадокстың бірі. Осы тұста «Шідер» махаббат туралы спектакль болудан қала бастайды. Нақтырақ кестелесек, махаббаттың қаншалықты оңай тұсалатыны туралы шығармаға айналады.

Қосан мен Ақжанның трагедиясы олардың бір-бірінен суығанында емес. Керісінше. Сезімнің бар екенін біле тұра, азаматтық парызды алға оздырып алғанында дер едік. Парыз. Спектакльдегі осы сөздің салмағы ауыр. Өйткені парыздың өзі – жаман ұғым емес. Адамды жауапкершілікке шақыратын да – сол. Бірақ ол адамның жеке таңдауынан жоғары қойылған сәтте, басқа бір күшке айналады. Адам өз өмірінің иесі болудан қалып, өзі орындауға тиіс міндеттердің қармағына ілінеді. Міне, «шідер» осы жерден көрінеді. Екеуі де сахнада еркін жүре алады. Бірақ олардың еркіндігі ішкі шектеулерге шідерленеді. Қайда бару керегін, кімге сену керегін, не айтуға болатынын қызмет анықтайды. Тіпті, жүрек қалауына қатысты шешімнің өзі парыздың көлеңкесінде қалады. Қос кейіпкер осылайша көзге көрінбейтін шідерге байланады.

Спектакльдің ең әсерлі тұсы да осында. Себебі көрермен Қосан мен Ақжанды сырттан тұсауланған құрбандар ретінде ғана қабылдай алмайды. Олар белгілі бір деңгейде өз таңдауларымен осы жүйенің ішіне кіреді. Демек, қойылым бізді бір ғана сұрақпен дербес қалдырмайды. Қосан мен Ақжанның арасындағы махаббаттың тарихы жеке адамдардың хикаясынан әлдеқайда кең. Олардың тағдыры арқылы тұтас бір дәуір адамның ішкі әлеміне қалай әсер еткенін көресіз.

Тарих оқулықтарда даталар мен оқиғалардан тұрады. Ал сахнада тарих адамның тағдыры болып көрінеді. «Шідердің» ерекшелігі де сол, үлкен тарихи шындық екі адамның қарым-қатынасы арқылы өрбиді. Саяси жүйе туралы айту үшін міндетті түрде мінбер қажет емес. Кейде бір-біріне қарай алмай қалған екі адамның үнсіздігі тұтас дәуірдің ақиқатын айтып тұрады. «Шідер» спектаклі адам болмысының ішкі шектеулері мен бостандық іздеуі туралы терең философиялық метафора екені дәл осы тұста аңғарылады.

Қойылымның негізгі өзегі экзистенциалдық таңдау төңірегінде өрбиді: «Ел тағдыры ма, әлде жеке адамның бақыты ма?». Кейіпкерлер өздері таңдаған мамандықтың, Отан алдындағы міндеттің және жүйенің шідерінде жүреді. Олардың әрбір қадамы алдын ала жазылып қойған сценарий сияқты. Кейіпкерлер өз сезімдері мен міндеттері арасында таңдау жасауда еркіндіктің тым ауыр жүгін арқалайды. Олар бостандықты аңсайды, бірақ жүйеден тыс өмір сүру мүмкін еместігін түсінеді.

Спектакльдегі шідер – сананың шектелуі. Сыртқы шідер: мемлекеттік құпиялар, заңдар, қоғамдық мораль және жүйелік тәртіп. Ішкі шідер: қорқыныш, кінәлау сезімі, өткен шақтың естеліктері мен үмітсіздік. Режиссер Әлібек Өмірбекұлы адамның ең үлкен түрмесі оның өз басындағы ойлары мен қорқыныштары екенін батыл көрсетеді. Кейіпкерлер сырттай еркін көрінгенімен, іштей өз сезімдерінің құлы болып қала береді. Қойылымдағы махаббат желісі де екіұдай философиялық сипатқа ие. Бір жағынан, махаббат – адамды жүйенің қыспағынан, суық логикадан құтқаратын жалғыз жарық сәуле. Екінші жағынан, ол – адамды әлсіз ететін, оны жаралайтын және тағы бір тәуелділікке байлайтын күш.

«Шідер» спектакліндегі режсерлік шешім мен екі актердің шеберлігі бір-бірінен ажырағысыз, біртұтас көркемдік одақ құрып тұрғаны дәлелдеуді керек етпейді. Спектакльде тұтас бір дәуір жүгін, барлау әлемінің құпиясын тек екі-ақ актердің иығына арту – бұл үлкен шығармашылық тәуекел әрі батыл қадам. Ең алдымен, актерлер санын шектеген Әлібек Өмірбекұлының негізгі шешімдері минимализм мен ішкі триллеpге негізделгенін байқау қиын емес. Айталық, кеңістік минимализмі сахнадағы шектеулі декорациядан анық байқалады. Сахнада артық ештеңе жоқ. Режиссер сыртқы декорацияны барынша азайтып, бүкіл назарды кейіпкерлердің ішкі дүниесіне аударады. Ал сахнадағы кеңістік – кейіпкерлердің ішкі жалғыздығы мен құлазыған көңіл күйінің рәмізі.

Қойылымда Жарық пен Уақыт метаморфозасы да сәтті шыққан. Спектакльде уақыт пен кеңістіктің ауысуы күрделі декорациямен емес, тек жарық партитурасымен шешіледі. Жарық мұнда үшінші кейіпкер сияқты әрекет етеді. Ре­жиссер триллер эффектісін сыртқы қорқынышты оқиғалармен емес, сахнадағы ойын ережелерімен және шешім қабылдар сәттегі психологиялық кернеу арқылы тудырады. Бұл ой ағымына құрылған театр екенін осыдан кейін анық ұғасыз.

Басты рөлдерді сомдаған Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Айнұр Бермұхамбетова мен Ержан Нұрымбеттің сахнада 120 минут бойы көрерменді шиеленісте ұстап тұруы – феноменалды құбылыс. Қосан мен Ақжан рөлдеріндегі бұл екі актер ішкі монолог техникасын шегіне жеткізе орындайды. Сахнада Ақжан рөлін сомдаған актриса Айнұр Бермұхамбетова нәзіктік пен беріктік эталонына айналып үлгерген. Тұтас бір дәуірдің тауқыметін тартқан, бірақ ішкі рухани өзегін жоғалтпаған образды орындаушы сахнада эмоцияны сыртқа жайып салып жыламайды, керісінше, қайғыны ішке жұтудың, махаббатты үнсіз сақтаудың қаншалықты ауыр екенін көрсетеді.  Психологиялық пластиканы терең меңгерген Айнұрдың сахнадағы әрбір қозғалысы, дене бітімі,  партнеріне деген сенімі мен реакциясы дәлдігімен таңғал­дырады. Оның дауыс ырғағының құбылуы көрерменді лирикалық естеліктерден суық детективтік шындыққа лезде жетелеп отырады.

Қосан рөліндегі Ержан Нұрымбет сахнада сырттай өте салқын, байсалды, темірдей тәртіпке бағынған барлаушының бейнесін жасайды. Оның шеберлігі үнсіз қалған тұстарында керемет байқалады. Көрермен оның кейіпкерінің ішкі шарпысуын көзінің жанарынан, саусақтарының дірілінен, ауыр тынысынан оқиды. Ол махаббатты жаншып, жүйенің бұйрығын орындауға мәжбүр адамның трагедиясын іштен тыну (подтекст) арқылы өте нанымды жеткізеді.

Режиссер Ержан мен Айнұрға еркін суреткер ретінде өмір сүруге мүмкіндік берген. Осы тандемнің арқасында «Шідер» драмалық детективтен гөрі адам жанының ең терең, ең құпия қатпарларын ашқан интеллектуалды, психологиялық шедеврге айналған. «Шідер» спектаклінің ең үлкен өрелілігі Қосан мен Ақжанның махаббат хикаясын жалаң сезім деңгейінде қалдырмай, ұлттық қасіретіміз болған Желтоқсан көтерілісі тақырыбымен астарлап өруінде жатыр. Әлібек Өмірбекұлы бұл тақырыптарды кейіпкерлердің жады, психологиялық жарасы және сахналық ишаралар арқылы бере білуімен алға озып тұр.

Режиссер естеліктер мизанценаларының шешімін керемет тапқан: спектакльде екі актердің өткен шақты еске алу сәтінде сахнадағы жарық кенеттен үрейлі түске боялады. Бұл – 1986 жылғы желтоқсанның ызғарын білдіретін эмоционалды метафора. Актерлердің диалогі сырттай махаббат туралы өрбігенімен, олардың дауыс ырғағындағы үрей мен дене пластикасы сол тұстағы тоталитарлық жүйенің аңдуы мен қыспағын көз алдыңызға әкеледі. Режиссер Желтоқсан көтерілісін ұлттың оянуы ретінде ғана емес, кейіпкерлердің тағдырын күрт өзгерткен, олардың еркіндігін алғаш рет шідерлеген үлкен саяси күш ретінде сипаттайды. Қосанның мемлекеттік қызметке, барлау саласына кетуі мен Ақжанның шетелге кетуінің астарында Желтоқсан ызғарының салқыны жатқанын режиссер философиялық астарға айналдыра алған. 

Әлібек Өмірбекұлы Желтоқсанды кейіпкерлердің ішкі дүниесіндегі өшпейтін суық ызғар ретінде береді. Актерлер Ержан Нұрымбет пен Айнұр Бермұхамбетова бұл сахнада сезімді сыртқа теппей, керісінше, бүкіл ауырлықты ішке жинайды. Көрермен сахнадағы екі адамның трагедиясы арқылы тұтас бір ұлттың қасіретін сезінеді. Бұл мизансцена «Шідер» қойылымын жай ғана детективтік жанрдан оны ұлттық-философиялық реквием деңгейіне көтеріп әкеткенін көз көрді.

«Шідер» спектакліндегі музыкалық көркемдеу мен дыбыстық эффектілер Желтоқсан қасіретін көрерменнің санасына тікелей жеткізетін басты құралдардың бірі болғанын да айтпай кете алмаймыз. Режиссер Әлібек Өмірбекұлы мен дыбыс режиссері мұнда әуендік безендірудің өте күрделі, психологиялық концепциясын жасаған. Мысалы, 1986 жылғы оқиғалар мен барлау қызметінің суық әлемі сахнада дыбыстық­контрастар арқылы беріледі. «Шідер» қойылымындағы музыка мен дыбыс лирикалық безендіруден интеллектуалдық аудио-дизайн деңгейіне көтерілген. Дыбыстар мен әуендердің суықтығы, электронды сипаты мен метафоралық қолданысы Желтоқсан тақырыбын тарихи факт ғана емес, адам жанының мәңгілік жарасы ретінде қабылдауға көмектеседі.

«Шідер» спектакліндегі Михаил Горбачев бейнеленетін­мизансцена мен Людмила Гурченконың әнін қолдану – режиссер Әлібек Өмірбекұлының постмодернистік иронияға, гротескке, терең тарихи рефлексияға құрылған ең үздік авторлық шешімдері. Бұл екі элемент қойылымның негізгі идеясын, оның ішінде адамның да, тұтас ұлттың да жүйе тарапынан қалай шідерленгенін ашуға қызмет етеді. Бұл сахнада режиссер КСРО-ның соңғы басшысы Михаил Горбачевтің бейнесін тарихи дәлдікпен емес, абсурд және саяси фарс деңгейінде көрсетеді. Сахнада Кеңес одағының ыдырау үдерісі тым жеңіл, тіпті әжуа аралас сипатта ойналады. Бұл – режиссердің КСРО тоталитаризміне жасаған үлкен деконструкциясы.

Әлібек Өмірбекұлы бұл екі деталь арқылы «Шідерді» бүгінгі санамыздың деколонизациясы туралы интеллектуалды дискурсқа айналдырған. Дәстүрлі қойы­лым­дарда көрермен кейіпкермен бірге жылап, іштегі шерін тарқатып қайтатын болса, «Шідердегі» бұл мизансценалар ойлау катарсисіне алып келген. Спектакль біткенде көрермен залдан жеңілдеп шықпайды, керісінше, иығына үлкен сұрақтардың жүгін арқалап шығады.

«Шідер» спектаклінің осы ерекше мизансценасында Ержан Нұрымбет пен Айнұр Бермұхамбетованың мимикасы мен пластикасы психологиялық­контрасты өршіте түседі. Режиссер Әлібек Өмірбекұлы бұл сәтте актерлерге сыртқы фарсқа тікелей қосылмай, керісінше, ішкі тас-түйін күйді ұстауды міндеттеген. Осылайша, Ержан Нұрымбет пен Айнұр Бермұхамбетова өздерінің пластикалық және мимикалық шеберлігі арқылы фондағы саяси фарстың астарында тұрған шынайы адамдық қасіреттің масштабын еселеп арттырып тұрады.

«Шідер» спектаклінің финалы – қойылымның бүкіл философиялық, психологиялық және тарихи жүгін бір арнаға тоғыстыратын, көрерменді есеңгіретіп кететін ашық әрі драмалық леп белгісі. Режиссер Әлібек Өмірбекұлы соңғы сахнада адам баласының өз ішкі тұсауымен жалғыз қалатын экзистенциалды сәтін көрсетеді. Дау жоқ, режиссер финалдың сюжеттік және визуалды шешімін де әдемі өре білген. Қойылым соңында КСРО-ның ыдырауы, Желтоқсан ызғары артта қалып, бүгінгі күннің шындығы алға шығады. Алайда кейіпкерлер күткен еркіндік пен бақыт орнамайды. Сахнадағы жарық барынша азайып, бүкіл әлем тек Қосан мен Ақжанның айналасындағы тар шеңберге сыйып кеткендей әсер қалдырады. Кейіпкерлер тағдырдың барлық соққысынан өтіп, бір-біріне жақындауға мүмкіндік алғандай көрінген сәтте олардың рухани тұрғыдан әлдеқашан мертіккені көзге анық ұрып тұрады. Олардың аяғындағы көрінбейтін шідер (жүйенің қалдырған жаралары) оларды алға жылжытпайды. Бұл – сыртқы жүйе ауысқанмен, олардың ішкі түрмесінің ешқайда жоғалмағанының белгісі.

Финалда актерлердің бір-біріне қараған жанарында тек шексіз шаршау, өкініш және шарасыздық тұрады. Олар өз өмірлерін жүйенің құрбандығына шалғанын, бұл үдерісті кері қайтару мүмкін еместігін толық түсінеді. Спектакльдің финалы абсолютті ашық сұрақпен аяқталады. Сахнадағы қараңғылық пен тыныштық залда отырған әрбір адамды өз ішіне үңілуге мәжбүрлейді. Кейіпкерлердің шынайы трагедиясын сезген көрермен «Біз шынымен өткен шақтың құрсауынан босай алдық па? Әлде біз әлі күнге дейін ескі жүйенің, қорқыныштардың, қоғамдық қалыптардың шідерінде өмір сүріп жатырмыз ба?» деген ауыр сұрақпен жалғыз қалады. Бұл финал жеңіл сезімнен гөрі адамды саналық сілкініске және ішкі еркіндік үшін күреске үндейтін интеллектуалды катарсистің шыңы десек, әсте қателеспейміз.

«Шідер» спектаклінің финалындағы жарық пен музыкалық нүкте – режиссер Әлібек Өмірбекұлының постдрамалық театр тілін шегіне жеткізген, көрерменнің сезімі мен санасына тікелей әсер ететін ең негізгі көркемдік детальдары. Режиссер бұл жерде дәстүрлі театрдың салтанатты финалынан қашып, абстрактілі әрі психологиялық концепция тұрғысынан кестелі шешім жасағанын аңғардық. Осы арқылы режиссер «Шідердің» шешімін аяқсыз қалдырады. Бұл – Әлібек Өмірбекұлының театр өнеріндегі ең күшті режиссерлік айла-тәсілдерінің бірі.

Шынында да «Шідер» спектаклі көрерменге дайын жауап ұсынбайды. Қойылымнан кейін әрбір адам өз өміріне қарап, «Мені алға жылжытпай тұрған өз шідерім туралы ойландым ба?» деген сұраққа жауап іздей бастайды. Олай болса, көрерменін осы ойға жетелеген «Шідерді» өнер құдіретіндей көрмеске амалың қайсы? Шымыр да шынайы шығарма ғана сананы сілкілей алады.

Шархан ҚАЗЫҒҰЛ