Егерде есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал!
Абай Құнанбаев
Ж. Жұмат-Әлмашұлының «Мұңмен алысқан адам» пьесасын студенттер сахналады
Астанадағы Қазтұтынуодағының Сауда-экономикалық колледжінің «Мирас» студенттік театры танымал жазушы-драматург, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Жолтай Жұмат-Әлмашұлының «Мұңмен алысқан адам» атты қойылымын сәтті сахналады. Кездесу кешіне көрнекті ақындар Несіпбек Айтұлы, Серік Тұрғынбекұлы, жазушылар Жолтай Жұмат-Әлмашұлы, Толымбек Әбдірайым, журналист-қаламгер Шархан Қазығұл, ақын Нұрлан Қалқа, Л.Н. Гумилев атындағы ұлттық университетінің оқытушылары: филология ғылымдарының докторы, профессор Рахымжан Тұрысбек пен ЕҰУ-дың Телерадио және қоғаммен байланыс кафедрасының меңгерушісі Аязби Бейсенқұлов, колледж ұжымы мен студенттер қауымы, т.б. өнерсүйер жұртшылық қатысты. Алғаш рет сахна төріне шығып, бүгінгі күн тақырыбын қозғаған соқталы шығарманы сахналаған студенттер өнері көпшілікті сүйсінтті. Бұл шығармаға XX ғасырдың бас кезіндегі саяси жағдайға байланысты тағдыр тәлкегіне ұшырап, елден көшіп, Франция топырағынан бір-ақ шыққан қазақ отбасының тағдыр-талайы арқау болады. Сексеннің сеңгіріне шыққан Асан қарт туған жерін сағынып, тәуелсіз Қазақ еліне жеткенше асық. Ал балалары болса, оның өтінішін орындай қоймайды. Үлкен ұлы Марат бизнесін, жылы орнын тастап, өзіне бейтаныс өлкеге қоныс аударудан үзілді-кесілді бас тартады. Алайда, атасының жан-дүниесін терең түсінген Маржан болса, «қайтсем де әкемді туған жеріне апарамын» деп шешім қабылдайды. Бауырлар, әке және отбасы арасындағы тартыс шиеленісті, кейіпкерлер сөздері нанымды, оқиға мазмұнды, көрерменін бей-жай қалдыра алмайды. Себебі түсінікті. Атамекен, атажұрт дегенде қай қазақ баласы бей-жай қалсын. Бұл тақырып бүгінгі күні тіпті өзекті екені сөзсіз. Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында да туған жерді сүю, жас ұрпақтың бойына отаншылдық, патриоттық сезімдерді сіңіру әсіресе, зиялы қауымның парызы екендігі баса айтылғаны белгілі. Драматург Жолтай Жұмат-Әлмашұлының «Мұңмен алысқан адам» атты пьесасы да осындай өзектілігімен, шынайылығымен, көркемдігімен, соны сомдалған кейіпкерлер обзаразымен көңілімізден шықты. Студенттер бұл туындының мән-маңызын терең түсініп, жан-дүнелерімен сезіне отырып, өте жоғары деңгейде орындап шыққаны қуантты. Олар кәсіби актерлер емес немесе өнер ордасында білім алып жүрген жоқ. Соның өзінде туған жерге деген іңкәрлік, туған топыраққа деген сүйіспеншілік бойларында бұғып жатқан асыл сезімдерін қозғап өткендей. Елбасының «..ұлттық код, ұлттық мәдениет сақталмаса, ешқандай жаңғыру болмайды» деген көрегенділікпен айтқан даналық сөзіне көізіміз анық жетті. Шағын қойылымды орындау барысында студенттердің «ұлттық кодының» кілті ашылғандай болды десек, артық айтпағанымыз. Қойылым аяқталған соң, Сауда-экономикалық колледжінің директоры Мырзабек Күжімов пьеса авторы Жолтай Жұмат-Әлмашұлы мен режиссері, Мәдениет қайраткері Сабыралы Кемелбаевқа ұжымы атынан алғысын айтты. Одан кейін жазушы Ж. Жұмат-Әлмашұлы, С. Тұрғынбекұлы, Н. Айтұлы, Р. Тұрысбек, т.б. сөз алып, қойылымның сәтті шыққанын атап өтіп, студент өнерпаздарға ризашылықтарын білдірді. Нұрлан Нұрахметұлы, журналист
172
Амангелді Кеңшілікұлы. Қаңтардағы қызыл гүл
(Ақын Жанат Әскербекқызының «Ай-тамғы» таңдамалы жыр жинағын оқығаннан кейінгі туған ой) Тоқсаныншы жылдардың орта шенінде алғашқы еңбек тәжірибемді мемлекеттік «Санат» баспасында өткізген күндерім есіме түсіп отыр. Әлеуметтік желі түгіл, тұрмыс-тіршілігімізге компьютер де енбеген ол жылдары баспа редакторлары қолымызға сеніп тапсырылған кетпектей қолжазбаларды, қате кетіп қалмауы үшін сан мәрте қайталап оқып, көз майымызды тауысушы едік. Советтік заманның дәурені аяқталғанымен, қатал тәртібінің елесі санадан өше қоймаған заманда кітаптағы әр әріп қатесіне де жоғары жақтан зор мән берілетін. Құрқылтайдың ұясындай шағын бөлмеде мойын бұруға да шамамыз келмей, қағаздың шаңына тұншығып, мұрнымыздан шаншылып мен, ақын Мырзан Кенжебей және сатирик Нұртай Төлепберген үшеуміз өндіріске жөнелтілетін кітаптардың қателерін қарындашпен түзеп, түске дейін әбігерге түсетінбіз. Еңбегі еселене бағаланып, қомақты қаламақы алатын мамыражай уақыт келмеске кетіп, тұрмыс-тіршіліктері шатқаяқтай бастаған қаламгерлерде бұрынғыдай әдемі көңіл-күй жоқ. Отырған бөлмемізге бас сұғып, сәлем беру үшін ілеуде біреуі кіріп-шығатын ақын-жазушылармен сөйлесе қалсаңыз, көңілсіз әңгімелерімен жаныңды жүдетіп тастайды. Жұмыссыз қалып, қиналып, мына біз сияқты асығы алшысынан түсіп, жолы болып нәпәқасын тауып жүрген пақырларды жағалап, атағы дардай таныстарымыз кейде қайыр сұрағандай болып мұңын шағып келгенде, оларға қалай көмектесерімізді білмей жанымыз ауыратын. Тіпті, тұрмысың жақсы болған күннің өзінде жұрттың басындағы ауыр ахуал сенің де жүрегіңді жабырқатып, жағымсыз әсерін тигізбей қоймайды екен. Соған қарамастан, тіршіліктің тартқызған тауқыметіне сағы сынбаған, ел іздеп жүріп оқитын «Қазақ әдебиеті» газетінің мәртебесі бәрібір биік еді. Есімдері қалың қазаққа тәуелсіздіктен кейін кеңінен танылған талантты ақындар Мейірхан Ақдәулетұлы мен Аманхан Әлімнің бүгінгі күннің өзекті проблемасын өткір жазған публицистикасы, білікті сыншы Тұрсынжан Шапайдың көркем шығармаға бергісіз эсселері, өрнегі өзгеше тоқылған өлеңдерімен елең еткізген Гүлнәр Салықбайдың лирикалық жырлары, көркем прозаны әлеуметтік өмірдің проблемасымен әдемі шендестірген жазушылар Жүсіпбек Қорғасбек, Асқар Алтай, Нұрғали Ораздардың жаңалыққа толы прозалық туындылары газетте жарық көргенде ол сол күні елдің рухани өміріндегі ең елеулі оқиғаға айналатын. Ал, талантты әдебиет сыншысы Әмірхан Меңдекенің басылым бетінде ұйымдастырған пікірталасы үнемі дау-дамай туғызып, ақын-жазушылар бір-бірімен қызыл кеңірдек болып айтысып жататын. Материалдық қиындықты белшемізден кешіп жүрсек те, әдебиеттің бағасын арзандатпаған ардақты ағаларымыздың арқасында, біз рухани ашаршылықты аса сезіне қоймадық. Әлдеқандай себептермен газеттің бір санын оқи алмай қалсақ, бір үлкен дүниеден құр қалғандай күйге ұшырайтынбыз. Сөз өнеріне қызығушылықпен қарап, бұғанасы бекіп, қабырғасы әлі қатып үлгермеген жастар да көбелек көңіліміз алып-ұшып «Қазақ әдебиетінің» әр санын асыға күтіп, одан жаңалық іздейтінбіз. Қарлығаш дәурендей көзімізден бұлбұл ұшқан қайран уақыт-ай! Сезімдері суалмаған, жүректері кірленбеген адамдардың әдебиетке деген ықыластары қандай ыстық, пейілдері қандай таза еді. Ел-жұрттан ұялып, ешкім де бүгінгі күннің пенделігі басым ақын-жазушыларындай бірін-бірі мақтаудың бәсекесіне түспейтін. Ондайға бару ұятты іс болып саналатын. Әдеби ортаға танылу үшін беделі зор басылымда өлеңіңнің, әңгімеңнің немесе көлемді мақалаңның жарық көруі жетіп жататын. «Қазақ әдебиеті» газетінің поэзия мен прозада бағын сынап жүрген жаңа есімдерді ашып, олардың тұсауын кескендей ілтифат танытып жататын жақсы үрдісі болғаны әлі күнге есімнен кетпейді.. Түстен кейін күннің қайта бастаған ыстығымен бірге қауырт жұмыстың қарқыны да сәл саябырсыған мезгілде уақыт тауып «Парасат» журналының сұрауымен бастаған әкем туралы естелігімді жазуға кірісіп кеткенмін. Үш қызметкер жайғасқан бөлмеде екі адам қалғанбыз, сатирик Нұртай Төлепберген бастықтан сұранып үйіне кеткен, ақын Мырзан Кенжебай мерзімді басылымдарды оқып ойға шомып отыр. Жұмыс күнінің аяқталуына әлі екі сағат бар. Мырзекеңнің оқыған дүниелеріне байланысты пікірін білдіріп, әңгіменің көрігін қыздырып қоятын үйреншікті әдеті болушы еді. Кейде жұмыстан қолы босағанда қуаныштан гөрі мұңға толы, ұлттық бояуы құлпырған лирикалық жырларын оқып беретін. Бір қызығы осындай тамаша өлеңдерін ол газетке ұсынып, жазғандарын жариялатуға аса ынтыға да қоймайды. Жұрттың айтқанына ұқсамайтын өз пікірі мен ойы бар оның көп нәрсеге көңілі тола бермейтін. Ішіміз пысып, зеріккенде күлдіргі әңгімелер айтып, шек-сілемді қатыратын әзілқой ағам енді міне дүниенің бәрін ұмытып, газетте жарияланған әлдекімнің өлеңдерін қадала оқи қалыпты. Әдеби басылымға аш кенеше жабысып алған мына түріне қарағанда шамасы онда сөз саптауының өрнегі бөлек, нәші айқын, ойы терең, тілінің бояуы қырғауылдың қанатындай құлпырған талантты ақынның жауқазын жырлары жарық көрген болуы керек. Анау-мынау ақындарды аса менсінбейтін Мырзан ағам сүт пісірім уақыт өткеннен кейін ғана газеттен басын әрең көтеріп, үнсіздіктің жібін үзіп мына жалғанға көңілі толған риза сезіммен әңгімесін бастады. - Мен бүгін Жанат Әскербекқызы деген бір ғажап ақынды аштым. Жасанды мұң мен жалған қайғыны жамылып, бірінің жазғаны екіншісінің көшірмесіндей, тілді де дұрыстап қолдана алмайтын жастардың шимай-шаптақтарына қарным ашып жүретін. Мына ақын қыздың төгіліп түскен ғазалдарын оқып шығып, поэзия айдынының сарқыла қоймағанына шын қуандым. Амангелді, тыңдап көрші. Жүректен табиғи қалпында құйылып түскен мына бір өлең қалай тамаша жазылған, - деген ол аядай бөлменің ішін жаңғыртып, өлеңді дауыстап оқи жөнелді: Ту сыртымнан Көкжорға кісінеді, Кісінеуі кімді еске түсіреді? Иесінің жоқтығы – өңім еді. Ер-тоқымсыз келгені түсім еді. ..Ту сыртымнан Көкжорға кісінеді. Сор тіледі, қайсысы бақ тіледі, Өзегімді ащы өксік қақ тіледі. Еңіреген Ертісті артқа тастап, Жағасынан Есілдің тапты мені. Түнеремін, жүзімді желге беріп, Жел табылар, жанымды шерге көміп. Толқып жатқан Есілді ес тұтқандай. Келді жорға... мұң шаққан мен де келіп. Қарашықта қалқытып нала-мұңды, Шомылдырдым кірбіңге қабағымды. Шылбырына жорғаның оралып-ем, Аңдып жүрген дұшпан-жел таба қылды. Көкірегімде бір үміт көзін ілді, Жұлқылады озбыр жел төзімімді. ...Көкшіл сағым ішіне жұтылайын, Жетекке алып Көк жорға-сезімімді. Жүрегімнің нәзік пернелерін дәл басып, сезім толқындарын дірілдетіп жіберген жауһар жырдың қатты әсер еткені соншалық, өлеңнің әр жолын ынтыға тыңдап, ұйып қалыппын. Расында да әдеби басылымда жарық көрген салған өрнегі бірінен бірі асып түсетін бес-алты өлең-ақ қазақ поэзиясына ұлттық тамырынан ажырамаған, табиғаттың егізіндей жаратылған шын таланттың, ауыздығымен алысқан арғымақ ақынның келгенін айдай әлемге аңғартқандай болған. Халық ауыз әдебиетінің қайнарынан қанып ішкен жас ақынның «тілге жеңіл» болғанымен терең ойдың тұңғиығына батыратын ғажайып ғазалдары бір оқығаннан-ақ көңілімде қатталып, жүрегімде жатталып қалды. Пендеге айтпа өкпені, Перінің қызы Бекторы. Қайтесің мыстан-пиғылды Тәңіріңе сиын көктегі. Сынықси күлмей сыр бүгіп, Көрсеттің несін сұм қылық. Шаңына көміп кетті ме, Шалқұйрық мінген бір жігіт. Сорқұдық кімге сор мекен, Сорлы жер, сірә, шерге тең. Төстіктей ерді қай күні Шыққыр да көзің көрді екен?! Пешенеңнің де соры бар, Кездеспек пенде оны ұғар. Кенжекейдейін арудың Кердеңдейтұғын жөні бар. Қайрылмас ару құшқан ер, Демемес тағы дұшпан ел. Бошалап кеткен құба інген Боталап қалған тұсқа кел. Көңіліңді сөйтіп жұбат бір, Ақылды кекке шырақ қыл. ...Жарты лашыққа аялдап, Жолаушы сусын сұрап тұр. Толықсып шықшы алдынан, Төгілтіп тұрып сал бір ән. ...Тағдырын шеш деп өзіңнің Төрелігіне қалдырам. Ақын Жанат Әскербекқызының творчествосымен менің алғашқы таныстығым осылай басталған. Содан бері оның шығармашылығына ықыласым ауып, мерзімді басылым беттерінде жарық көрген дүниелерін жібермей оқу үйреншікті әдетіме айналды. Дегенмен, бойындағы талантын оңды-солды шаша бермейтін, оның үстіне жұрттың көзіне түсуге де аса құмартпайтын Жанаттың айтар ойы анық, бұлақтың суындай тұнық жырлары мерзімді басылым беттерінде жиі жарық көрмейтін. Жыр сүйер қауымды әбден сағындырып барып қана қолына қалам алатын оның өлеңдерін оқи отырып біздің бәріміз де қазақ поэзиясына суреткер ақынның келгенін жазбай танып, талантын мойындадық. Ақынның жауқазын жырлары суық тіршіліктің қаңтарына тап болған біздің тағдырымызға жылуы мол шуағын түсіргендей әсер етті. Гүлдей нәзік ақындық сезімдердің жаймашуақ жазда ғана емес, жүректі тоңдыратын қатал қыста да табиғатпен сырласа алатын өміршеңдігіне қайран қалдық. Тәкаппарсың, Сұп-суықсың. Аппақсың... Аппақ болып аяқ асты жатпақсың. Жерде жатып, Көктен түскен қалпыңмен Асқақ, аппақ болмысыңды сақтапсың. Қаңтар – тәнің, аяз – жаның, аппағым... Сені іздеп жүр күміс тоғай бақта кім?! Күміс күйме сыңғырына елітіп, Мен де іздегем әлдекімді... таппадым. Ақ бораны сенделеді Арқаның Өзіңе де, өзіме де бар таңым. Қаңтар бізді тастап кетер жұртына, Сонда оны сүйемісің, Қар-Ханым?! Міне осы тамаша ақын Жанат Әскербекқызымен алты жылдан кейін ғана, 2001 жылдың жазында әдебиеттегі құрдастарыммен бірге Президент стипендиясын алу құрметіне ие болған кезімде таныстым. Кітабым шыға қоймаса да, менің де газет-журналдарда әдеби сын-мақалаларым жарық көріп, оқырманға танылып қалған жағдайым бар-тын. Жазған өлеңдеріне қарап және әдеби ортаға ерте танылғандықтан мен Жанатты жас жағынан өзімнен әлдеқайда ересек шығар деп шамалайтынмын. Замандасым болып шыққанда қатты қуандым. Мемлекеттік хатшы қызметін атқарып жүрген әдебиетіміздің классигі Әбіш Кекілбайұлының қолынан сый-сияпатымызды алып, іс-шараның ресми бөлімі аяқтала салысымен бір-бірімізді сыртымыздан ғана танитын жас қаламгерлер бас қосып қауқылдасып, мәз-мәйрам болып қалдық. Мен Жанаттың өлеңдерін қалай сүйсініп оқып жүрсем, ол да менің әдеби сындарымды қалт жібермейді екен. Сол жолы ол маған баспахананың иісі әлі кете қоймаған, бір апта бұрын ғана жарық көрген «Қаңтардағы қызыл гүл» атты жыр жинағын сыйлады. Содан бері табаны күректей он алты жыл заулап өте шығыпты-ау! (Жалғасы бар)
1560
Дархан Қыдырәлі. Тоныкөктей терең тұлға
Дәуірлер мен замандар ауысса да, сан қилы қоғамдық жүйелер алмасса да, қара тастың өзін кеміріп жоқ ететін уа­қыт пен кеңістік сапырылысса да, өлшемі кеміп өз­гер­мейтін, мыңқ етіп мызғымайтын, бояуы оңғанымен ішкі нәрі құлпырып қайта түлей беретін, халыққа сарқылмас өзен-өмірдің мәңгі сарынын жалғайтын рухани жауһар құн­дылықтар, мәйекті мәдени игіліктер болады. Мұндай ба­ға жетпес ақыл-ой қазыналары жекелеген халықтарды ға­на емес, тұтас адамзатты, бір өңір ғана емес, орасан ке­ңіс­тікті өркениет бесігінде тербетіп, ұшы-қиыры жоқ сал­қар уақыттың қоңыраулы рәмізіндей алыс ғасырлардан күм­­бірлеп үн қатып тұрады. Адам-қоғам-табиғаттың іл­гері жыл­жыған осынау ішкі үнінің дабысын естіп, нәзік ыр­ға­ғы­на зер салып, тамыр бүлкілін жүрек лүпіліне үйлестіріп, ай­наласын таңғажайып әсерге бөлей алатын қайталанбас тұл­ға­лар болады. Мұндай дарабоз жандар ұлттық ой-сананы жа­ңа белеске көтеріп, тұтас бір халықтың интеллектуалдық өре­сін өрісті көкжиекке жетелей береді. Түрк халықтары мұн­дай сы­паттағы рухани же­тек­ші­л­е­рін абыз деп айшық­тап атаған. Алаш жұртын тари­х­тың талай бұралаң, тұманды жол­­дарында, небір шаңды жо­­рықтарда адастырмай алға сүй­­ре­ген тегеурінді тұлғалар қо­­быз ұстап, толғауларын тү­мен сарбаздың алдында толғап, то­­лағай ерлерді қаһар­ман­дық­қа, білікті билеушілерді дана­лық­­қа үндеген, болашақты бол­­­жап, хандарға кеңес айтып, елдің жарғы-жасасын жа­сақ­таған, хан мен халықтың ара­сы­на алтын көпір болған. Есте жоқ ықылым замандардан бас­тау алып, елмен бірге есейген абыз­дар легінің бізге мәлім көш­басшысы Тоныкөк екені белг­ілі. Күңіреніп күн түбіне жор­та­тын батырларға жол сілтеген дана Тоныкөк Ұлы даланың ұр­пағына айдан анық, күннен нұр­лы, әманда жігер беретін тал­мас қанат секілді. Мәңгілік ел мұратын жанына жалау еткен бүгінгі жас буын «Күндіз отыр­мадым, түн ұйықтамадым, қара терімді төктім, қызыл қа­ны­мды ағыздым, Түрк ұрпағы үшін» деген ұранды жатқа ай­тады, жарау атқа мініп, мұз­дай сауыт киіп, жалаулы найза көтерген бабалар ру­хы­нан мәңгілік қуат алады. Бұл – тәуелсіздік жемісі, тәуел­сіз­­дікке жету жолында күні бұ­­рын тәуелсіз сананы, рух бо­с­­тан­дығын халқына сыйлап үл­­герген қазақ мәдениетінің мар­­­қасқалары, алдыңғы буын ал­­тын дәуіріміздің алқалы зия­­лыларының төккен тері, ек­кен дәнінің мәуесі екені айдан анық. Тоқтаусыз айналған дәуір доң­ғалағымен бірге дәстүр де жалғаса береді. Бүгінде сек­­сеннің сеңгіріне келген, Ор­­хон мұраларын зерттеуде ол­жа салып, қазақ әдебиетінің та­ри­хын он ғасырға ілгері жыл­жытқан, Тоныкөк сынды біл­генін біліктілікпен зерделеп, қа­ра тасқа қайта тіл бітірген ғұлама, Жамбыл жыраудың рухымен сырласып, кемел Кененнің батасымен көгерген, тәу­­елсіз мемлекетіміздің кере­ге­сін керісіп, шаңырағын кө­те­­ріскен ұлт қайраткері, азат­тық­тың елең-алаңында Ел­б­а­­сының жанынан табылған қа­зақ мәдениетінің қаранары, ғұ­лама ғалым Мырзатай аға Жолдасбековті сол кешегі абыз­дардан қалған сарқыт, мың жылдық керуенге куәгер жо­лаушы деп айта аламыз. Кеңестік кезеңде еліміздің та­рихын архивтің шаң басқан түк­піріне қамап, тілге тұсау, рухқа кісен салған зілмауыр кез­де халықты марксизм-лени­низ­­мнің қызылкөмеш даңғаза ұра­нынан емеурінмен арашалап, тегеурінді мінез көрсеткен, ру­хы құлдыраған алашқа қар­лығаштай қанатымен су сепкен қам­қоршы ел ағасы, қарағайдай қасқайған абыздар болды. Бұл – елін «Абай жолына» шақырған ұлы Мұхтар Әуезов, кезбе көш­пелілерде қазыналы қала, өз­геше өркениет болғанын ай­­ғақтаған академик Әлкей Мар­­ғұлан, хан Кененің рухын ті­­ріл­ткен тарихшы Ермұхан Бек­маханов, ежелгі әдеби жау­һары бар тамырлы ел екен­і­мізді дәлелдеген профессор Бей­сенбай Кенжебайұлы бас­та­­ған ұлтымыздың ар-намысы іс­петті кемел кемеңгерлер к­ер­у­е­ні еді. Солақай саясат үстемдік құр­ған сол тұста Орхон-Ене­сей мұ­раларын, Алтын орда дәу­ірінде хатталған ежелгі әдебиет үл­гілерін кейбір ға­лым­­дардың өзі жатырқаған, тосырқап, үрке қараған кездер болған. Осын­дай тарихқа деген қасаң қа­ғида, мәдени мұраға деген ыз­ғарлы көзқарас, сірескен мұз­ға айналған қате ұғым-түсі­нігімізді түзету ал­дың­ғы буын зия­лыларымыз үшін оңайға соқпаған. Ұлттық төл мәдениет әбден жұтаң тартып, ата діліне, ана тіліне ала­пат апат төнген тұста алыс ғасырдағы түрк рухын шы­рақ етіп, алаштың намысын ояту үлкен ерлікке пара-пар еді. Елді елең еткізіп, 1967 жы­лы «Мектеп» баспасынан «Ежелгі әдебиет нұсқалары» хрес­томатия-оқулық жарияла­нып, мәдени өмірімізге ерте кел­ген көктемнің шуағындай елеулі жаңалық әкеледі. Қазақ әдебиеттану ғылымын жаңа белеске көтерген еселі еңбектің авторларының бірі Мырзатай Жолдасбеков болатын. Осы­лай­ша ғылымға тұлпар тұя­ғы­мен дүбірлеп келген жас тала­нт 1969 жылы «Көне түркі әде­биет нұсқалары және оның қа­зақ әдебиетіне қатысы» деген соны тақырыпта академик Ә.Марғұлан жетекшілік ететін диссертациялық кеңес­те ғылыми еңбегін табыс­ты қорғайды. Әйгілі Әлкей Хақан­ұлы сол мәжілісте: «Мырзатай Жол­дасбековтің диссертациясы қазақ әдебиетінің байырғы бастауларын ашқандықтан, бұл жұмысқа докторлық атақ беру керек» - деп, зерттеуге аса жоғары баға береді. Бұл оқиға – байырғы бабалар мұрасының тарих қойнауынан отанымызға қайта оралған жұлдызды сәт еді. Тұғырлы еңбегіне тарихи-салыстырмалы әдісті тірек еткен жас зерттеуші «Түрк ха­­лық­­тары өз әдебиетінің та­ри­хын бертіндегі ұлт болып қа­лыптасқан шақтан емес, бір­ге жүріп тіршілік ет­кен бә­рі­мізге ортақ дәуір­ден бас­тай­ды. Бұл әбден заң­ды. ХV ға­сырға дейінгі жа­сал­ған әдеби шы­ғармалар мен ақын-жа­зушылар түрк ха­лық­та­ры­ның бәріне де ортақ болып ке­леді. Ен­деше, қазақ халқы ХV ға­сыр­д­а құралды, одан әргі та­рих­тың, мұраның бәрі де бізге бөгде екен деп түңіліп қарауға болмайды. Өйткені, халық тарихы, тілі, әдебиеті қысқа мез­гілдің аясына сыймайтын, басынан сан мың жылдарды өткізіп келе жатқан тым ұзақ жол» деп жазып, алаш рухын аспандата түседі. Ғалымның түрк халық­та­ры­ның бірлігі мен ынтымағын ту етіп, елдік пен ерлікті ұран ет­кен қисынды ой-жо­сы­ғы кей­інгі еңбектерінде де жал­ға­­сын тауып,нығая түсті, бү­кіл ғы­лыми-шығар­ма­шы­лық, қа­рым­ды қай­­раткерлік қыз­ме­ті­нің алтын арқауына, шал­қар өрісіне ай­­налды. 1986 жылы жарық көрген «Асыл арналар» моногра­фия­сында ғалым Орхон мұрал­арының жанрлық табиғаты, поэтикасы, тілдік өрнектері, VІІ-VІІІ ғасырдағы түрк ха­лық­­тарының өмір-тұрмысы, хан­­дық жүйесі, олардың қазақ хал­қымен байланысын байсалды зерделейді. Бұл монография түркология ғылымына түрен салған салмақты да салиқалы терең зерттеу еңбек болды. Ол кезде әлемдік түрко­ло­гия ғы­лымда бұл келелі мәсе­ле­лер­дің кейбір саласы әлі ше­ші­мін түбегейлі таппаған, пі­кір­сайыс күйінде даулы тұрған бо­­латын. Мәселен, түрколог А.Щербак Орхон жазбаларын қара сөзбен жазылған түр­к қағандығының жылнама, деректері, өлеңге қатысы жоқ десе, зерделі зерттеуші И.В.Стеблева осы үлгілерді тұ­тас­­тай поэзияға жатқызған еді. Жетекші ғалымдардың ы­­ғына жығылмай дара соқ­пақ таңдаған жас ғалым М.Жолдасбеков өзіндік көз­қ­а­р­а­сын сенімді дәлелдеп, атал­мыш еңбегінде бұл мұраға поэ­зия мен қара сөз аралас жа­зыл­ған батырлық эпос деген анық­тама беріп, ескерткіштің жанрлық ерекшелігін дөп басып айқындайды. Ол Күл­тегін, Тоныкөк жазбаларын «Алпамыс» сынды қазақ эпос­тарымен салыстырып, поэ­тикалық-стильдік ұқсас­тық­тар­ын салыстыра зерделеп, сал­мақты тұжырымдар жасай­ды. Өзіне дәріс берген ұстазы М.Әуезовтің «Орхон жазулары деген не? Бұл күнге дейін олар­ды тіл тарихының ескер­т­кі­­ші ретінде зерттеп жүр. С­о­ған қоса ол фольклордың мей­­л­інше көне үлгілерінің де ес­кер­ткіштері емес пе? Сол жазу­ларда эпостық аңыздардың ша­ғын да ықшам фабулалық желілері бар ғой» деген ой ұшқынын өбектеп, сөнбес алауға айналдырып, табанды да батыл ғылыми түйіндер жа­сайды. Зерттеуші Орхон мұ­ра­лары туралы сәулелі ой-пік­ір білдірген қазақ авторларын ерекше ықыласпен атап өтіп, кішіпейілдіктен айнымай, ғы­лымның күмбезді сарайында әдеп­тілік пен кісілік парасатын таныта түседі. Даңғайыр тіл­ші Қ.Жұбанов Орхон жазу­ларын алғаш рет жоғары оқу орнында оқытуға талап қыл­ғ­анын ілтипатпен атап, бұл салаға қатысты Ә.Марғұлан, А.Аманжолов, Ғ.Мұсабаев, Ғ.Айдаровтардың тарихи-тіл­та­н­ымдық зерттеулеріне те­рең на­зар аударады. Ірге­лі зерт­теуі арқылы соны та­қы­рып­қа қалам ізін салған ал­ғыр ғалым М.Жолдасбеков «Шынында ол ескерткіштерді жасаған не­гізінен қазақ халқының құ­ра­мына енген ру-тайпалар еді... Бұл ескерткіштердің қай тіл­де жазылғанын анық­тай­тын уақыттың жеткендігін В.Бар­то­льд, В.Радлов, П.Мели­о­ра­н­­ский, С.Малов сын­ды ғұ­ла­м­алар талай жаз­ған және соңғы екеуі ол жаз­ба­лар­дың тілі қазіргі қазақ тілі­не кө­бі­рек келетінін баса айт­қан. Сөй­тсе де, өкінішке орай, бір ғасырдан астам уақыт бо­­йы зерттеліп келе жатқан осы бір ғажап шығармаларды хал­қы­мыздың мұрасы ретінде соң­ғы жылдарға дейін қазақ ға­лы­мдарының батылы жетіп, еш­кім қолға ала қоймаған», деп ға­­сырлар керуенінен қалған то­лағай жүкті тәуекелдік етіп иы­ғына алғанын оқырманға хабардар етеді. «Асыл арналардың» жарық көруі шын мәнісінде қазақ руханияты үшін көзқуаныш, көне мұрамыздың ортамызға қайта оралуына жасалған жар­қын қадам еді. Күлтегін жы­рының күмбірі, Тоныкөк да­налығының алтын зерлі ұш­қыны халқымызға осылайша тәбәрік-тарту болды. Тас бетіндегі эпостарды қа­ғаздан оқу арқылы қазақ жұр­т­ы өзі­нің арғы тамырын тап­ты, мұ­қа­ла бастаған ар-на­мысын қай­рады, түпкі бос­тан болмы­сын таныды. «Елді ха­лық едім, елім қайда, кімге ел-жұрт іздермін, қағанды ха­­­лық едім, қағаным қайда, қай қағанға күш-қуатымды бе­­рермін?» деген ұранды жол­дар бұғаудағы алаш­ты бос­тандыққа талпындыр­ды, мүл­гі­ген тас бетінен қайтадан нұр­лы өмірге жолдама алған жау­ын­гер­лік жырдың айбынды үні тәу­елсіздіктің бозала таңында Ұлы даланы тербетіп тұрды. Дарынды түрколог, жы­рау­лық дәстүрлі мектептің зер­делі зерттеушісі һәм шырақшысы Мыр­затай аға аударған «Күл­тегін», «Тоныкөк» жырлары қо­быздың қоңыр әуезіндей ха­лық­ты бірден баурап алды, на­қысты тілімен, өрнекті кес­тесімен өзіне еліктіріп, көне поэ­зиямызды байыта түсті. Бұл туралы классик жазушы С.Мұратбеков, «Міне, «Асыл ар­налар» да қанатын қағып ұшып шықты. Ғұмырлы кітап! Кі­тап қана шығарып отырған жоқсың, тарихымыздың өшуге айналған беймәлім беттерін жасап отырсың. Әлі талай ұрпақ өзіңе бас иіп, алғыс айтатын болады. 26.ІХ.1986», - деп қол­таңбасын қалдырып, ақ тү­йе­­нің қарыны жарылған сәтте ақ­жарма лебізін білдіріпті. Күлтегін, Тоныкөк мұрасы қалың оқырман қауымның сүйіп оқитын жырына айналып, қадым дәуірден келген қастерлі қазына елге төл мұрасындай лезде етене болып жерсіне қалуы Мырзатай ағаның өзі жазғанындай қазақ халқы көне түркілердің нағыз жұрнағы екендігінде, сонымен бірге ғалымның қалам қуаты, ғылыми шығармашылық әдіснамасы, стильдік өрнегі ерекше тартымды да нәрлі болғандығының айғағы. Ол Орхон-Енесей мұрасын бәдіздеген ру-тайпалар жер бетінен өшіп кетпей, қазақ арасында бүгін де жасап жатқанын, жұртымыз көне түрктің заңды жалғасы, мұрагері екенін бай деректермен дәлелдей түседі, Ұлы дала мұрасының иесі де, киесі де қазіргі алаш екенін тұжырымдайды. Сонымен бірге жауынгер жыраулар инс­титуты қазақ ауыз әдебиетінде Алтын орда дәуірінен желі тартып, Сыпырадан бастау алып, Қазтуған, Шалкиіз, Асан қайғылармен жалғастық тауып,­ бертінгі Бұқар, Сүйін­бай, Жамбылға дейін үзілмей жеткенін, осы жырау типінің бастау сағасында Тоныкөк тұлғасы тұрғанын дәстүр са­бақ­тастығы мен поэтикалық-с­тильдік байланыстар арқы­лы нақ­тылы дәлелдейді. Ғалым бұл арқылы жазба әдеби­е­ті­міздің арналы бастауы сонау VІІІ ғасырда әлдеқашан қа­лып­тасқанын дәйектеп көр­сетеді, тасқа өрнектелген ежел­гі үлгілер әдепкі ерлік эпос екенін жүйелі анықтайды. Халық шығарма­шы­лы­ғының бірден-бір са­ли­қа­лы зерттеушісі ретінде ғ­а­лым көне түрктен керуен тартқан зерлі де мөрлі ой-тұжырымдарын кейінгі зерт­теулерінде жалғастыра түс­­ті. Жамбыл бастаған Же­ті­су жырауларының дә­с­түрлі мектебін зерделеген жұмысы – өз алдына бір төбе. Жамбыл мен Кененді халқына қай­та танытып, таныстырды. «Жүз жыл жырлаған жү­рек», «Асыл сөздің атасы», «Ха­лық поэзиясының алыбы», «Тоқсан толғау», «Орхон ес­кер­ткіштерінің толық атласы», «Күлтегін», «Ел тағдыры – ер тағдыры», «Шың мен шыңырау», «Күндерімнің куәсі», «Сөзді ұғатын кез келді» секілді іргелі еңбектері ғылым кеңістігінде самаладай жарқырап тұр. Мырзатай аға Тоныкөктей та­ғылымы терең, танымы тұң­ғиық, тегеуріні бе­рік тұл­ға, ойшылдық пен мем­­­ле­кет­ші­лдікті, отан үшін жа­сам­паз қызметті өзара қау­ыш­ты­ра білген өре­лі қай­рат­кер. Ол тәуелсіз мем­ле­ке­ті­міздің қалыптасуына тия­нақ­ты үлес қосып, Елбасы сая­са­тының жү­зеге асуына «Түн ұй­ық­та­май, күндіз отырмай, қа­ра те­рін төгіп» қажырлы қыз­­мет етіп келе жатқан бір­ту­ар тұл­ға. Ел тарихының ең бір күр­меуі қиын күрделі ке­зе­­ңі­н­де Қазақстанның Оқу аға­р­ту ми­нистрі, Қазақстан Ком­­пар­тия­сының Орталық Ко­ми­те­тінің идеология бөлімінің меңгерушісі, Мемлекеттік кеңесшісі, Премьер-ми­ни­стр­дің орынбасары, Пре­зи­дент­тің кеңесшісі сияқты лауа­зымды қызметтерді абыроймен атқарды. Қазақ халқының тағдыры таразыға түскен аумалы-төкпелі заманда Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жанынан табылды. Халықтың ардақты ұлдарының бірі Өзбекәлі Жәнібековпен үзеңгілесе жү­ріп, ұлт мүддесі жолында қа­ламы мен қайратын қару етіп, қыруар істер атқарды. Мә­селен, қазақ тілі туралы Кол­бинге жазған хатын кейін академик Әбдуәли Қайдар «тарихи хат» деп бағалаған еді. Сол тұста сең қозғалып, Алаш арыстары ақталды, «Қазақ тілі» қоғамы құрылып, Тіл туралы заң қабылданды. Ұлттық санада серпіліс болып, халықтың рухы көтерілді, Наурыз мейрамы ресми түрде мемлекеттік деңгейде тойлана бастады. «Ел­дестірмек – елшіден» деп, Қазақстанның Ирандағы Тө­тен­ше және өкілетті елшісі қыз­метін абыроймен атқарды, Дип­ломатиялық Академияның рек­торы, Сыртқы істер минис­трі­нің орынбасары болып, сырт­қы саясат саласында тер төк­ті. Л.Н.Гумилев атын­да­ғы Еуразия Ұлттық уни­вер­си­тетінің ректоры болған жыл­дары айтысты жандан­дырып, оркестр құрды. Күл­тег­ін ес­кер­ткіші елге келіп, «Күл­те­гін күндері» дәстүрге айналды. Мырзатай аға Қазақстан Рес­пуб­ликасы Президенттік мә­де­ниет орталығын басқарған тұс­та оны ұлт руханияты мен мәдениетінің ордалы ор­та­лы­ғына айналдырды. Ел­ба­сы­ның ұсы­нысымен Түркі дү­ниесі ақ­са­қалдар кеңес­інің алғашқы мү­шесі болды, тамырлас елдер арасында байланыстарды нығайту, ын­тымақтастықты дамыту жо­лында көптеген ке­ле­лі ұсы­ныстар жасады. Түркі өркениетінің теңдес­сіз құндылықтарын тек қана қа­ғаз бетінде зерттеп қана қой­май, оның бүгінгі тәуелсіз ел­­деріміздің мәдени-рухани өмі­­ріне дендеп еніп, ізгілікті кә­деге жарап, жас ұрпаққа нәр беруіне ұдайы ықпал жа­­сап, қаламгерлігі мен қай­рат­­­­керлігі үндестік тапқан Мыр­­­затай аға Жолдасбеков тұң­­ғи­ық, дана Тоныкөк сияқ­ты түр­кі дүниесінің те­геу­рін­ді тұл­ғасына, ардақты ақ­са­қа­- лы­на, батагөй абызына ай­налды. egemen.kz
259
Ашаршылық туралы 12 кітап
СМАҒҰЛ ЕЛУБАЙ "АҚ БОЗ ҮЙ" Смағұл Елубайдың «Ақ боз үй» трилогиясы – ашаршылық, сталиндік қуғын- сүргін, тоқырау заманын қамтыған ең ірі көркем туындылардың бірі. Жазушы бұл еңбегінде ерекше суреткерлігімен, трилогиясының көркем құрылымымен көзге түседі. Автор Кеңес кезінде ашаршылыққа ұшыраған халықтың хал-ахуалын, «асыра сілтеудің» елге әкелген зардабын шебер суреттеп, ел басқарып отырғандардың жағымсыз қылықтарын, пасықтығы мен әділетсіздіктерін әшкерелей жазады. «Ақ боз үй» - нәубетті заманның шындығы арқау болған бірден-бір роман. Журналист Жеңіс Шыныбековтың тілімен айтсақ: «С.Елубай өзінің «Ақ боз үй» роман-трилогиясында өткен ғасырдың басы мен орта тұсына дейінгі қазақ ұлты көрген құқайды бажайлап, терең зерттеп, өткір де тұщым­ды тілмен баяндап берген. Жазушы оты­зыншы жылдардағы «ақтаңдақтар», «қарадақтар» мил­лион­ даған жазықсыз жандардың аштан қырылып, қуғын-сүргінге ұшыраған кезеңінің, Ұлы Отан соғы­сы­ның зардаптары, одан бергі тұралау, тоқырау заманы тари­ хының кең ауқымды панорамасын жасай білген. Романды оқып отырғанда халықтың «Елім-айлап» зар жылағанын, күңіренген үнін естігендей боласыз. Аштан бұралып қырылып жатқан бала-шаға, шал-кемпір, жазықсыз қиянат көрген ер азаматтың тартқан жан азабы тап кинодағыдай көз алдыңызға келіп, төбе құйқаңыз шымырлайды. Зілбатпан салмақ түскен жүрегіңіз төс сүйегіңізді тесіп шығардай тепкіленіп, бұлқынады. Халыққа қасірет әкелген қатыгез заманға екі қолыңды теріс жайып, қарғыс айтқың келеді». ХАЛЫҚ СЕЙТКЕМЕЛОВ "ШҰБЫРЫНДЫ ҚАНДЫ БОСҚЫН" Ел ішіндегі ірі байлар 28-жылы кәмпескеленіп, айдалып кеткеннен кейін, шаруа бағып, мал өсіріп күнелткен қарашаруалар мен кедей малшылар ғана қалған болатын. Осы кезде Орталықтан келген Голощекин деген империяшыл қолшоқпар «Кіші Қазан» дегенді ойлап тауып, кедейлердің жалғыз-жарым малын тартып алып, жаппай коллективтендіруді бастамақ болды. Мал иелеріне кулак деген таңба басылды. Бұл тап күресі емес, жай жатқан халықты текке қыру еді. 1931-1933 жылдардағы аштық апатында Ертіс ауданының негізі болған Қызылағаш болысының 20 мыңға жуық қазағының жартысына таяуы қырғынға ұшырады. Ақын Мүбәрак Жаманбалиновтың бұл поэмасына сол жылдардың ащы шындығы арқау болған. Ертіс ауданының құнарлы топырағында шаңырағын ресейліктер көтерген Суворов совхозында, аштық апаты белең алған кездің өзінде, жыл сайын 30-35 мың гектар егін егілген. Жұмысшыларының тамағы тоқ болды. Ал совхоз төңірегіндегі ауыл қазақтары жүрек жалғайтын нәр таба алмай, қынадай қырылып жатады. Совхозға қайыр сұрауға келген қазақ әйелдері мен балаларын салт атты комендант қамшының астына алып, селоның сыртына қуып тастап отырады. Бұл әйелдер мен нәрестелердің көпшілігіне сол жерден топырақ бұйырады. Қариялардың шамалауынша, бұнда көз жұмған әйелдер саны жүзге жуық. Олардың басына орнатылған құлпытаста: «Бұл зиратта 1931-1933 жылдардағы аштық құрбаны болған қазақ әйелдері жерленген» деген жазу бар. Совхозда трактор жүргізу өнеріне қазақтардан ең алғаш Жұмабай Смақановтың ғана қолы жеткен. Өзгелері – келімсектер. Жұмабайдың Павлодар қаласының түбіндегі бір ауылда тұратын жалғыз апасы Мүлипа аштық апатында күйеуінен, 9 баласынан айырылды. Оның аман қалған жалғыз ұлы Кәлен жұбайы Құрадай екеуі әрі сырқат, әрі аштық меңдеген Мүлипаны қоларбаға отырғызып, Жұмабайды іздеп шығады. Поэмада осы үшеуінің жол үстінде тартқан азаптары суреттеледі. Поэма Жұмабай Смақановтың көзі тірісінде айтып берген шындыққа негізделіп жазылған. БАҒДАД ЖАНДОСАЙ "ШОШҚАНЫҢ ҚҰМЫ" Бағдад Жандосай «Жас алаш» газетінің шежіре қариясы, ең қарт қызметкері болған. Аштық, ашаршылық туралы аз жазылған жоқ. Ал бұл «Шошқаның құмында» нақты дерекке, бастан кешкен оқиғаларға құрылған, бояма, қоспасы жоқ таза туынды. «Шошқаның құмы» хикаясы кезінде төңкеріліп түскен дүниенің қақпағын қайта көтерген. Әйтсе де Бағдад Жандосайдың жазбалары нақты дерекке, бастан кешкен оқиғаларға құрылған, бояма, қоспасы жоқ таза туынды. Бұл кітаптан үлкен де, кіші де мол тағлым алары, зұлмат жылдар қасіретін толық көзге елестетері даусыз. "ҚАЗАҚ ҚАЛАЙ АШТЫҚҚА ҰШЫРАДЫ?" «Қазақ қалай аштыққа ұшырады? (Қасіретті жылдар хаттары)» кітабын С.Әбдірайымов, И.Н.Бухонова, Е.М.Грибанова, Н.Р.Жағыпаров, В.П.Осиповтер құрастырған. Бұл жинаққа қазақ халқына орны толмас қайғы мен қасірет әкелген отызыншы жылдар ойраны туралы мемлекет және партия қайраткерлері Т.Рысқұловтың, О.Исаевтың, Л.И.Мирзоянның, жазушы Ғ.Мүсіреповтің, сондай-ақ басқа да азаматтардың еліміз бен республика басшыларына әр жылдарда жазған хаттары жарияланған. Оларда сол бір зұлмат кезеңнің экономикалық жағдайы айқын бейнеленіп, аштық пен азапты өлімнің себеп-салдары көрініс тапқан. Қазақ халқы тарихының қайбір қалтарыс-бұлтарысына үңілсек те ХХ ғасырдың 30-жылдары әкелген зұлматпен шендесер қасіретті табу қиын. Әйгілі «Ақтабан шұбырынды» сыртқы жаудың басқыншылық шабуылының салдары болса, 30- жылдар ойраны қаскөйліктің, екі шылбыр, бір тізгінін сталинизм ұстаған шикі социализмнің, голощекиншіл ұр-тоқпақтардың «асыра сілтеп», жасыра бүркеп жүріп, қолдан жасаған зобаларының кесірі еді. Қара жолдың бойында шашылған сүйегі жинаусыз қалды. Бұл – тарихымыздың ақтаңдағы емес, дамыл-дамыл еске алар, еске алған сайын бүгінді барлап, ертеңді ескертер, жазылуы қиын қара жара. Бұл – мың-миллион бейбақтар құрбан болған өткелсіз өткеніміздің құрдымы. Аузымен өртке су сепкен қарлығаштай шырылдап келіп, арашаға түскен Тұрардай, Ғабиттей, Ораздай, тағы басқадай арыстарымыздың бұл хаттарын жүректен қан, көзден жас ағызбай оқу мүмкін емес. Қанаттарын жалын шарпып, өмірлерін өртке тастаулары мүмкін екенін біле тұра жазған. Сонымен бірге, осынау құжаттардың Қазақстандағы ашаршылықты орталық білмей қалыпты» дейтін дәйексіз қауесеттің негізсіздігін тағы да дәлелдей түскенімен де құнды екенін айтқан жөн. М.ҚОЙГЕЛДИЕВ. Т.ОМАРБЕКОВ. "ТАРИХ ТАҒЛЫМЫ НЕ ДЕЙДІ?" Кітапта қазақ халқы тарихының осы уақытқа дейін зерттелмеген немесе біржақты зерттелген күрделі кезеңдерінің саяси бейнесі жасалған. Кітап екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде ғасырымыздың 20-шы жылдарында жаңа қалыптаса бастаған тоталитарлық жүйеге қарсы күреске шыққан қазақ зиялыларының тағдыры сөз болады. Екінші бөлімде 30-жылдардағы ашаршылыққа, жеке басқа табынушылыққа байланысты халқымыздың басынан кешкен ауыр тағдыры баяндалады. ХХ ғасырдың 20-шы және 30-жылдарының алғашқы жартысындағы Қазақстанның саяси-экономикалық және әлеуметтік өмірі туралы, сондай-ақ осы тарихи кезеңнің халық тарихында алатын орны жөнінде жарық көрген еңбектер аз емес. Бірақ қоғамдық ой мен ғылымда идеологиялық диктат үстемдігі жағдайында өмірге келген бұл еңбектер бүгінгі таңда сапалы өзгерістерге ұшыраған қоғамдық сұраныстарды қанағаттандырудан қалды. Кітапта сөз болатын мәселе – көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын күштеп ұжымдастырудың ауыр салдары. Жаппай күштеп ұжымдастыруда Лениннің өсиеті аяқасты етіліп, оның шаруаларды кооперативтендіру туралы идеялары дөрекілікпен бұрмаланды. Сталиндік коллективтендірудің лениндік кооперативтендіру жоспарынан жер мен көктей айырмашылығы болды. Оқырманға ұсынылған бұл кітап авторлары осы ойды нақты мысалдармен көрсетіп беруге күш салып, 20-30-шы жылдардың саяси-әлеуметтік өмірінің көлеңке тұстарына, ақтаңдақтарына көбірек үңілді. "ҚЫЗЫЛДАР ҚЫРҒЫНЫ" Қызыл империяның қолымен жасалған 1931-33 жылдардағы алапат аштық қазақ халқын тарихта бұрын-соңды болмаған қырғынға ұшыратып, тең жартысына жуығын жалмады. Тарихымызда бұрын айтылмай келген аталмыш ақтаңдақ туралы деректі, зерттеу мақалалардан тұратын бірді-екілі кітап жарық көрген болатын. Ал бұл кітапта сол аштықтың зардабын тартып, өздері де бір өліп, бір тірілген тірі куәгерлер көздерімен көріп, бастарынан өткерген зұлмат жылдар трагедиясын баяндайды. Кітапта 1931-1933 жылдардағы аштық туралы тоталитарлық жүйе тұсында шындықты айтуға тыйым салынғаны, тағдыры тәлкекке түсіп, небір сұмдықты өз бастарынан кешіріп, тірі қалғандардың аянышты тағдырлары жазылған. МАНАШ ҚОЗЫБАЕВ "АҚТАҢДАҚТАР АҚИҚАТЫ" Белгілі академик Манаш Қозыбаев бұл еңбегінде отызыншы жылдары Голощекин жүргізген «Кіші Қазан» төңкерісінің қазақ халқына қаншалықты қасірет әкелгенін сөз етеді. Тарихи деректерге сүйене отырып, «Ермак кім?» деген сұраққа байыппен жауап береді. Кітапта Хрущевтің, Брежневтің, Голощекиннің саяси портреттері берілген. САПАРҒАЛИ ЛӘМБЕКҰЛЫ "АРЫСТАР" Сапарғали Ләмбекұлының «Арыстар» дилогиясының бұл екінші кітабында Голощекиннің қазақ елін ашаршылыққа ұшыратқаны, сталиндік қуғын-сүргін тудырған зобалаңдар сөз болады. ҚҰРМАНБАЙ ЕСПЕНБЕТОВ "КҮРЕҢБЕЛ ҚАСІРЕТІ" Бұл кітап ашаршылық жылдары орын алған оқиғалар желісімен жазылған. Автор Күреңбел жерінде болған қасірет арқылы күллі қазақ даласындағы тарихи, саяси ахуалдарды суреттеген. Автор өз анасынан, оның замандастары айтқан естеліктердің негізінде жазған. Кеңес үкіметінің алғашқы кезеңінде биліктердің жасаған әрекеттерінен қиындыққа тап болып, қыспаққа түскен, тіршілік азабын тартып, қайғы жұтқан Күреңбел халқының өмірін көрсету арқылы күллі қазақ халқының басына түскен нәубетті көрсеткен. Шындық негізінде жазылғанымен көркем шығарма. АМАНБАЙ ЕСІЛБАЙ "АСЫЛДЫҢ СЫНЫҒЫ" Белгілі қаламгер Амантай Есілбайдың бұл еңбегі тарих ақтаңдақтарының бірі – ашаршылықты өз басынан өткеріп, тағдыр тауқыметін қайыспай көтере білген жанның өз айтуымен еш қоспасыз сол қалпында жазылған. Автор кейіпкер айтқан оқиғалармен шектеліп қалмай, Ақмола, Атбасар өңірінде ашаршылық жылдары ел басынан өткен тарихи оқиғаларды толық қамтуға тырысады. Ел тарихынан үлкен мағлұмат беретін шығармада автор тіл көркемдігіне, ой тереңдігіне мән беріп, оқиға желісін қызғылықты баяндауға ден қойып, бір адамның өмір тарихын суреттеу арқылы тарихтан сыр шертуге тырысады. «Асылдың сынығы» - сонысымен құнды. Аталмыш еңбектің тілі жатық, ойы орамды. Қамтылған оқиғалар өмірдің өзіндей шынайы, боямасыз қалпында көз алдыңа елестейді. ВАЛЕРИЙ МИХАЙЛОВ "ҒАЛАМАТ ЖҰТ ШЕЖІРЕСІ" Өткен ғасырдың 30-жылдарының басында Қазақстанда адам айтқысыз ауыр трагедияның болғаны белгілі. Ғасырлар бойы көшпенді өмір сүріп келген қазақ жұртын еш дайындықсыз, қысқа мерзім ішінде отырықшылық жағдайға көшіруді қолға алған ойы шолақ, ісі олақ саясаткерлердің оспадар әрекетінің салдарынан қазақ даласын жайлаған жаппай аштық пен ауру-індеттен жергілікті халықтың үштен бірінен көбірегі жойылып кетті. Қолдан жасалған жұт құрбандарының арасында қазақ жеріне зорлап көшірілген ресейлік шаруалардың қаймағы дерлік көптеген басқа ұлт өкілдері болды. Алпыс жылдан астам уақыт бойы жабық болған бұл тақырыпқа алғаш рет қалам тартқан қазақстандық жазушы В.Михайловтың 1992 жылы қазақ тілінде «Ұлы жұттың жазбалары» деген кітабы жарық көрген еді. Автор оны толықтырып, 2008 жылы орыс тілінде қайта шығарды. Кейін ол қазақ тіліне ықшамдалып аударылды. "1932-1933 ЖЫЛДАРДАҒЫ АШАРШЫЛЫҚ АҚИҚАТЫ" ХХ ғасырдың 20-30 жылдары қазақ тарихында «ұлы ашаршылық» атауымен қалғаны белгілі. Ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру КСРО тарихындағы жалпы адамзатқа қарсы жасалған қатыгез тәжірибе болатын, оның зардаптары бүгінге дейін жойылған жоқ. КСРО-ның ресми билігі мен тарих ғылымы ашаршылық мәселесін жарты ғасырдан астам уақыт жасырып келді немесе оны өздеріне тиімсіз көрсетті. 1930 жылдардағы ұжымдастыру және ашаршылық құрбандарына арналған ұжымдық монографияда Мемлекет тарихы институты ғалымдары мұрағаттық құжаттар мен қазақстандық, кеңестік, ресейлік және батыстық еңбектер негізінде Қазақстан тарихының сол бір қасіретті беттерін кешенді зерттеу және жаңаша ой- тұжырымдар жасауға талпыныс жасады.
299
Ж. Жұмат-Әлмашұлының «Мұңмен алысқан адам» пьесасын студенттер сахналады
Астанадағы Қазтұтынуодағының Сауда-экономикалық колледжінің «Мирас» студенттік театры танымал жазушы-драматург, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері…
172
Амангелді Кеңшілікұлы. Қаңтардағы қызыл гүл
(Ақын Жанат Әскербекқызының «Ай-тамғы» таңдамалы жыр жинағын оқығаннан кейінгі туған ой)
1560
«Рухани жаңғыру» бағдарламасы басты назарда
26 мамырда Ақордада ҚР Президенті Әкімшілігінің Басшысы Әділбек Жақсыбековтің төрағалық етуімен Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қоғамдық сананы жаңғырту…
56
Дархан Қыдырәлі. Тоныкөктей терең тұлға
Дәуірлер мен замандар ауысса да, сан қилы қоғамдық жүйелер алмасса да, қара тастың өзін кеміріп жоқ ететін уа­қыт пен кеңістік сапырылысса да, өлшемі кеміп өз­г…
259
Ашаршылық туралы 12 кітап
СМАҒҰЛ ЕЛУБАЙ "АҚ БОЗ ҮЙ"
299
Дәурен Қуат. Бегімайдың «жыры»
(Аяқталмаған әңгіме) Түн жарымында жазушы досым қоңырау шалды. Қашанғы әдеті осы оның: шабыт қысып шарықтаған шағында, кей…
421
Алаш зиялыларының атылар алдындағы фотосуреттері
Алаш қозғалысының қалыптасу, саяси сахнаға шығу, Алаш автономиясын құру және Кеңестік дәуірдегі қуғын-сүргін кезеңдерінде…
520
Бауыржан Мырзақұл: Шығыс шайырлары – өнердегі темірқазығым
215
Ардақ Нұрғазы: Польша, Чехия елдерінің қазіргі әдебиеті қай деңгейде?
Бүгінгі қанатын кең жайған Еуроодақта да қазақ əдебиетімен тағдырлас əдебиет бар. Олар – кешегі Кеңес Одағының ықпалында болған Польша, Чехия елдерінің əдебиеті.
231
Антон Чехов. Үшеуінің қайсысы?
Мария Ивановна Лангердің…
223
Мархабат Байғұт. Қош бол, кітап...
Ассалаумағалейкүм, алтыннан ардақты, күмістен салмақты нағашы көке! Менің кітап кеміргіш әкем, сіздің хат жазғыш жездеңіз…
468
Әлихан БАЙМЕНОВ: Әдебиетсіз адамзаттың өркендеуі мүмкін емес
«Әдеби әңгіме» айдарының келесі кейіпкері ретінде белгілі саясаткер Әлихан Байменовпен сұхбаттастық. Әдебиет төңірегінде,…
1111
Тағы оқыңыз  >
МУЛЬТИМЕДИА