Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы

Басты бет
Әдеби үдеріс
Ұлықбек Есдәулет. Ақсақ әнге аяқ салу

23.05.2019 798

Ұлықбек Есдәулет. Ақсақ әнге аяқ салу

Мен кірген бөлменің бір қабырғасына мүйізі шаңырақтай бұғының басы қағылған екен. Әлдеқашан сөнген жанарларына шыныдан қос қарашық орнатылған. Тұмсығы сүйір, құлағы жұқа, сірә, жас бұғы болса керек.

Кітаптарға сірескен сөрелердің, люстра, стол, кресло, телевизордың қатарында бұл табиғат еркесі қалай келген? «Қай өңірдің шүйгінін шалып, суын сүзіп іштің екенсің, жас бұғы?». Ішімнен оған осылайша сұрақ қоямын. Жас бұғы мызғымайды. Қос жанары люстра аясында суық сұспен жарқырап, қабырғадан қарап тұр. Тарам-тарам айбарлы мүйізінің бір бунағына шыбын қоныпты. Назарым бұғыға ауа берді. Мұны байқап қалған қарт ана:

– Бұл – Жәнібекжанымның Дегелең тауынан әкелген сыйы. Дәулетқали Қошаев деген аңшы жігіт Жәнібекті қонаққа шақырыпты. Өзі де ағып тұрған домбырашы адам екен. Таң рауандаған мезгілде атқан бұғының басын қаратікен тұзбен қатырып Жәнібекке сыйлапты. Өнерлі адамның, өнерді түсіне білген жанның көрсеткен құрметі ғой. Жарығымды тіл мен көзден сақтасын! – деп келіні Тотымен бірге ас қамдауға кірісті.

ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ: Бодаухан Тоқанұлы. Ән өнерінің антологиясы еді

Үй иесі, жас әнші Жәнібек те бұғы басына бұрылып бір қарап алды да жымиып:

– Осы бұғыға қарасам-ақ болды, «Аңшының әнін» салғым кеп тұрады. Кейде бір саят құмарлығыңның оянатыны болады. Қансонардың қызығы бір төбе де, өзге қызықтар бір төбе ғой, – деп қолына домбырасын алып, құлақ күйіне келтіре бастады.

Бұғы басына ту сыртымды беріп, бұрылып отырсам да әлгі суық жанары жотамнан қадалып тұрғандай болып, берекем кетті. Жәнібек ән бастады. «Аңшының әні». Ойнақы, көңілді сазды сұлу ән Жәнібек айтқанда тіпті құлпырып кетеді екен. Жанға жайлы сазды дауыс пен саят әуені мені біртіндеп өз иіріміне тартып, ырқына бағындырып бара жатты.

Көз алдыма көктен сорғалап шүйілген құс, қашқан аң, жүгірген тазы елестеп, саятқұмарлық сері сезім көкейімді қытықтағандай болды.

Бұрылып бұғыға қарасам, әлгіндегі мұздай суық жанары жұмсарып кеткендей екен. Кәдімгі жадыраған жарқын нұрлы жанарға айналыпты. Көңілімді қобалжытқан мазасыз ой-сезімдер де ада болғандай. Көкірегім кеңіп, жаңғырып, қунап қалыпты. Күйімнің кілт өзгергені өзімді де таңырқатты. Бұл қалай? Әннің құдіреті ме, әншінің құдіреті ме?

– Cен жақсы келдің. Бүгін үйде ән «атасы» Жүсекең болады, әдебиетіміздің ақсақалы Сапекең де келмек. Сапарғали ақсақал Әсет деген ұлымның кіндік атасы еді. Бүгін сол Әсеттің туған күнін атап өтеміз. Бірге бол, ән тыңда, шежіре шалдардан дәріс ал, – деп Жәнібек енді мені жібергісі келмеді.

Кешікпей-ақ біз күткен қадірлі қонақтар – Жәнібектің ұстазы, қазақтың қаз дауысты әншісі Жүсіпбек Елебеков пен халқымыздың қадірменді адамдарының бірі, жазушы Сапарғали Бегалин ақсақалдар да келіп, отырыс қызығы басталып кетті. Жүсекең өзінің концерттік сапарынан қызықты әсерлерді әңгімелеп, Сапекең Жамбыл мен Тәттімбет өмірінен шежіре шертті. Жүсекең біздің өтінішіміз бойынша Қасымның «Өзім туралысы» мен Естайдың «Жайқоңырын» шырқады. Жақсы отырыстың қызығы жалғаса берді. Қонақтар енді Жәнібектің «әу» деуін қолқалады. Осы кезде Жәнібектің досы Құныпия деген әнші, жас ғалым жігіт:

– Жүсеке, Жәнібек Абайдың жырына ән шығарыпты, соны өзінен тыңдап көрсек қайтеді? – деді.

– Абайдың жырына деймісің? Рас па, Жәнібек? – Жүсіпбек мол денесін шапшаң бұрып, оған қарады. Өңі қату, көзінде сұрақ белгісі бар. Ұстазының мысы басқан Жәнібек:

– Жай сөз ғой, аға... Ұлы өлеңге ән шығару қайда бізге?.. – деп күмілжіді.

– «Жел соқпаса, шөп басы қимылдамайды». Сонда мына жігіт өтірікші демексің бе? Ән шығарғаның рас болса, жасырма, айт, кәне, айт!

Атақты әнші қанша бұйыра сөйлегенімен, Жәнібек оның алдында өз туындысын сарапқа салуға батпай отырды.

– Осы күнде кім көрінген Абайға ән шығарғыш болып алды. Тыңдағанмын талайын! Тағы да тыңдайын, айт! – деп Жүсекең шынымен ашуланып, қызына сөйледі. Жаңа ғана «Жайқоңырды» айтып болып, жадырай қалған жүзі қазір тіпті сұстанып кетті. Өткір көздерінен суық ызғар ұшқындайды.

Жүсіпбек Елебеков пен Жәнібек Кәрменов

Жөпелдемеде абдырап қалған шәкірті:

– Әншейін, жай ғана... Ақын сөзі көңілімді мазалай берген соң, ән ырғағына салып едім... Әйтпесе маған ән шығару қайда, Жүсеке?.. – деп бұлтара жауап берді.

Абай әнін, жырын қатты құрметтеп, сөзімен де, өнерімен де оған кіршік жуытпауға тырысатын Жүсіпбек бұл сөзге тоқталмады.

– «Арсыз болмай атақ жоқ, алдамшы болмай бақ қайда?!» деген Абай. Кемеңгер сөздің қасиетін ұғынар кімдер бар? Айтшы, қане, Абай жырына шығарған әніңді, сен Абайға ән шығарған екенсің ғой. Ал тыңдайық! – деп жас әншіге шаншыла қарап, домбыраны ұсынды.

Жәнібекке шегінер жер қалмады. Жаңағы сөз батыңқырап кетсе керек, өзін-өзі қамшылап, ширыға түскен сияқты. Өңі қатуланып, қолына домбыраны алды. Жазық маңдайынан тер шықты. Сыншыл көзге әнім ұнамай қалар ма екен дегендей қынжылуы басым сияқты. «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?» деп басталған сазды әуен лықсып төгіле жөнелді. Ән иірімі терең, сыры тұңғиықта екен. Тыңдаған сайын шымыр-шымыр қайнаған толқынды әсермен өзіне баурай берді. Жүсіпбек қарағайдай қатайып отырып тыңдап қалыпты. Жүзінен толқу белгісі аңғарылды. Жас әншіге ілесіп, ән әуенін іштей қайталап отырған секілді. Басын изеп қояды. Ән аяқталған кезде ашуы тарқап, қуана сөйледі.

– Жәнібек-ау, әнің аяқталмапты ғой. Жақсы-ақ ән екен, бірақ ақсақ ән екен! Сенікі бірыңғай мұңға жуық. Мұңның өзі асқақ, ойдың өзі терең де жарқын болуы керек. Абай жырының қасиетінің өзі сонда ғой. Сен бір күні маған кел, әніңе мен былай деп аяқ салып берейін, – деп даусын толқыта, құбылта шырқап-шырқап жіберді. Жаңа ғана мұңды сезімді қозғаған әуен енді серпіліп, қанаттанып кеткендей әсер берді.

Жәнібек те, біз де арқамыздан ауыр жүк түскендей көңілденіп сала бердік.

Сапарғали Бегалин

– Абай сөзінің мәнін дөп басып тұрған әуен екен бұл, – деп Сапекең де өз бағасын беріп жатыр.

Өнер тарландарынан осындай жоғары баға алған Жәнібекте не арман бар деп ойладым мен. Қандай орта болса да шаршы топты өз аузына қаратып, әнімен де, шешен тілімен де жұртты ұйытып әкететін қасиет нағыз өнерпазға тән десек, ол осы Жәнібек бойында да мол жатыр.

Желпініп алған Жәнібек енді «Жайқоңырға» басты. Естайдың бұл әнін Жүсекең жастыққа тән жігермен, қызу жалын қосып айтушы еді. Жәнібектің «Жайқоңыры» өзгешелеу екен. Өзгешелігі сол, ол бұл әнді өз мінезіне сай етіп, жайдары жымия түсіп, асықпай, баппен, қоңырлата салды. Ән нәзік лиризммен айтылып, көкейге қонып, жан сарайымызды жылытқандай болды. Бір ән ұстаз бен шәкірттің орындауында екі түрлі әсер беріп, екеуінде де тыңдаушыларын тұңғиық тереңіне тартып алды. Мен осы әнді тыңдап отырып, Жәнібекпен алғаш қалай танысқанымды есіме түсірдім.

* * *

Университетке оқуға қабылданған бір топ жастарды ауылшаруашылық жұмыстарына көмекке Шелек ауданына аттандырды. Жастардың жүрген жері қашанда ойын-сауық, думан ғой. Біздің де ортамыз думан еді.

Жұмыс аяқталып, кеш түсе, ел орынға отырар мезгілде студенттердің Қорамдағы жатағында әзіл-қалжың ойын-сауыққа ұласып, жұртты көңілділік жайлайтын.

Алғашқы күндері секірме ырғақты, құлшынған, құтырын-ған музыка ойнатып, желіге билеп жүрген жастардың сезімін селт еткізген бір жайт болды...

Қоңыр мақпал кеш еді. Желікпе әуенге беріліп, делбе болған жылқыдай демігіп, делебеміз қоза биледік. Бір сәтте Қонысбай деген ақын жігіт:

– Балалар, би жалықтырып жіберді. Ән тыңдайық! – деді.

– Радиодан ба? – деді біреу.

– Жоқ, әншінің өз аузынан.

– Немене, бізбен бірге КазГУ-ге Жүсіпбек Елебеков оқуға түсіп пе? – деп қағытты біреу.

– Жоқ, Жүсекеңнің шәкірті Жәнібек Кәрменов бізбен бірге оқуға түсіпті!

Жәнібек Кәрменов! Бұл есімді мен алыс ауылда жүріп-ақ радиодан естіп едім. Әнін бір-екі рет тыңдап, ұнатқаным болмаса, жете таныстығым жоқ еді.

Студенттер орта бойлы, дөңгелек жүзді, толықша келген жігітті дуылдаса қаумалап ала жөнелді. Біреулер домбыра тауып әкелді.

Жәнібек домбыраны қолға алып, аққұба өңі алаулай жанып ортаға шықты. Домбырасын иығына тірей ұстап, шанағына құлағын тоса құлақкүйіне келтірді де, ішектерді қағып-қағып жіберіп, биік дауыспен екпінді бір ән бастады. Жұрт сілтідей тына қалды.

Жанбота, осы ма еді өлген жерім,

Көкшетау боқтығына көмген жерің?

Әнші үнінде буырқанған ыза-кек, ащы запыран бар. Булыққан күштің жанартаудай бұрқ еткен долы қуаты, асау екпіні бар. Осынау биік, зор дауыс әншінің көмейінен емес, әлдеқайда тереңнен, көкірегінен, бүкіл тұлғасынан, жүйке-жүйесінен суырыла шығып жатқандай. Оқуға жаңа түскен барлық студенттердің өңдерінде таңырқаныс нышаны ойнап шыға келді. «Осынау құдіретті әнді бүкіл қасиетін жоғалтпай бізге жеткізіп беріп тұрған әнші, шынымен, өзімізбен бірге темекі жапырағын жинап жүретін томпиған тұйық жігіт пе?» деген ой қыз-жігіттердің санасын торлап алғанға ұқсайды. Бәрі де әншіден көз алмай үнсіз тұрып қалыпты. Бірнеше күн бірге жүріп, ортамызда тамаша әнші бар екенін білмеппіз-ау.

...Қамшымен топ ішінде ұрып еді,

Намыстан, уа, дариға, өлгенім жоқ.

Әншінің әр лебізі аузынан жалын атып шыққандай. Бұл – қорлық пен зорлыққа шыдамайтын, көнбейтін өр мінездің, ер көңілдің тас-талқан жан ашуы. Көктемгі бұзылмаған сеңнің күркіреген үнімен, әлде таудан құлаған қар көшкінінің дүлей күшімен, қаһарлы екпінімен туыс бір сезім екен. Осы сезім бәсеңдеместен биіктеп барып, шиыршық атып, кілт тынды. Тынған кездің өзінде де тынбағандай, ән әлі аяқталмағандай, әлі де айтары бардай, бойындағы бүкіл қуатын сарықпай кейінге сақтап тұрғандай әсерде қалдырады. Күні туып, кезі келгенде шиыршық атып, серіппедей жиырылып тұрған сол күш ақтарыла жөнелердей көрінді.

Ән тынды. Көпшілік күрсінді. Бағана ғана жайраңдап, көңілді жүрген жастар әлдекімге ызамен, кекпен қарағандай болды. Ол Жанботадай, Поштабайдай озбыр күш иелеріне, қайырымсыз сол бір қоғамға, сонау бір келмеске кеткен зұлым заманға деген ашу толқыны мен қарғыс белгісі еді.

Біз, студенттер, Жәнібектен қайта-қайта ән салуын өтіндік. Ол тартынбайды. Басын изеп қойып, бір әннен соң екіншісін төгілтіп ала жөнеледі.

Ән аяқталған сәтте ду ете түсеміз:

– Жәнібек, тағы бір ән!

– Жәке, Ақан серінің әнін шырқашы!

– Исаның «Желдірмесін» желдірт!

Мұндай өтініш сөздер Жәнібек ән бастаған сәтте сап тыйыла қалады. Әнші енді бірде домбырасын асықпай баптап шертіп, сазды бір әуенге салды. Әуенде кең тыныс бар, үлкен кеңістікке аршынды топшымен қалықтай қанат сермеп ұмтылыс бар.

Созады Біржан даусын қоңыр қаздай,

Басқаға бір өзіңнен жүрмін жазбай.

Сабырлы басталып, қоңыржай леппен көтерілген әсем дауыста мөлдір, нәзік мұң сазы байқалады. Дүниедегі қаталдық, қатыгездік атаулыға нәзіктік, сыпайы сұлулық арқылы қарсы тұрған «Адасқақ». Әннің нәзік әуезінде қаншама қайрат, қуат, жігер күші жасырынып жатыр десеңізші. Қайырмасына келгенде Жәнібектің жүзі жанып, үні өрлеп шырқауға шығып, биіктен саулаған күн сәулесіндей түрленіп, құйқылжып құйылды.

– Қайран Біржан!.. – Ән аяқталғанда осы сөз естілгендей болды. Бұл сөзді кім айтты? Әлде барлығымыз да осы сөзді ішімізден күбірлеп тұрдық па екен?

Жәнібек домбырасын біреуге ұстата салып, топтан сытылып шыға бергенде дүркірей қол соғылды. Құлағымызда аспандағы айды қармаған асқақ дауыс жаңғырығып тұрды. Жанға жағымды, кінәраттан, жарықшақтан ада, табиғаттың өзіндей қарапайым әсем дауыс екен.

Қыркүйектің сол бір кеші мөлдіреген ашық аспанымен, сыбдырын ұмытқан қою жапырақты терек-талдарымен, кірбіңсіз ақ дидарлы айымен, жымыңдаған жылы нұрлы жұлдыздарымен жадымызда қалды. Біз сол күні айналамызды, бір-бірімізді бірінші рет көріп, көңілімізбен сезінгендей, бірінші рет шынайы адал сезіммен, ақжүрек сұлулықпен бетпе-бет кездескендей болдық. Ол да бір дәурен екен...

Мен Жәнібек Кәрменовпен алғаш осылай танысқан едім.

* * *

Жәнібек екеуміз Жүсекең мен Сапекең ақсақалдарды үйлеріне шығарып салып, түнгі Алматы көшесінде таза ауамен тыныстап, әңгімелесіп келеміз.

– Жәнібек, репертуарыңда жүзден аса ән бар. Олардың ба-сым көпшілігі – халық әндері мен халық композиторларының әндері. Бүгінгі әндер жоқтың қасы. Осының сыры неде? – деп сұрадым мен.

– Халықтың іші қазына-байлық қой. Халық әндері – осы байлықтың үлкен бір пұшпағы. Олар – ата-бабаларымыздың жан сұлулығының айнасы, ат басындай алтыннан да ардақты асыл мұра. Халық әндерін өз репертуарыма негіз етіп алудың бір себебі осы асыл мұраны жұртшылыққа, келешек ұрпаққа жеткізушілердің бірі болсам деп жасымнан армандауда жатса керек. Әншінің мұраты әр әннің мәнін, мазмұнын, қадірін, қасиетін түсініп, терең сезініп және қалың қауымға да жеткізе айту дер едім. «Құр айқай бақырған құлаққа ән бе екен?» деп ұлы Абай атамыз айтқандай, қасиетті мұрамызға жауапкершілікпен қарамайтын әншілер де бар. Тұлпардан қалған тұяқ та, сұңқардан қалған қияқ та жылдар жылжыған сайын шаңға шомып, тозуы мүмкін. Арманым – асылдың құнын уақыт талқысынан тоздырмай сақтап, арзандатпай келер ұрпаққа аманат ету, – деді ол.

Жәнібек бүгін де жазушылық жолға бет бұрғанымен де, өзі жасынан етене болған сүйікті өнері – әншілігінен қол үзіп көрген емес. Ән – ол үшін өзімен бірге туған егізіндей, өмірдегі ең қымбат, іңкәр дүние.

Жәнібек салған әндерді тыңдап отырғанда менің есіме орыстың ұлы жазушысы Н.В. Гогольдің: «Халық әндері – халық өмірінің барлық жағын бейнелейтін, шындыққа, сырға толы, жарқын, көзі тірі халық тарихы», – деген сөздері оралды.

Біз халық әндерін орындаушы бүгінгі күміс көмей, жезтаңдай халық таланттарын өткен ғасырлар рухын бейнелеушілер ретінде бағалауға тиістіміз.

1976 жыл


Біздің Telegram-парақшамызға жазылыңыздар! Бізбен бірге болыңыз!


Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. Adebiportal@gmail.com 8(7172) 79 82 12 (ішкі – 112)

Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.


Көп оқылғандар