Көпшіліктің ойында бұрыннан бір пікір қалыптасқан: «Бұрынғыдай жақсы кино қазір жоқ», «Қазіргі қазақ фильмдерінде мағына қалмаған» деген секілді.
Шынында да, соңғы жылдары балаларға арналған отандық фильмдер көп түсіріліп жатқанымен, көрермен көңілінен толық шыға бермейді. Бірақ, соның арасында да ой салатын, жүрекке жылу ұялататын дүниелер бар екенін ұмытпаған жөн.
Кез келгеніміздің балалық шағымызда ерекше орын алған бір туынды бар — ол, әрине, «Менің атым Қожа» фильмі. Бұл фильм – тек күлкі сыйлаған кино ғана емес, сонымен қатар бала мінезін, еркіндік пен жауапкершіліктің шекарасын шебер көрсеткен нағыз шедевр.
Қуантатыны – осы бір аңызға айналған оқиға бүгінде қайта жаңарып, жаңа форматта экранға жол тартты. Заманауи режиссерлер Қожаны жаңа көзқараспен көрсетіп, бүгінгі баланың бейнесін, оның арманын, мінезін заман тілімен жеткізбек болған.
Сондықтан, егер сіз бұрынғы «Қожаны» жақсы көрсеңіз, жаңа нұсқасын көруге кеңес беремін. Мүмкін, бұл фильм сізді балалық шаққа бір сәтке қайта апарып, қазіргі балалар киносына деген көзқарасыңызды өзгертетін шығар.
Режиссер Қуат Ибрагимовтың бұл туындысы — бұрынғы классиканы жаңаша көзқараспен түсіндіріп, бүгінгі ұрпаққа жақын етіп жеткізген ерекше жұмыс. Ол Қожаның мінезін өзгеріссіз қалдырса да, оны қазіргі заманның баласына бейімдеп көрсете алған. Бүгінгі қоғамдағы балалардың өмірі, олардың еркіндігі мен жауапкершілігі, ересектермен қарым-қатынасы — бәрі де фильмде шынайы берілген.
Фильмде көрермен тек ескі оқиғаны емес, жаңа буынның өмірге деген көзқарасын, олардың арманы мен сезімін көреді. Қуат Ибрагимов өз туындысында дәстүр мен жаңашылдықты шебер ұштастырып, көрерменге балалықтың мәңгілік құндылығын еске салады.
Бұл фильм — тек Қожаның тарихының жалғасы емес, сонымен қатар бүгінгі балалардың да өз дауысын табуға, өз жолын іздеуге арналған үндеу сияқты. Сол себепті, «Менің атым Қожа» фильмі тек өткеннің ностальгиясы емес, қазіргі заманға арналған жаңа тыныс деуге әбден болады.
«Жаңа саяхатта» Қожа жаңа ортаға бейімделуге тырысады. Осы арқылы фильм қазіргі балалардың өміріне тән мәселелерді қозғайды: әлеуметтік желі, достық пен өтіріктің ара-жігі, ата-ана мен бала арасындағы түсіністік. Режиссер бұл тақырыптарды ауырлатып жібермей, керісінше жеңіл юмормен, шынайы диалогтармен жеткізеді — бұл Ибрагимовтың өзіндік қолтаңбасы.
Қуат Ибрагимовтың тағы бір ерекшелігі — ол кейіпкерлерді «үлгі ету» үшін емес, олардың ішкі сезімін ашу арқылы тәрбиелік ой қалдыруға тырысады. Камера тілімен сөйлей отырып, ол Қожаның әрбір әрекетін баланың көзімен көрсетеді. Осы арқылы көрермен балалықтың пәктігін, қателесудің де өсуге жол ашатынын сезінеді.
Фильмнің визуалды шешімдері де заманауи бағытта жасалған: динамикалық монтаж, ашық түстер, жеңіл әуен мен шынайы диалогтар – бәрі қазіргі балалардың қабылдауына лайық. Бұл – отандық балалар киносының жаңа тенденциясы: тәрбиелік мәні бар, бірақ өмірге жақын, жасанды емес шынайы оқиғаларға негізделген кино жасау.
Режиссер ішінен «Мен бұл фильмді тек Қожаның тарихын жалғастыру үшін емес, қазіргі баланың жанын түсіну үшін түсірдім. Бүгінгі Қожа – смартфон ұстаған, бірақ жүрегінде сол баяғы бала аңғалдығы бар кейіпкер. Уақыт өзгерсе де, бала табиғаты өзгермейді. Тек біз, үлкендер – соны ұмытып барамыз. Мен көрерменнен бір ғана нәрсе сұраймын: Қожаны кішкентай баланың көзімен емес, өз балаңыздың көзімен көріңіз. Сол кезде фильмнің мәні ашылады. Бұл кино — ностальгия емес, жаңа ұрпаққа арналған айна. Баланы түсіну – оны тәрбиелеудің ең үлкен қадамы», - деп үн қатқан сияқты.
Осы тұста Айдын Сахаманның «Болмаған балалық шақ» фильмі ерекше бөлек тұрады. Бұл фильм классикалық «балаларға арналған кино» деген түсінікке мүлдем сыймайды. Кейіпкер – жасөспірім бала, бірақ оның өмірі көп ересектің өмірінен де ауыр. Ол өз анасының бақытты болуын армандап, соған барынша тырысады. Фильмді көрген адамға бірден әсер етеді: мұңайтады, ойға қалдырады, тіпті жылатуы мүмкін. Өйткені режиссер баланың ішкі жанайқайын жасырмай, боямасыз көрсетеді.
Қызығы, бұл шығарманың кітабын оқығанда, фильмін көруге зауқың қалмай қояды. Себебі кітаптағы ауыр тақырыптар адамды психологиялық жағынан шаршатып тастайды да, киносын көргенде де дәл сондай ауыр сезімге қайта тап боласың. Көп киносыншылар да осыны айтады: «Бұл фильм жақсы, бірақ қайта-қайта көруге емес, бір рет көріп ұзақ ойланатын дүние».
Осындай фильмдердің пайда болуы – отандық балалар киносының жаңа бағыты. Бұрын тек көңіл көтеретін, жеңіл фильмдер басым болса, қазір режиссерлер балалардың жан дүниесін түсінуге, олардың да үлкендер сияқты сезімтал, күрделі әлемі бар екенін көрсетуге ұмтылады. Демек, қазіргі тенденция – балаларды жай қызықтыру емес, олардың сезімін, өмірін, мәселесін құрметтеп, шынайы сөйлесу. «Болмаған балалық шақ» осы бағыттың ең айқын мысалы болып тұр.
Бүгінгі отандық балалар киносы – өз жолын енді-енді тауып келе жатқан нәзік әлем. Бұл әлемде Қожаның аңғал еркіндігі де, бүгінгі баланың сан құбылған көңілі де, тіпті «болмаған» балалықтың жан жарасы да қатар өмір сүреді. Бір жағында – балалық шаққа қайта жетелейтін жылы естеліктер, екінші жағында – жүректегі ауыр шындықты жасырмай көрсететін батыл фильмдер тұр.
Кино тілімен сөйлейтін бұл дүниелер бізге бір маңызды нәрсені еске салады: балалық – өткен шақтың елесі емес, әр ұрпақтың ең қымбат жүрек айнасы. Қожа жаңаша бояумен экранға оралғанда, біз оның ішінен бүгінгі баланың даусын естиміз; ал «Болмаған балалық шақ» бізге меңзеп тұрғандай: «Балаға тек күлкі сыйлау аз, оның жанын да тыңдай білу керек».
Өйткені әр фильмнің түбінде бір ғана шындық жатыр – баланың әлемі ешқашан ұсақ дүние емес. Онда да қуаныш бар, өкініш бар, күрес бар, арман бар. Бұл әлемді түсінгісі келген режиссер ғана жүрекке жететін кино жасайды.
Сондықтан бүгінгі отандық балалар киносы – жай тренд емес, ұрпақпен ашық сөйлесуге жасалған қадам. Кино арқылы біз балаға ақыл айтпаймыз; керісінше, оның көзқарасын, оның шындығын, оның үнін естиміз. Уақыт өзгерсе де, бала жүрегінің тазалығы өзгермейтіні осы фильмдер арқылы тағы бір мәрте дәлелденіп отыр.
Бәлкім, болашақта бізді тағы талай жаңа Қожалар, жаңа кейіпкерлер, жаңа тағдырлар күтетін шығар. Бірақ бір нәрсе анық: балаларға арналған кино — баланы көтермей, баланың деңгейіне түсіп сөйлей алғанда ғана шынайы болмақ. Және дәл осы жол – қазақ балалар киносының ең жарқын әрі дұрыс бағыты.
Данияр Алдабергенұлы.
К. Байсейітова атындағы қазақ ұлттық өнер университетінің,
кинотану мамандығы бойынша 2-ші курс студенті.
