Неге «Шал мен теңіз» әлем әдебиетінің классикасына айналды?
Қарт балықшы 84 күн бойы теңізге шығып, бірде-бір балық ұстай алмайды. Ақыры алып марлинді қолға түсіргенімен, оны жағаға бүтін жеткізе алмайды. Бар еңбегі мен үміті ақталмағандай көрінеді. Дегенмен осы қарапайым оқиға әлем әдебиетінің ең танымал шығармаларының біріне айналды. Неліктен?
1952 жылы жарық көрген Эрнест Хемингуэйдің «Шал мен теңіз» повесі бір жылдан кейін Пулитцер сыйлығын иеленді. Ал 1954 жылы жазушы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Нобель комитеті оның баяндау шеберлігін ерекше атап өтіп, «Шал мен теңіз» шығармасын осы шеберліктің айқын көрінісі ретінде бағалады. Шығармадағы оқиға қарапайым болғанымен, оның астарында жеңіс пен жеңіліс философиясы, жалғыздық пен үміт, адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынас сияқты күрделі мәселелер жатыр.
Шығарманың басты кейіпкері – Кубада тұратын қарт балықшы Сантьяго. Ол 84 күн бойы балық аулай алмай, айналасындағылардың көзіне жолы болмаған адам болып көрінеді. Тіпті онымен бірге теңізге шығып жүрген Манолин есімді баланы ата-анасы басқа балықшыға жібереді. Бірақ Сантьяго кәсібін тастамайды. Сексен бесінші күні ол теңізге қайта шығып, жағадан бұрынғыдан да алысқа ұзайды. Қарттың әрекетін табандылықтың көрінісі деп қабылдауға болады. Алайда оның бойындағы қайсарлық пен қырсықтықтың арасы қай жерде ажырайды? Сантьяго күнкөріс үшін күресіп жүр ме, әлде өзінің әлі де мықты балықшы екенін дәлелдегісі келе ме? Хемингуэй бұл сұрақтарға дайын жауап бермейді. Керісінше, кейіпкерінің әрекеті арқылы оқырманды ойлануға жетелейді. Сантьягоның күресі тек алып балықпен шектелмейді. Ол шаршаумен, ауырсынумен, жас ұлғаюымен және өз мүмкіндіктерінің шектеулі екенін сезінумен бетпе-бет келеді. Осылайша шағын қайықтағы оқиға адамның өмірлік күресіне ұқсай бастайды.
Повестің көркемдік ерекшеліктерінің бірі – табиғатты суреттеу тәсілі. Сантьяго үшін теңіз жай ғана кәсіп орны емес. Ол теңізді жақсы көреді, оның сұлулығын байқайды, мінезін түсінуге тырысады. Шығармада қарт теңізді испан тіліндегі әйел тектес «la mar» сөзімен атайды. Ал кейбір жас балықшылар ер тектес «el mar» нұсқасын қолданады. Бұл тілдік ерекшелік кейіпкерлердің табиғатқа қарым-қатынасын ашуға көмектеседі. Сантьяго үшін теңіз – тіршілік көзі, сұлулық пен қауіп қатар өмір сүретін кеңістік.
Қарттың алып марлинге, деген көзқарасы да ерекше. Сантьяго жайынды аулауға ұмтылғанымен, балықтың күшін, төзімін және сұлулығын құрметтейді. Тіпті оны өзіне жақын, лайықты қарсылас санайды. Осы жерде шығарманың маңызды қайшылығы ашылады: адам өзі құрметтейтін тіршілік иесін неге өлтіруге ұмтылады? Бұл сұрақ Сантьягоның жеке тағдырынан шығып, адамның табиғат алдындағы жауапкершілігі туралы ойға жетелейді.
«Шал мен теңіздің» әдеби құндылығын түсіну үшін автордың жазу мәнеріне назар аудару қажет. Хемингуэй әдебиетте «айсберг қағидасы» деп аталатын тәсілімен белгілі. Оның мәні – жазушы өзі білетін дүниенің бәрін оқырманға тікелей түсіндірмеуі керек. Оқиғаның көзге көрінетін бөлігі ғана баяндалып, қалған мағына мәтіннің астарында сезіліп тұрады. Айсбергтің негізгі бөлігі су астында жататыны сияқты, көркем шығарманың да терең мазмұны әрдайым ашық айтылмайды. «Шал мен теңізде» осы тәсіл айқын байқалады. Жазушы Сантьягоның балықпен күресін, оның жараланған қолдарын, шаршауын, ішкі толғанысын суреттейді. Бірақ кейіпкердің әр әрекетіне философиялық түсініктеме бермейді. Мәселен, Сантьягоның балықтан айырылуы – оқиға деңгейінде нақты жоғалту. Ал оның адамдық қадір-қасиетін сақтап қалуы немесе қалмауы – оқырман талқылайтын мәселе. Хемингуэйдің шеберлігі де осында: ол оқырманға дайын қорытынды ұсынбай, ойлануға кеңістік қалдырады.
Повесте кейіпкерлер көп емес. Оқиғаның негізгі бөлігі ашық теңіздегі шағын қайықта өтеді. Сантьяго жалғыз болғандықтан, оның ойлары мен ішкі монологтары маңызды орын алады. Қарт кейде өзімен-өзі сөйлеседі, балыққа тіл қатады, Манолинді еске алады. Осы арқылы жазушы балықшының тек физикалық емес, психологиялық күресін де көрсетеді. Сантьяго теңізде жалғыз болғанымен, адамдармен байланысын толық үзбеген. Манолиннің оған деген сенімі мен қамқорлығы қарттың өміріндегі маңызды тірек болып қалады. Бала қартты жолы болмайтын балықшы ретінде емес, өз ісінің шебері ретінде бағалайды. Балықшы болса, жинаған тәжірибесін балаға үйретеді. Олардың қарым-қатынасы шығармаға жылылық береді. Теңіздегі қатал күрес пен жағадағы қамқорлық бір-біріне қарама-қарсы қойылады. Осы тұрғыдан алғанда, Манолин – Сантьягоның жалғыздығын тереңірек түсінуге мүмкіндік беретін кейіпкер.
«Шал мен теңіз» оқырманды символдық мағыналар іздеуге жетелейтін шығарма. Мәселен, алып марлинді Сантьягоның биік мақсаты, ал акулаларды сол мақсатқа жету жолындағы кедергілер ретінде түсіндіруге болады. Қарттың түсінде көрінетін арыстандар жастық шақты, күш-қуатты немесе өмірге деген құштарлықты еске түсіруі мүмкін. Хемингуэйдің өзі «Шал мен теңіздегі» кейіпкерлер мен табиғат көріністерін жасанды символдарға айналдыруға қарсы болған. Оның ұстанымында теңіз, балық пен акулалар ең алдымен өз болмысымен шынайы суреттелуі тиіс еді. Шығарманың ерекшелігі де осында: марлин – шын мәнінде балық, ал Сантьяго – балықшы. Бірақ олардың арасындағы күрес оқырман үшін әлдеқайда кең мағынаға ие болуы мүмкін. Бір адам бұл оқиғадан табандылықты көрсе, екіншісі адамның табиғат алдындағы әлсіздігін, үшіншісі өмірдің өткіншілігін аңғарады.
Повестің ең күрделі мәселесі – жеңіс пен жеңілістің арақатынасы. Сантьяго ұзақ күрестен кейін марлинді аулайды. Бірақ қайтар жолда акулалар балыққа қайта-қайта шабуыл жасап, оның етін жеп қояды. Қарт жағаға алып олжасының қаңқасын ғана жеткізеді. Материалдық тұрғыдан қарасақ, Сантьяго еңбегінің нәтижесінен айырылды. Ол күткен табысына қол жеткізе алмады. Бірақ оның күресі нәтижесіз болды деп біржақты айту қиын. Өйткені Сантьяго соңына дейін әрекет етті. Өзінің әлі де тәжірибелі, қайсар балықшы екенін көрсетті. Оқырманға қойылатын басты сұрақ – жеңіс дегеніміз міндетті түрде қолға түскен нәтиже ме, әлде адамның күрес барысында сақтап қалған қадір-қасиеті ме?
«Шал мен теңіздің» әлем әдебиетінің классикасына айналуына бірнеше ерекшелік әсер етті. Біріншіден, шығарма белгілі бір дәуірдің шеңберінде қалмайтын мәселелерді көтереді. Адамның сәтсіздікке ұшырауы, жалғыздықты сезінуі, өз мүмкіндіктерімен күресуі және үмітін жоғалтпауға тырысуы – әр кезеңдегі оқырманға таныс жағдайлар. Екіншіден, Хемингуэй күрделі философиялық ойларды ықшам әрі нақты тілмен жеткізеді. Ол сезімді ұзақ түсіндірудің орнына кейіпкердің әрекеті мен көркемдік детальдарға сүйенеді. Үшіншіден, повесть оқырманға бір ғана түсіндірмені міндеттемейді. Сантьягоның әрекетін әр адам өзінің өмірлік тәжірибесіне сүйеніп бағалай алады.
Шығарманың әлемдік деңгейде мойындалуы да кездейсоқ емес. 1953 жылғы Пулитцер сыйлығы мен 1954 жылғы Нобель сыйлығы оның әдебиет тарихындағы орнын бекіте түсті. Әрине, марапаттар уақыт өте тарихи дерекке айналғанымен, Сантьягоның күресі жаңа оқырмандар үшін әлі де өзекті. Хемингуэйдің бір адамның теңіздегі күресін суреттей отырып, әр оқырманға өзінің өмірлік күресі туралы ойлануға мүмкіндік беруі де повестің әлем әдебиетінің классикасына айналуының басты себебі шығар.
