Тәуелсіздікпен құрдас театр: Қаллекидің 35 жылдық тарихы

1991 жылдың 15 қарашасында, Қазақстан тәуелсіздігін жариялауға бір ай қалғанда, жаңа қазақ театрының шымылдығы түрілді. Ғабит Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен шығармашылық жолын бастаған өнер ордасы бүгінде 35 жылдық белеске жетті. Осы уақыт ішінде Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры ұлттық сахна өнерінің маңызды орталықтарының біріне айналды. Тәуелсіздікпен қатар қалыптасқан театр қандай тарихи кезеңдерден өтті және мерейтойын қалай атап өтті?

Тәуелсіздікпен құрдас театр: Қаллекидің 35 жылдық тарихы - adebiportal.kz

Қаллеки театрының тарихы Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы кезеңімен тығыз байланысты. 1991 жылдың 15 қарашасында сол кездегі Целиноград қаласында жаңа қазақ музыкалық драма театры алғашқы қойылымын көрермен назарына ұсынды. Театр шымылдығы Ғабит Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен ашылды. Алғашқы спектакльді режиссер Жақып Омаров сахналады. Бұл туындының жаңа театр репертуарынан орын алуының өзіндік көркемдік мәні бар. Ақан серінің тағдыры арқылы шығармада өнер адамының еркіндігі, махаббат, әлеуметтік теңсіздік пен қоғамдағы қайшылықтар суреттеледі. Сонымен бірге қазақтың әншілік дәстүрі мен ұлттық дүниетанымы көрініс табады.

Жаңа театрды қалыптастыру оңай болған жоқ. Актерлерді бір шығармашылық мақсатқа жұмылдыру, репертуар жасақтау, кәсіби сахна мәдениетін орнықтыру және көрерменнің сеніміне ие болу уақыт пен табандылықты талап етті. Осы жауапкершілікті алғашқы болып Жақып Омаров мойнына алды. Ол театрдың шығармашылық бағытын айқындап, кәсіби ұжымның қалыптасуына негіз қалады. Бір айдан кейін, 1991 жылдың 16 желтоқсанында Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздігін жариялады. Осылайша Қаллеки театрының шығармашылық жолы мен тәуелсіз мемлекеттің тарихы қатар басталды.

Театрдың алғашқы кезеңі Жақып Омаровтың есімімен байланысты. Ол 1991–1996 жылдары өнер ұжымына жетекшілік етіп, шығармашылық мектептің негізін қалады. Жаңа театрдың алдында ұлттық драматургияны сахналау, актерлік құрамды қалыптастыру және көрерменмен тұрақты байланыс орнату міндеттері тұрды. Алғашқы жылдардан бастап ұжым қазақ әдебиетінің көрнекті шығармаларын сахнаға шығарып, ұлттық театр өнерінің дәстүрін жалғастыруға ұмтылды. 1993 жылы өнер ордасына қазақ сахнасының көрнекті актері Қалибек Қуанышбаевтың есімі берілді. Бұл театрдың ұлттық өнер тарихымен байланысын тереңдете түсті. 1996–1998 жылдары театрға Қазақстанның халық артисі Қадыр Жетпісбаев жетекшілік етті. Ал 1999–2009 жылдары шығармашылық тізгінді қазақ режиссурасының аса көрнекті өкілі, КСРО халық артисі, «Халық Қаһарманы» Әзірбайжан Мәмбетов ұстады. Әр кезеңдегі режиссерлердің шығармашылық көзқарасы мен сахналық ізденістері театрдың кәсіби дамуына ықпал етті.

Қаллеки театрының шығармашылық жетістіктері көп ұзамай халықаралық деңгейде де таныла бастады. 1996 жылы Ресейдің Уфа қаласында өткен түркітілдес мемлекеттердің «Туғанлық» халықаралық театр фестивалінде Шахмет Хұсайыновтың «Алдар Көсе» музыкалық комедиясы лауреат атанды.

Бұл жас театрдың халықаралық өнер кеңістігіндегі алғашқы маңызды жетістіктерінің бірі болды. Алдар Көсе – қазақ ауыз әдебиетіндегі тапқырлықтың, әділетсіздікке қарсылықтың және халықтық әзілдің көркем бейнесі. Оның сахнадағы музыкалық нұсқасы ұлттық фольклорды театр тілімен жеткізудің бір үлгісіне айналды. Фестивальдегі жетістік ұжымның шығармашылық мүмкіндіктерін көрсетіп, оның кәсіби дамуына серпін берді.

Қаллеки театрының тарихындағы маңызды белестердің бірі – 2011 жылдың 14 желтоқсаны. Осы күні өнер ордасына мемлекеттік академиялық театр мәртебесі берілді. Бұл шешім ұжымның шығармашылық еңбегі мен қазақ театр өнеріне қосқан үлесінің мойындалғанын көрсетті. Кейін театрдың материалдық-техникалық мүмкіндіктері де кеңейді. Елордада заманауи театр ғимараты салынып, ұжым 2021 жылы өзінің 30 жылдық мерейтойын жаңа сахналық кеңістікте қарсы алды. Жаңа ғимарат күрделі сахналық шешімдерді жүзеге асыруға, музыкалық қойылымдардың мүмкіндіктерін кеңейтуге және көрерменге қолайлы жағдай жасауға жол ашты. Ал 2024 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен театрға «Ұлттық» мәртебесі берілді. 1991 жылы шағын шығармашылық ұжым ретінде құрылған театр отыз жылдан астам уақыт ішінде академиялық әрі ұлттық мәртебеге ие болған іргелі өнер ордасына айналды.

Қаллеки театрының шығармашылық тарихы ең алдымен сахнада қойылған туындылар арқылы танылады. 35 жыл ішінде театр сахнасында 160-қа жуық спектакль қойылған. Олардың арасында ұлттық драматургияның классикалық шығармалары, тарихи тақырыптағы туындылар, әлем әдебиетінің жауһарлары мен заманауи пьесалар бар. Мұхтар Әуезовтің «Абай», «Қарагөз», «Айман-Шолпан» шығармалары қазақ қоғамының рухани болмысын, адам тағдырын және дәуір қайшылықтарын сахна тілімен бейнелейді. Ал «Құнанбай», «Бопай ханым», «Жошы хан» сияқты тарихи тақырыптағы спектакльдер көрерменді өткен дәуірлердегі тұлғалардың өмірімен, ел тарихындағы күрделі оқиғалармен таныстырады. Театр репертуарында Уильям Шекспирдің «Отелло», «Ромео мен Джульетта», Шыңғыс Айтматовтың «Ғасырдан да ұзақ күн», «Қызыл орамалды шынарым», Антон Чеховтің «Шие» шығармалары да орын алды. Сонымен қатар Төлен Әбдіктің «Парасат майданы», Әбіш Кекілбаевтың «Күй», Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Қан мен тер» туындылары арқылы адамгершілік, ар-намыс, қоғам мен тұлға арасындағы қайшылықтар сахнада көркемдік тұрғыдан зерделенді.

Қаллекидің музыкалық драма театры ретіндегі ерекшелігі де назар аударуға тұрарлық. Театр қойылымдарында драмалық әрекет музыкамен ұштасады. Симфониялық оркестр мен халық аспаптар ансамблінің сүйемелдеуі спектакльдердің көркемдік мүмкіндіктерін кеңейтеді. Яғни, өнер ордасы әдебиет, актерлік шеберлік пен музыкалық мәдениетті бір сахнада тоғыстырып келеді.

2026 жылғы 15 қарашада Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры өзінің 35 жылдық мерейтойын атап өтті. Мерейтойлық бағдарлама сағат 10:00-де Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасында ұйымдастырылған конференциямен басталды. Жиында театрдың қалыптасу тарихы, шығармашылық жетістіктері мен ұлттық мәдениеттегі орны сөз болды. Сонымен қатар театрдың 35 жылдық жолына арналған «Ұлттық театр» кітабы мен шығармашылық құрам мүшелерінің өмірбаянын таныстыратын кітапшалардың тұсаукесері өтті. «Ұлттық театр» кітабының авторы – театртанушы, театрдың әдебиет бөлімінің меңгерушісі Мирас Әбіл. Басылымда театрдың құрылған кезеңінен бүгінге дейінгі тарихы, актерлердің өмірбаяны, шығармашылық ұжымдардың қызметі мен жетістіктері қамтылған. Автордың айтуынша, бес жыл бұрын театрдың 30 жылдығына арналған кітап жарық көрген. Ал жаңа басылымда өнер ордасының тарихын кеңірек жүйелеп, бірнеше буын шығармашылық тұлғаларының еңбегін көрсетуге басымдық берілген. Театр тарихын кітапқа түсірудің маңызы ерекше. Себебі сахнадағы әр қойылым белгілі бір уақытпен шектелгенімен, оның дайындалу тарихы, актерлердің еңбегі және режиссерлік ізденістері кейінгі ұрпақ үшін құнды дерекке айналады. Мұндай басылымдар сол мұраны жүйелеп, сақтауға мүмкіндік береді.

Мерейтойлық шаралар конференциядан кейін театр ғимаратында жалғасты. Сағат 12:00-де театрдың негізін қалаушы режиссер Жақып Омаров атындағы кіші сахнаның ашылу рәсімі өтті. Сол уақыт аралығында режиссердің жеке портреті де таныстырылды. Бұл оқиға театрдың алғашқы шығармашылық бағытын айқындап, кәсіби ұжымның қалыптасуына үлес қосқан тұлғаға көрсетілген құрметтің белгісі болды. Сағат 12:30-да театрдың аға буын актерлеріне арналған портрет галереясы таныстырылды. Галерея бірнеше буын сахна шеберлерінің шығармашылық жолын дәріптеп, олардың ұлттық театр өнеріндегі орнын кейінгі көрерменге таныстыруды мақсат етті. Кешкі бағдарлама сағат 16:00-де актерлердің қызыл кілеммен салтанатты шеруімен жалғасты. Ал сағат 17:00-де театрдың үлкен сахнасында 35 жылдық мерейтойға арналған шығармашылық кеш ұйымдастырылды.

Мерейтой қарсаңында театрдың 250-ге жуық әртісі мен қызметкері марапатталғаны хабарланды. Сондай-ақ «Абай» телеарнасымен бірлесіп өнер ордасының тарихын таныстыратын деректі фильм түсірілді. Театр 35 жылдық мерейтойын тек салтанатты кешпен шектемей, өзінің шығармашылық мұрасын жүйелеуге, негізін қалаушылардың есімін ұлықтауға және бірнеше буын өнерпаздың еңбегін дәріптеуге арнады.

Бүгінде Қаллеки театры өткеннің мұрасын сақтаумен қатар, жаңа буынның шығармашылық ізденістеріне жол ашып келеді. Тәуелсіздікпен құрдас театрдың 35 жылдық тарихы – сахна мен көрермен арасындағы байланыстың, ұлттық өнерге адалдықтың және ұрпақтар сабақтастығының тарихы.

 

Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. Байланыс: adebiportal@gmail.com 8(7172) 64 95 58 (ішкі – 1008, 1160)

Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.

Бөлісу:

Көп оқылғандар

Қос қасиет

22.10.2026

2231

Taza Qazaqstan