Егерде есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал!
Абай Құнанбаев
"Мәңгүрт" образын әлем әдебиетінде тұңғыш сомдаған қаламгер Айтматов емес
Өмірге адамгершілік көзқарасты көркем оймен жеткізген жазушы Әбіш Кекілбайұлының «Күй» шығармасы жөнінде Бұл хикаяға, негізінен, ілгері дәуірдегі адайлар мен түрікмендер арасындағы бірнеше ғасырларға созылған өзара кикілжіңдер мен алауыздықтардың кем-кем үдей ушыға қасіретті оқиғаға айналып, адамның жапырақ жүрегін пәршелеген қилы әрекеттер сол заманға таңба болып қалғаны арқау болған. Бірақ сол болмыс қасіреттерінің жұрнағы осы өмір сүрген дәуірде ептеп белең алып жатқандығы бәрімізді едәуір толғандырады. Анау етене жазыла қоймаған қауіпті індет заманына қарай түсін, түрін, айлалы әрекеттерін сан құбылтып, қанша кетпендеп шапсаң да қуыс, тасаны қуалай тырмысып, тамыр жая беретін кәдімгі сары шырмауық сияқты. Әбіш Кекілбайұлының бұл «Күй» атты көп қырлы туындысының көтеріп шыққан жүгінің өте ауыр әрі күрделілігі осындай.Мына шығарманы жасауда бұл қаламгер елеусіз нәрседен терең ой тудыратын өзіндік шеберлігін танытты. Ол қазақ халқының енжарлыққа қарай ығысқан пенделерді мінеуде қолданылатын «Мәңгүрт» сөзін түсінген адамын түпсіз тебіреніске түсіріп, мән-мағынасы дүние жұртшылығының таңдайын қақтырып, терең ойға батыратын символға айналдырды және әлем әдебиетінде бұрын-соңды есітілмеген мәңгүрт символын қалыптастырды. Шыңғыс Айтматовтың «Боранды бекет» романындағы Сәбит те осыған ұқсас. Қазір бұл қазақ сөзі төрткүл дүние халықтарының мыңдаған жылдар бойы сұрыптап, суындап жасаған типтік бейнені танытатын образды сөздер қатарына қосылды, тіпті одан асып, символдық бейнеге айналып барады. Қалай? Тозыңқы тақтайдай жалпақ шексіз далаға үркектей қарап, сәт сайын тұла бойды безгек ұстағандай қалтырататын жойқын үрей осы шығармада бастан-аяқ қосыла өріліп отырады. Әлгіндей дара тапқырлық Ф.Достаевскийдің «Қылмыс пен жаза» шығармасына бойлай енген еді. Осындай жәйт «Күй» атты шығармада: «Қарауыл төбе жақты іргеден бағып отырған ала шапанды қайыс қараның иық тұсы бүлік ете түсті. Айыр сақал тіктеніп отырды. Қарауыл төбенің шығыс жағынан төбелерімен көк тіреген екі-үш қарайған шығыпты. Жаңағы қарайғандар тезек теріп келе жатқан мәңгүрт қазақтар болып шықты. Олар өткен жазда қолға түскен тұтқындар еді. Бұл Дүйімқараның туған нағашысының ауылын шауып, алты қыз бен алты бала жігітті таңдап жүріп атқа өңгеріп әкеткенді. Анадүрдіні Мәмбетпанаға жұмсады. Ақ тайлақтардың біреуін берсін. Көкбөрінің басына сойып құдайы берем деді», – деп баяндалған (Ә.Кекілбайұлы. 2-том.Алматы:1999, 60-61-б.).Адайлар мен түрікмендерде мынандай тұтқиылдан төңіректі азан-қазан етіп, қылыш сермеп, зорлап, қорлау күнара, апта аралата болып тұрады. Ендеше қалай олар жайбарақат тамақ ішеді. Жоғарыда келтірген үзіктегі Айыр сақал – түрікменнің атақты қолбасшысы Жөнейт. Дүйімқара – адайдың даңқы жер жарған әйгілі батыры.  Жөнейттің туған інісі, қарсы елге де Көкбөрі атанып кеткен Дүрдіні ол жекпе-жекте азаптап өлтіреді. Мына аталған кейіпкерлердің әрқайсысының жұмбақ әлемі шығармада елеусіз қыртыстарына дейін өтектеліп шынайылықпен көрсетілген. Адам образын жасау сондай жолмен ғана қалыптасады. Адай батырының қолынан қаза тапқан інісінің кегін Жөнейіт «қанға қан, жанға жан» емес, одан әлдеқайда еселей асырып тұтқын әкетті, оның үстіне, адам баласының құлағына шалынбаған тірілей азаптаудың ауыр түрін ойлап тауып, бір ауылдағы өрімдей жастардың ішінен таңдап жүріп он екі ұл мен қызды тұтқиылда алып кетіп мәңгілік күң мен құлға айналдырды. Анау шығарманың басынан-ақ алға тартылған мәңгүрт қазақтар нақ солар. Осылай өш алуда Жөнейіт айналасындағы елдерге өзін айбынды батыр етіп көрсеткісі келді. Оның түпкі ниеті де жаугершілікпен даңқын шығару. Ол шапқыншылық талабын мүлтіксіз орындау ниетінде жаңа сойған ақ тайлақтың терісін алты бөлік етіп кескізіп, алты тұтқынның пәкімен айнадай етіп қырылған басына кигіздірді. Жалын ескен ыстықта күнге күйіп кеткен түйенің терісі бас сүйекті қазір-ақ ұнтап жіберердей сытырлата сыға бастады. Тұтқындардың шыбын жаны жанарынан жас болып сорғалап, жарық дүние теріс төңкеріліп кетті. Арада шамалы уақыт өткенде олардың басына шаш шықты. Тықыр бастар бұрынғыдан да өрескіл бебеу қақты. Тұтқындар шашы түйе терісін тесіп өте алмай, адам басының құйқасына кіріп ішке қарай өсті. «Алты тұтқын елі қайда, жері қайда екенін білмейтін мәңгүртке айналды. Жүре-жүре тілден да айрылды. Түйемен бірге өрді, түйемен бірге келді. Тезек теріп қайтқан мәңгүрт қазақтар ауылға келіп, ошақтың басына қаптарын төгіп жатыр» (осында, 75-бет.). Жер дауы, жесір дауы, барымта, құл, күң иемденуге ашқарақтана ұмтылудың және тосыннан тыныш ауылға қаптай кіріп, хайуандықпен қыз-келіншектерді өңгеріп әкету сияқты дарақы, жабайы әрекеттердің салдарынан адай мен түрікмендер арасы тыйылмайтын дау, жанжалға, күш көрсету, кек қайтаруға жалғасып, бірте-бірте өмірі ымыраға көнбейтін өшпенділікке ұласып, залымдық пен зұлымдық, қатыгездік шырқау биікке көтерілді. Есінен мәңгі айрылған тірі өлік адамдар қатары қалыптасты. Бұлар қас жауыздар қолдан жасаған мәңгүрттер болатын. Мынау көне заманда өшпенделікке өлермендене ұмтылғандардың жасаған апатты әрекеті. Қазір ше? Сонымен, Әбіш Кекілбайұлы бұл шығарманы алғашқы жолынан бастап соңғы нүктені қойғанға дейін тұтастай психологияға құрғандығы танылады. Анау тезек теріп жүрген қарапайым тұтқын қазақтардың алыстан зорайып көрінген қарасынан тұрікмен қолбасшысына дейін үрейленді ғой. Мұнда терең астар бой көрсетеді. Көркем шығарма адамның ішкі жан дүниесінің елеусіз бүлкіл, діріліне дейін ашып көрсетуімен ғана құнды. Ә.Кекілбайұлының «Күй» атты туындысындағы осы аталған мәңгүрт образымен жарыса, тайталаса қатар шығып, күмбезді көкке көтерілген, символдық бейнеге айналған күйші образы. Себебі, күйшінің дүниені өзіне тәнті етер дара тұлғасы – барлық өнер атаулының бейнесі. Талдай түссек, шығармада бір-бірімен үйлесе, егіздің сыңарындай болып айналасындағы тас қараңғылықтың ұңғыл-шұңғылына дейін жарық шапағын төгуге ұмтылған қос күйші келбеті көрінеді. Екеуінің де мақсат, ниеті бір арнаға құйылған. Оған түрікмен қолбасшысы Жөнейіттің «Мынау жалба-жұлба тұтқын баяғыда Дәулетжаны тартқан салқын сазды қайдан біледі? О да тап осындай әлдекімді ақылға иліктіре алмай таусыла күңіренбеуші ме еді, талмаусырап егілмеуші ме еді? Апырау, Жөнейіт мықты еді ғой. Тап осы қазір бұл осынша неге жасып, неге жуасып отыр?», – деген сөзі дәлел (сонда, 102-б.). Күй құдіреті тас жүректі іштей егілтті. Қараңғы көңілге нұр шашқандардың біріншісі – тұтқын қазақ күйші, келесісі – түрікменнің дутаршысы Дәулет. Әрине, тұтқын күйші жаулаушы қолбасшы Жөнейітті қаһарынан алжастырып, қылышы мен найзасын сындыруға мәжбүр еткен асқақ тұлға. Әлбетте, қолбасшының ондай әрекетке баруына оның кенже ұлы, күйші Дәулеттің де ықпалы едәуір. Қолбасшыны жаугершілік жолынан жаңылыстыру күй өнерінің құдіреті. Жазушының олай жасауына маңызды себептер бар сияқты. Турасын білдірсек, әр ұлттың рухани зор байлығы – бекем қалыптасқан салиқалы өнері бар. Екіншіден, мәңгүрттік қасіретті қолдан жасап отырған түрікмен билеуші, батырларының бәрі және сарбаздары көзін ашқалы қылыш, найза асынып,шапқыншылықты жауынгерлік дәстүріне айналдырған. Елін уысында ұстаған қартаң батыр Жөнейіт те, оның көрші елдерде Көкбөрі атанған інісі де тек қана жауға шабуды біледі, қан төгуге құмар. Бұл олардың басты арманына айналып кеткен. Жөнейіттің барлық балалары сондай. Ішінде кенже ұлы Дәулетке ғана өнер қонған. Бұл мәселе жайлы «Күй» шығармасында: «Көкбөріге Дәулеттің тұла бойынан ештеңе ұнамайды. Әсіресе оның әр немеге құмартатын әуейілігіне ызасы келеді. Еркекке найза мен қылыштан басқа не өнер керек. Қолыңнан келеді екен – қол баста, жау шап, келмейді екен – ақ таяқ ұстап қой бақ. Ал Дәулет кішкентайынан бақшы, дутаршы десе есі кететін, жасы он бестен асысымен-ақ көшелі күйші болып алды. Бұл өңірде онан асқан дутаршы жоқ», – деп жазылған (Ә.Кекілбаев, 2-том. Алматы: Өлке, 1999, 76-б.). Иә, жаманшылықтың қатары қалың, ал түбінде, шындық, әділдік жеңіске жетеді. Әрине, анандай жаугершіліктің мекеніне айналған аймақ, әсіресе, үнемі найза ұстап тек жаулықты аңсаған қара ниетті қолбасшы, батырлардың жүрегі өшпенділіктен тасқа айналған ғой. Ондайлардың есін кіргізіп, санасын оятып, терең үңгірдей түнек көңілдеріне адамгершілік сәулесін шашу үшін барша елдердің күйші, бахшылары қосыла ұмтылуы керек. Шығармада Дәулеттің ісін жалғастырушы Құрбан өсіп келе жатқаны ымдалады. Жазушының екі елдің атақты күйшілерін  қосақтай ұстап, ортақ мақсатқа жұмылдырып символдық бейнеге айналдыруының түйіні соны байқатады. Көрші елмен мәмілеге келместей болып өштескен қолбасшы Жөнейіт тірі қалған жалғыз кенже баласы, атақты дутаршы Дәулетті өз қолымен жауға қарсы шайқасқа аттандырды. Бұл кекшілдіктің шектен шығып кеткенін байқатады. Қазақ жерінде мерт болған баласын есеңгіреп жүріп көмген соң, өзі қартайып, артынан ерген тұяқ қалмағанына өлердей опынып, мұң шерге шомылды. Кенже ұлын, оның жан дүниесін елжіреткен бахшылық, дутаршылық жойқын талантын есіне түсіріп, еріксіз, саналылықпен емес, мәжбүрлікпен өнер құдіретін мойындады. Мұнысы адамгершілікті еске алғаны сияқты. Тұтқындағы қазақ күйшіні алдына әкелдіріп, оған күй тартқызды. Одан кейінгі қолбасшының ішкі толқынысы шығармада: «Домбыраның үні былпып майда шықты. Құлақты қытықтар жұмсақ әуез көңіліне қонақтаған сайын көкірегін тілгілей түседі. Әлдебір әзәзіл сезім азғырғандай. Жөнейіттің жүйе-жүйесінің бәрі босап барады; ширыққан жүйкесі жібектей есіліп, құрыстанған арқасы кеңіп сала берді. Бұл не? Жөнейіт түсінбеді»,–деп суреттелген (осында, 102-б.). Қазақ күйшінің қолына кісен салып алып кетті. Жөнейіт төсек үстінде төңбекшіп жатыр. Ол сан тарау ойдың қамауында. Күйшіге рақымшылық жасап еліне қайтарып жіберейін десе, жұрт онысын аяушылық емес, барлық балалары мен базарынан айырылған қарт батырдың айбатынан тайғаны деп санайды. Қолбасшы әлі тебіреніс үстінде, адай батырының келмегенін Жөнейіт іштей оны намыстан жұтаған есебінде санап кіжінді. Ол келсе күйшіні еліне қайтарар ма еді қалай? Жөнейіт анау Дүйімқараны да осы оқиғаға себепші санады. Бұл қасіреттің өршуіне шоқ лақтырған Дүйімқара сияқты. Оның туған інісін қорлап өлтірді емес пе?Жөнейіт күйшінің тірі қалуына қарсылық білдірмейтіндей, әйтсе де соған ыңғайлы жол таба алмай әуреге түсуде. Өзінің мерт болған кенжесі Дәулет есіне түскенде қазақ күйшісіне іштей аяушылық білдіреді. Оның шексіз қайғы тебіреністен жан дүниесі қалжырап шаршағандай. Сонда да тұтқын күйші көкейінен әсте кетпейді. Бұл оның адамдықты қалауға мәжбүрлігі. Соңғы кезде Жөнейіт сол жігіт жайлы ойласа көз алдына қалың бұтасы қара түлей белес қайта-қайта орала береді. Тұтқын күйшіні сол жол жиегіне апарып басына дейін көмсе, көп керуеншілердің бірі адамгершілік жасап ашып алып, күйші тірі қалуы мүмкін. Жөнейіт ақыры осы байламға тоқтады. Күйші мына өзін тірілей көміп жатқан адамдарға жалыныш кейіпті танытпады. Иә, намыс – өлімнен әлдеқайда биік. Жөнейіт бұл оқиғадан кейін онан сайын қалжырап, қол-аяғы дірілдейтінді шығарды. Ол ұйықтайын десе түсінде күйшінің өлгенін көреді, содан көз ілмей, шексіз азапқа батады. Шығарма соңында Жөнейіт өзінен-өзі үрей қамауына түсіп өледі. Ондай жазықсыз жандарды  мәңгүрттікке айналдыратын сұмдық жазаны шімірікпей іске асырған және балауса қыздарды қорлап, азапта ұстаған, ел шапқан  жыртқыш – қылмыскердің мүлдем жоғалып кетуі мүмкін бе? Ә.Кекілбайұлының «Күй» шығармасындағы мәңгүрт қазақтар мен кеңес дәуіріндегі арбаға жегілген өгізден айнымаған қалың жұрт легі зерделей қараса бір-біріне ұқсас сияқты. Тоқболат Еңсегенұлы, филология ғылымдарының докторы, профессор
193
Бесеудің ойы
Қалай болса да әдеби ағым, әлемдік деңгей, жанр, қоғам әрі мемлекеттік саясаттың әдебиеттің дамуына қандай ықпалы барын әрі қандай реформалар қажетін әдебиеттің айналасында жүргендер білуі керек. Осы мақсатта қазіргі әдеби үдеріс туралы дайындалған 5 сұрағымызға аудармашы, ақын, жазушы, әдебиетші және сыншының пікірін білдік. Оқып ой түйерсіз. – ҚАЛАМГЕРЛЕРДІҢ КӨБІ ӘДЕБИЕТТЕГІ ПОСТМОДЕРНИСТІК ТЕНДЕНЦИЯНЫ МОЙЫНДАМАУЫНЫҢ НАҚТЫ СЕБЕБІН АЙТА АЛАСЫЗ БА? Дүкен МӘСІМХАНҰЛЫ, аудармашы: Дәстүр мен жаңашылдық қашан да өзара  ықпалдастықта һәм өзара қайшылықта өмір сүреді. Бұл әдебиетте ғана емес, өмірдің де, өнердің де, керек болса тіршіліктің барлық саласында солай. Демек дәстүр жаңашылдықпен қайшылықта өмір сүре отырып, өзін ылғи да жаңашылдықтың жетістіктерімен жетілдіріп, жаңғыртып отырады.  Мәселен, ХХ ғасыр басында қазақ әдебиетіне енген проза жанры, оның  роман, повесть, әңгіме деген үлгілері салған жерден қабылдана қойған жоқ. Тіпті дәстүрлі қазақ сөз өнерінде қарасөзбен айтылатын «ертегі» деген жанрдың болғанына қарамастан, қарапайым халық қана емес, зиялы қауымның өзі бұл жаңа жанрларға тосырқай қарады. «Еуропалық дүние. Қазақ болмысына жат»  деп есептеді. Тағы да осы ХХ ғасырдың басында қытай әдебиетінде ұлы төңкеріс болды. Яғни қытай халқының тек патша-ағзамдардың ермегі үшін жазылатын  дәстүрлі прозасы мен  буын-бунағын, ұйқасын  қатаң сақтауды  талап ететін дәстүрлі поэзиясы бір жола мансұқталып, прозаның әлемдік үлгілері мен  жаңа поэзия үлгісі (буын-бунақсыз, ұйқассыз) енгізілді. Әрине,  бүгін «енгізілді» деп айту оп-оңай. Ал ол кезде дәстүршілдер мен жаңашылдар арасында кескілескен, қиянкескі күрес болды.  Тіпті ХХ ғасырдың  соңына дейін  жаңа поэзияны  мойындағысы келмейтіндер табылып қалатын.  Демек,  ол постмодернизм бола ма, әлде басқа бір ағым бола ма, әйтеу қандай да бір жаңашылдық болса, дәстүршілдер  тарапынан оған қай кезде де тосқауыл қойылады. Бұл заңдылық.  Бірақ, түптеп келгенде  ескі ерте ме, кеш пе, жаңаға орын береді. Бұл да заңдылық. Сондықтан постмодернизмді біздің жұрт  неге салған жерден  нағашысын көргендей бас салмады деп  әбіржуге болмайды.  Түптің түбінде ол жайлап қазақ сөз өнеріне енетін болады. Анар ҚАБДУЛЛИНА, сыншы:  Өткен ғасырдың орта шенінде модернизмге қарсылық іспетті туған философиялық бағыт – постмодернизм еді. Қазірде ол өнер мен  әдебиеттің де бөлінбес бөлшегіне айналып отыр. Жаңа бір мәдени дәуірге алмасқанша,  мойында, мойындама – ол әлі де бақуатты жасай береді. Себебі, жаһанданудың мынау сұрапыл иірімінен  аман шығып, жаңа мәдени беталыс сүрлеуіне түскенше көп уақыт керек. Айталық, постмодернизмнің басты түсініктерінің бірі – симулякрлар, яғни,  жалған сурет, бейнелер  дейік. Постмодерн зерттеушісі Жан Бодрийяр  симулякрларға сән, ақша, қоғамдық пікір сияқты  әлеуметтік феномендерді жатқызады. Ақша – еш құндылығы жоқ жай қағаз, бірақ  адам ол туралы басқаша түсінік қалыптастырған, ол үшін өліп кетуге де бар. Кереметтей көрінетін сән индустриялары ұсынып жататын киім-кешектің жылуы жоқ я ыңғайсыз болуы мүмкін, бірақ адам ол үшін қыруар ақша төлеуден бас тартпайды.  Ал қоғамдық пікірді негізінен баспасөз ақпарат құралдары қалыптастырады  екен. Осылайша,  санамызды үздіксіз шабуылдап жататын ақпараттар легі өмір бояуын жойып, жалған түсінік жамайтынын айтады француз философы Жан Бодийяр. Сол сияқты, постмодернизм  терминдерінің бірі – гиперреализмді алайық. Интернетке тәуелді заманда біз бұл ерекшелікпен күнбе-күн бетпе-бет ұшырасамыз. Біздің өміріміз – гиперреализм, басқаны мойындай қоймаймыз.  Егер сіз айтып отырған қаламгер  қоғамның осынау ащы шындығынан алыс болса, ақша, тұрмыс, қоғамдық пікірден тыс өмір сүрсе, өмірдегі қарама-қайшылықтарға  деген ішкі дерті, шиыршық атқан қарсылығы  қаламынан  қара қоюланып тамбаса, онда ол қаламгердің постмодернистік бағытты мойындамайтынына сенемін және қоштаймын. Ақсұңқар АҚЫНБАБА, ақын: Кез-келген дүниені жаңаша ұсыну немесе соған талпыныс жасау қай уақытта да қоғам тарапынан қарсылық, түсінбестік, пікір қайшылығын  тудырып отырған. Менің ойымша басты себеп сол болуы керек. Әдебиеттегі постмодернизм де сол секілді үнемі сын садағының астында келеді. Бірақ, ешкім де классикалық ұғымнан басқаша ойлауға, өнерге өзгеше  «сән үлгісін» енгізуге, шығармашылық, ізденіс еркіндігіне, әлемді өзінің  қабылдау ерекшелігіне сәйкес  суреттеуге, жеткізуге ұмтылғандардың еңбегін жоққа шығара да алмайды, тыйым да сала алмайды. Десе де, менің таңғалатыным, «мода» қуамыз деп, тым қиялиланып кететін авторлардың не ары емес, не бері емес дүбара дүниелерді «шедевр» деп, ал, өздерін озық ойлайтын, айырықша талант иесіне балап, сондықтан да «қоғам түсіне алмаған қалыпта өтетін деңгейдегі» тұлға ретінде түсінетіндері... Менің ойымша, оқырманның ішіндегі барлық әлеуметтік топ өкілдерінің басын өз шығармасының маңында бас түйістіріп оқытып қоятын тілі қарапайым, бірақ, ерекше талантты авторлар небір мен деген  постмодернистерден түбінде озады.  Қанат ӘБІЛҚАЙЫР, жазушы:  Біріншіден, «қаламгерлердің көбі әдебиеттегі постмодернистік тенденцияны мойындамайды» дегенге келіспеймін. Дұрысы осы ағыммен әдебиеттен орнын алғысы келген алғашқы қаламгерлеріміз өз айтар ойларын қазақ топырағына сіңіре алмады. Еуропадан, я бүкіл әлемнен көшірген көшірме іспетті «қуыршақ туындыларды» күшеніп туғызды. Енді біз сол «қуыршақ туындыларды» классикаға балауымыз керек пе? Жоқ! Екіншіден, мәселе әдеби ағымда, әдеби тенденцияда емес, қаламгерде жатыр. Қаламгер соцреалист бола ма, реалист бола ма, модернист бола ма, ол ағым үшін емес, оқырман үшін жазуға тиіс. «Мына үлгі қазақ әдебиетінде жоқ, сонымен жазсам әдебиет тарихында қаламын» деген бос әурешілік. Меніңше, осы екі себеп, бұл әдеби ағымға деген көзқарасты өзгертті. Сол көзқарас түзелу үшін постмодернизмді қазақ топырағына сіңіретін жазушы тууы керек. Әл-әзірге ондай «ғұлама» туа қойған жоқ. Қуаныш ҚОЖАБАЙҰЛЫ, әдебиетші: Постмодернизм ұғымын кеңінен зерттеу керек. Постмодернизмді қабылдамайтындар туралы айтсақ, дарвинизм мен ислам еске түседі. Дарвинизмнің исламды түсінуге өресі жетпейді.  Ал ислам дарвинизмді түсінеді. Және жіліктеп бере алады. Сол секілді дүние деп ойлаймын. Постмодернизм бағыты кез келген қалыптасып қатып қалған қағидаларға қарсы тұруға бағытталған. Қарсы пікірдің  көптігі де сондықтан. Қазақ әдебиетін емес, жалпылама айтқанда адамдар әдебиетке белгілі бір заңдарды, ережелерді енгізіп келді. Соған өздері қайта қарсы шығып жатыр... – ҚАЗІРГІ ҰЛТТЫҚ ӘДЕБИЕТ ҮЛГІСІ БІЗДІ ӘЛЕМДІК ДЕҢГЕЙГЕ АЛЫП ШЫҒА АЛА МА? Дүкен МӘСІМХАНҰЛЫ, аудармашы: Әлем халықтарының әдебиетін ес білгелі оқып жүрміз. Ондағы әр бір соңғы жаңалыққа, үлкен жетістіктерге  қарап отырамыз. Демек, қалай салыстырсаң да қазіргі қазақ әдебиеті – былай да былай әлемдік  деңгейдегі әдебиет! Оған еш қандай талас жоқ. Бірақ, бізде әдебиеттің  насихатымен не өкімет, не жеке автор айналыспайды.  Мәселен, өзім білетін қытай туралы айтайын, жыл сайын дәстүрлі түрде, дүниежүзіндегі қытайтанушылар мен  аудармашыларды (қытай тілінен өз елінің тіліне қытай әдебиетін тәржімалайтындар) Пекинге шақырып, он күн семинар өткізеді. Олардың  қытайдың қандай жазушысын, қандай ақынын аударғанын, тағы кімдерді  тәржімалағалы жүргенін, қаржы мәселесін қалай шешіп жатқанын сұрайды. Қиындықтарды ортақ талқылайды. Қалталарын қампайтып қаламақы береді. Келіп-кеткен барлық шығынын қытай өкіметі көтереді.  Ал, бұдан өзге қытайдың көптеген ақын-жазушылары шетелдік аудармашылармен өздері жұмыс жасайды. Аудармашыны іздеп табады, демеушілері арқылы қаламақы, баспа ақысын шешіп береді.  Демек, мәселе – қазақ әдебиетінің  деңгейінде емес, керісінше оның үгіттелмей жатуында.  Мәселен, «мәңгүрт» ұғымын о баста қазақтың классик  жазушысы  Ә.Кекілбаев әдебиетке алып келді. Бірақ Әбіш ағамыздың «мәңгүрті» қазақтың  арасында  қалып қойды да, оны Ш.Айтматов  әлемдік деңгейге алып шықты.  Ш.Айтматов демекші, ол да ең алғаш  әлемдік аренаға шығу  үшін  қатты жұмыс жасаған  қаламгер.  Ал біздің қазақ қаламгерлері болса,  ауыл арасындағы бес қазаққа танылғанын місе тұтады. Жүргісі, шығындалғысы келмейді Анар ҚАБДУЛЛИНА, сыншы:  Ұлттық әдебиетіміз - өте құнарлы, бояуы қанық, айтары бар ерекше дүние. Кешегі күні шығармасын түрік бауырлар Нобель сыйлығына ұсынған жазушы Рахымжан Отарбаев бүгінде әлем оқырмандарына танылып келеді. Испан ақыны Хусто Хорхе Падронды сәтті аударған Танакөз Толқынқызы сол елмен әдемі  бір әдеби  байланыстың орнауына үлкен ұйытқы болып отыр. Өткен жылы ағылшындар ұйымдастырған поэзия конкурсынан маңдайы жарқырап көрінген ақын Оңайгүл Тұржан қазақ даласының киелі әуезін әлемге паш етуде өз үлесін қосты деп ойлаймын. Корея әдеби аударма институтына барып-келіп жатқан ақындарымыз бар. Қанат Омар өткен жылдары Американың аударма Академиясына арнайы барып, жыраулар поэзиясының ағылшын тіліне аударылуына атсалысты.  Әрине, біз әлемдік деңгейге шыға аламыз. Сөйтсе де, қазір - проза дәуірінің жүріп тұрғанын естен шығармауымыз керек. Әлемдік кітап дүкендерін коммерциялық проза  толтырып, көз ілеспес жылдамдықпен бестселлерлерге айналып жатқанын білеміз. Өз басым жастық жалынымен қатар, ешкімді, еш нәрсені мойындамайтын амбициясы үстем, тасты жарып  тауды қопарған адуынды, білімді я талантты жас жазушылардың шығатын кезін асыға күтемін. Ақсұңқар АҚЫНБАБА, ақын: Қазақтың ұлттық әдебиеті бізді әлдеқашан әлемдік деңгейге алып шыққан. Шығармаларды әлем тілдеріне аудару әлемдік әдебиетке ену емес. Ол жай ғана таныстыру, насихаттау. Шығармалары өзге тілге  аударылмай-ақ, әлемдік әдебиетке еніп кеткен  ұлттық шығармаларымыз  қаншама...соноу жырауларымыздан бастап. Ал, қазіргі ұлттық әдебиетіміз менің жеке пікірім бойынша жоғары деңгейде. Мысалы, Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ поэзиясы қазіргі  әлемдік әдебиеттен ойып тұрып өз орнын алып алған.  Өкініштісі, мемлекет тарапынан әдебиетті насихаттайтын халықаралық жоба түгілі республикалық, тіпті, аймақтық деңгейде де мазмұнды заманауи форматтағы татымды жоба жоқ. Біздің жобаларымыздың сиқы  тамыр-таныстықпен, қоңыраулармен сый-сияпат үлестіріп, сосын тиын-тебенін бөлісіп алатын мүшәйралар! Қанат ӘБІЛҚАЙЫР, жазушы: Әлемдік әдебиетке әдеби үлгі алып шықпайды. Бізде құдайға шүкір, түрлі жанрда шығармалар жазылып жатыр. Қазақ топырағында жазылғандықтан да онда қазақы кеп, қазақы ұстаным бедерленуі заңдылық. Оны арнайы әдебиет үлгісі деп қарауға тиіс емеспіз. Мен қазір әлемге ұялмай ұсынуға болатын оннан аса шығарманы атап бере аламын. Сол шығармалар бұдан жүз жылдан кейін аударылса да әлемнің таңдайын қақтырарына бек сенемін. Біз әлемдік саясатқа «қызық емес» мемлекетпіз. Ресейдің бір – пұшпағы секілдіміз. Сондықтан да бізден «Димаш Құдайберген» (өзіңіз түсінерсіз) секілді ұл «тумай жатыр». Негізі туды ғой. Мен бір Жүсіпбек Аймауытовты әлемнің мың классигіне айырбастамаймын. Сол Жүсіпбектен кейін он саусағымды толтырардай әлемдік деңгейдегі жазушыларымыз болды. Олардың қасіреті де, қасиеті де қазақ болғандығында ғана.Ал әлемге талпынғыш бауырларымды ергежей-саналы жазғыштар деп білемін. Қазағын мойындата алмаған байқұстар сыртқа шығып қарға даусымен, бұлбұлша сайрап көрмек көрінеді. Біз мойындамаған дүние әлемді мойындатса, сол әлемнің бетіне түкірдім.  Қуаныш ҚОЖАБАЙҰЛЫ, әдебиетші: Өзіңіз айтып тұрғандай ұлттық әдебиет дегенде «таяқтың екі ұшы бар» деген сөз еске түседі. Таяқтың бірінші ұшында  ұлттық құндылықтарды ұлықтап, салт-дәстүрді дәріптеп, мәдениетіміздің маңызын айтқан шығармалар тұр. Мұндай шығармалар қазаққа және қазақты танығысы келетіндерге қызық, ішкі саясатымызға т.б. жағдайларға пайдалы. Басқаға қызық емес. Таяқтың екінші ұшында қазақты әлемге танытқан тұлғалар, қазаққа ғана тән емес, бүкіл адамзат баласына ортақ проблемаға айналған оқиғалар тізбегі тұр. Осындай тұлғалардың өмірін, немесе бастан кешкен оқиғаларды жетілдіріп жаза алсақ, бюджеті қомақты фильм түсіре білсек, әлемдік кеңістікке шығуға болады.  Мысалға 31-32-гі ашаршылықты алайық.  Еврейлердің геноцидін әлем біледі. Қаншама кітап жазылып, фильм түсіріліп жатыр.  Ал қазақ халқының қанға бөккенін, даласының өлік сасығанын әлем түгілі өзіміз дұрыс білмейміз... Жалғыз «Ақбоз үй»-мен қай жыртығымызды жамаймыз! – ҚАЗІРГІ ТЕХНОКРАТТЫҚ ҚОҒАМДА ӘДЕБИЕТ КЕРЕК ПЕ, КЕРЕК ДЕСЕҢІЗ, ОНЫҢ НАҚТЫ ФОРМАСЫ ҚАНДАЙ БОЛУ КЕРЕК? Дүкен МӘСІМХАНҰЛЫ, аудармашы: Әдебиет керек болмайтын қоғам болмайды.  Технократыңыз тұрыпты, керек десеңіз, ең жауыз, асқан қандықолдың өзіне  де әдебиет пен өнер керек. Өйткені ол робот емес, тірі  АДАМ баласы  болатын  болса, оның рухани қажеті, сұранысы болмай тұрмайды. Ал біздің  «қазіргі технократтық қоғамға әдебиет керек емес» секілді болып көрінетін себебі, біріншіден,  біздің  қоғамда дәл  қазір жабайы  КАПИТАЛизм жүріп жатыр. Бұл үдеріс  тағы бір ширек ғасырдай жалғасуы мүмкін.  Екіншіден, біздегі байлық пен биліктің төңірегінде жүрген технократтардың  басым көп сандысы  өз ана тілінен мақұрым,  берісі орыс, әрісі ағылшын тілі арқылы өзге мәдениетке шоқынып кеткен космополиттер.  Оларға сенің әдебиетің мен өнерің ғана емес, тұтас ұлтыңның  құны  көк тиын. Ал олардың бетін бері бұратын әдебиет жасаймын десең, жоғарыда айтқанымдай, қазақ әдебеитінің  әлемдік деңгейде  танылып, мойындалуына жұмыс істеуіміз керек.  Анар ҚАБДУЛЛИНА, сыншы:  Әрине, керек. Ол ең бастысы, қазіргі оқырманның талап үдесінен шыға білетін, жаңаша үдеріс салтына, жаңа талғамға сай дүниелер болуы керек. Біз өткенге жиі жалтақтау арқылы дамуды кешеуілдетудеміз. Урбанизацияға әбден мойынсұнып, соның жетегінде дедектеген, депрессия мен стрестерден бір арылмайтын замандастарымыздың миына өткеннің үрейлі  елестерін, тарихтың трагедиялы беттерін бояуын қоюлата қайта жазып құюдан бір жалықпаймыз. ХХ ғасыр әдебиетін зерттеушілер де, жазушылар да, драматургтар да осы сүрлеуді құдды саналы таңдап, әдейі шығармашылық мұрат еткендей. Арасында «мәңгілік көктем, мәңгілік махаббат» -  мәртебелі поэзия жалт-жұлт елес беріп, болмайтын жылтырақтарымен көзбояйды. Біздің қоғамның ден жартысы Р. Панвиц айтқан «постмодернистік адамдар», олар анандай ғашық болу үшін мың ойланады, таразылайды, сосын одан бас тартады. Жақсы өмірге қол жеткізіп, сапалы өмір сүрудің қыр-сырына енді назар салып жатқандар – қазақстандық маргиналдар, оларды графомандық-интерпретациялық-варияциялық дарыныңмен таң қалдыра алмайсың, себебі, олардың мойны батысқа қарап, қатып қалған. Қалған бір пайызы – Сіздің оқырмандарыңыз. Бұл өте аз. Сондықтан, алдымен ойлау жүйесін өзгертіп, болашаққа, сосын бүгінігі күнге қайта көз жіберіп, жан дертін емдейтін нағыз шығармалар тудыруға кірісуіңіз керек. Мұның еш қиындығы жоқ деп ойлаймын. Ақсұңқар АҚЫНБАБА, ақын: Қоғам қандай болса да, технократтық бола ма, гуманистік бола ма, бәрібір әдебиет адамға керек емес пе, ең бастысы! Ал, қоғам  адамдардан тұрады. Әдебиет қоғамдық ойдың көшбасшысы бола алатын күшке ие үлкен мүмкіндіктердің ошағы. Өкініштісі, біздің кезең –билікті тек белгілі бір категорияларға ғана  жататын салалардың қолына тұтастай беріп қойды.  Мен мемлекеттік деңгейдегі барлық реформалар мен  бағдарламаларды қадағалап оқып, талдап отыратын адаммын. Сонда бүкіл қоғам тек тамақ ішіп, киім кию үшін ғана өмір сүріп жатқандай әсер аламын. Біздің өмірімізді экономистер мен инженер, техниктер ғана басқару керек пе? Бір жақта қусырып бара жатқан  дағдарыс, екінші жақта дағдарысты «жеңу» үшін бөлініп, төгіліп  жатқан қыруар қаражат. Қоғамда басқа бас қатыратын құндылықтар жоқ секілді. Менің ойымша адамзатты тығырыққа тіреп отырған экономикалық дағдарыс емес, рухани дағдарыс. Ал, рухани биіктік ешбір қоғам үшін қорқыныш тудырмас еді. Жалпы,  билік үшін, яғни саясат үшін әдебиет қашанда оппозиция, қауіпті болып есептелген ғой. Қазіргі қоғамдық жүйе әдебиетті не бар емес, не жоқ емес, әрі-сәрі күйде ұстау, ақырындап тұсап қою  жолын таңдады. Мемлекеттің мәдени саясатын  қызылды-жасылды концерттік бағдарлама дайындау (ағыл-тегіл қаржы шашып), ал, шығармашылық тұлғаларға қолдау көрсету дегенді  әртістерге төр жақтарда мадақнама айтқызу жыл сайын медаль, атақ үлестіру, мемлекеттік тапсырыспен аздаған таралымды кітап шығару, даталық мерейтойларды өткізу  деп түсінетін  ұғым әбден қалыптасып алды. Қоғамға әдебиеттің керек екенін таланттар өз шығармашылығымен-ақ мойындата алады ғой. Бірақ,  қанша жерден талассыз талант болсаңыз да, қаржылық, мемлекеттік қолдаусыз әдебиет өзінің керектігін кең масштабта мойындата алуы екіталай-ау... Сондықтан, Әдебиетті дамытуға мемлекет мүдделі болуы керек. Дамыған, азаматтық институттары қалыптасу үстіндегі мемлекет болу үшін оның тұтастай бір саласын мәдениеттің ең салмақты саласы әдебиетке арнап үлкен жобалар, мемлекеттік бағдарлама жасалуы қажет. Біз, әдебиетшілер қауымы осыны  үкіметтен талап етейік. Автордың да, оқырманның да мемлекетке салық төлеуші, осы елдің азаматтары ретінде әдеби шығармалардың кең-молынан насихатталуын талап етуге құқы бар шығар.  Қазіргідей шекаралар ашылып, технология ерекше дамып кеткен ғасырда, бүкіл бір елдің  мәдениетінің тұтас бір қабырғасын құрап отырған әдебиетті  әлемдік кеңістікке алып шыға алмау еліміздегі  мәдени саясаттың ақсақ аяқпен немесе бір аяқпен келе жатқанын  көрсетеді.Өкініштісі, осы сала бойынша жауапты органдар атанып, мемлекеттен қаржы алып, бүкіл ақын-жазушыға ортақ ғимараттарды жекеше иемденіп отырғандар әдебиетті кең масштабта насихаттаудың  әрі пайдаланудың  механизмдерін меңгермеген.Қазақстандағы қазіргі мемлекеттік мәдени саясатқа салмақты, жан-жақты қарастырылған үлкен  реформа қажет! Қанат ӘБІЛҚАЙЫР, жазушы: Қоғамыңыз технократ екен. Сол технократ қоғамды технократ адамдар құрап отырған жоқ па? Технократ адамдарда жүрек жоқ па еді?. Егер де адам жүрегінің қызметін басқа мүшесі ауыстырғанын дәлелдесеңіз,  онда бізге әдебиет керегі жоқ. Жүрек өз орнында ма, технократ болмақ түгілі робот-қоғамға айналсақ та әдебиет жасала береді. Оның формасына жазушы емес, ғалымдар бас қатыруы керек. Жалпы, форма, жанр, ағым деген мәселенің бәрі туындының артынан жүруге тиіс еді. Ал біз оны алдыға сүйреп әуреміз Қуаныш ҚОЖАБАЙҰЛЫ, әдебиетші: Әрине, керек! Әдебиет ақырзаманға дейін керек. ХХІ ғасырда кіші көлемдегі романдар және новеллалар, очерктер көп оқыла бастады деп ойлаймын. – ӘДЕБИЕТТІҢ ДАМУЫ МЕМЛЕКЕТТІҢ ЖҮРГІЗІП ОТЫРҒАН САЯСАТЫНА ТӘУЕЛДІ МЕ? Дүкен МӘСІМХАНҰЛЫ, аудармашы: Әрине тәуелді.Мемлекет адамдардан  құралады. Ал адамдар және олардың мүддесі мен тіршілігі мемлекеттің  жүргізіп отырған  саясатына  тікелей де, жанамалай  да  тәуелді.  Мысалға әдебиетті алайық,  егер бір жас талантқа мемлекет тарапынан  қажетті  жағдай  жасалмаса, айталық,  баспана берілмесе,  жазған кітабы  уақтылы  жарық көрмесе, шыққан кітабына  жеткілікті қаламақы төленбесе, оның әрі қарай да талантын шыңдай түсуіне жағдай жасалмаса,  мың жерден талант болса да, ертең  ол қара қазан, сары баланың қамы үшін тақыр-таза жанбағыстың қамына, қошан-тірлікке  көшеді, уақыт оза келе бойындағы дарын қуаты өшеді. Ал егер мемлекет жасы бар, жасамысы бар,  нағыз таланттарды  қамқорлығына  алып, олардың тек дарынды  шығармалар беруіне кең жол ашып, барынша жағдай жасайтын болса,  әрине, ондай қаламгерлердің  бәрінен  болмаса да, біразынан  шедевр  дүниелер  алып қалуға болар еді. Тағы да мысалды қытайдан алайын, Дэнь Сяопиннің  тұсында,  әр өлке, облыс, аудан өзінің дарынды қаламгерлеріне  «кәсіптік жазушы», «кәсіптік ақын», «кәсіптік аудармашы» деген атақ беріп, бюджет есебінен  жалақыларын толық төлеп, оларды  жұмыстан босатып, бірыңғай шығармашылықпен ғана отырғызып қойды. Бұл саясат қытайдың ішінара өлкелерінде әлі күнге дейін жалғасып келе жатыр. Ондай қаламгердің жайлы, кең  баспанасы бар, жанбағысына жеткілікті жалақысы бар, шығармашылығына қажетті іссапар шығындарын, дәрі-дәрмегін,  сатып алған кітаптарын  үкімет көтереді. Шығарған кітабың мен мерзімді баспасөзде жариялаған дүниелеріңнің қаламақысы тағы өзіңдікі.  Сен тек отырып ал да, тапжылмай жазу жаз. Жылына бір мәрте  мәдениет басқармасына  есеп беріп отырсаң болғаны.  Міне осындай саясаттың арқасында соңғы 30 жылда қытай әдебиеті жаңбырдан кейін алсындай дүрк көтерілді. Екі бірдей  қытай қаламгері  Нобель сыйлығына (Гао Синцзянь, Мо Янь) ие болды. Манағы «кәсіптік  аудармашылар»  әлем классиктерінің түгін қалдырмай қытай тілінде сөйлетіп қана қоймай,  дүниежүзі елдері  әдебиеттеріндегі  измдер  мен ағымдардың бәрін, олардың теориялық жүйесін тұтастай қытай  тіліне қотарып шығарды.  Қазір  жалпы Батыс қай жағынан алғанда да сарқылып келеді. Ал есесіне әлем  назары шығысқа, оның ішінде қытайға шындап ауа бастады.  Енді өзіңіз ойланып көріңіз, Әдебиеттің дамуы  мемлекеттің жүргізіп отырған саясатына тәуелді ме, жоқ па? Анар ҚАБДУЛЛИНА, сыншы:  Әдебиет –  идеологиялық үстемдік алса, оның алапат күшке айнала алатынын  әдеби ғұламалардың бірі айтқан. Сондықтан  тәуелсіз әдебиетіміздің мемлекет тарапынан көп қолдауға ие болмай, шідерленіп ұсталуына түсіністікпен әрі «мәңгі өлмейтін титан» болғандықтан да, марқая қарауымызға болады. Жалпы, мемлекет саясаты қазіргі әдебиетке ешқандай цензура, тосқауыл қойып та, қанатының астына  алып та отырған жоқ. Сондықтан, әдеби агенттіктер құрылып, әдеби агенттер жаңа шығармалардың таралуына, сатылуына мұрындық болса, бұл аса пайдалы нәрсе болар еді. Сапалы коммерциялық прозаны, кенже қалған фэнтэзи, детектив  жанрларын дамыту –тәуелсіз әдеби агенттіктердің мүмкіндігі. Мемлекет саясатының әдебиетке ықпал жүргізбеуі замандас қаламгерлер пайдалана алмай отырған аса зор мүмкіндік дер едім. Ақсұңқар АҚЫНБАБА, ақын: Бұған екі түрлі жауап беруге болады:  саяси жүйе  шеңберінде алып қарағанда тәуелді. Ал, әдеби кеңістіктің өз көзімен қарағанда тәуелсіз... Саясат деген қашанда бірінші кезекке биліктің мүддесін алып шығады. Шығармашылық дегеннің өзі ой мен  сөз бостандығын талап ететін сала ғой. Сондықтан, әрине, тәуелдеу деген ұғым мен билік деген ұғым қатар өмір сүретіндіктен, өткір әдеби туындылар дүниеге келгенімен, оның жарыққа шығуы белгілі бір деңгейде тәуелді әрі жауапкершілікті талап ететіні сөзсіз. Дегенмен, біз шығармашылық  еркіндік үшін жақсы кезеңде өмір сүріп отырмыз. Мысалы, баяғыда, бәрі қатаң цензуралық бақылауда, шетелге рұхсатсыз бір рет шықсаң, қайтадан елге оралу да мүмкін емес кезеңдер болды.  Қазір шамаң жетсе, қайда барсаң да жол ашық. Бір айтарым: біздің буынның өз әдеби тұлғалары мемлекеттік деңгейде бағаланып, аға-апаларымыз жол беретін уақыт жетті ғой. Мадақнама айтып, тон кию үшін емес, елдің әдеби өмірінің маңыздылығын, әдебиеттің қоғамға берерін  насихаттау, оны ел иглігіне пайдалануға мүмкіндік тудыру  үшін...  Қанат ӘБІЛҚАЙЫР, жазушы: Мемлекет мен айтқан шығармаларды ағылшын тіліне аудармайтыны бесенеден белгілі. Демек, Сіз айтқандай саясат бар болса, онда мен сияқтылардың құны – көк тиын деген сөз. Әдеби-шалыс шенеуніктердің әдебиеттегі өз Құдайлары бар. Ол Құдайлар – Пұт секілді. Оның орнына басқа пұтты қою үшін саналық тұрғыда төңкеріс болуы керек. Мен қазір көп ел мойындайтын ақын-жазушыларды әдеби-шенеунік деп қараймын. Әдебиеттің саясатын жасап отырған солар. Мәселен, жуырда болған бір бәйгені мысалға келтірейін. Үш жүздің баласына үш орынды бөліп берді. Күлесіз бе, жылайсыз ба? Бұл әлгі саясат жасағыштардың санасының жеткен жері. Біздің мемлекет әдебиетте бас қатырмайды. Өз еншіміз өзімізде, қал-қадырымызша шексіз де, шетсіз бостандықта өмір сүріп жатырмыз. Кейде әлгі әдеби-шенеуніктердің қылығы жүйкені тоздыратыны болмаса, әдебиет өз арнасымен ағып келеді. «Оны дамытамыз» деп ешкімнен міндеттеме алған емеспіз. Сондықтан да «әдебиеттің дамуы  мемлекеттің жүргізіп отырған саясатына тәуелді ме?» деген сұраққа жауап бере алмаймын. Қуаныш ҚОЖАБАЙҰЛЫ, әдебиетші: Әдебиеттің дамуы тәуелді, бірақ ақын, жазушылардың ішкі дамуы, эрудициясын кеңейтуі өзіне ғана байланысты деп ойлаймын. Ал әдеби шығармаларды насихаттау, аударма ісі, басқа елдермен арадағы байланыс т.б. көптеген жұмыстар мемлекеттің саясатына, әдебиетке бас-көз болуды міндеттеген менеджерлерге байланысты. Кейбір ағаларымыз шығармаларына жүйелі қолдау болмаған соң өлеңдерін өздері насихаттап жүр. Бірақ ұнамсыз көрініс болып шығады екен. – ИНТЕРНЕТТІҢ ПАЙДА БОЛУЫ ӘДЕБИЕТТІҢ САЛМАҒЫН ЯҒНИ, ҚҰНЫН ТҮСІРІП ЖАТЫР ДЕГЕН ПІКІРМЕН ҚАНШАЛЫҚТЫ КЕЛІСЕСІЗ? Дүкен МӘСІМХАНҰЛЫ, аудармашы: Бұл пікірмен келісуге де, келсіпеуге де болады. Келісуге болатыны, интернетте шектеу, іріктеу жоқ, кім көрінген өзінің шимай-шатпағын  емін-еркін сала береді. Сосын оның « көңілжықпас» достары  «О, қандай кермет! Классика!  Сенің мынауыңа  мемсыйлық тіпті Нобель сыйлығын беру керек қой.... »  деп  жатып кеп көпіртеді. Бұндайлар біреу-екеу емес көп! Көп болғанда да өте көп. Солардың арасында , иә өзі салады, иә басқа біреу салады,  шынайы дарын иесі, талантты ақын-жазушылардың  дүниелері де шығып қалады. Оларға  жаңағыдай «жоғары баға» берілуі де мүмкін,  берілмеуі де мүмкін. Тіпті сондай «баға» берілді деген күннің өзінде  әлгі шимай-шатпақпен  бірдейсің... Ал компьютерге, айпатқа, қолфонға телміріп отырған бүгінгінің миллиондаған оқырманы  жаңағыдай «классиканың» бір-екеуін оқығаннан кейін  интернеттегі  «әдебиеттен»  безіп кетеді. Ал енді, «келіспеуге де болады» дегенім, мына заман ақпараттық технологияның заманы. Қалаңыз, қаламаңыз, кітаптың орнын интернет алып бара жатыр.  Бәрі бір ес-ақылы дұрыс, дені-сау, саналы  адам баласы әдебиеттен қол үзе алмайды.  Оның үстіне  оқимын деген адам бәрі бір оқуға уақыт табады.  Ендеше,  ақпараттық технологияның бұл мүмкіндігін  егер, сіз  пайдаланбасаңыз, онда сіз өз оқырманыңыздан  айырылдым дей беріңіз. Ендігі жерде  Сіздің оқырманыңызбен «басқалар»  жұмыс жасайды.  Ол үшін Қазақстан жазушылар одағы , «Қазақ  әдебиеті» газеті, «Жұлдыз» журналы өздерінің сайттарын  барынша жандандыруы, жаңғыртуы керек.  Бүгінгі  әдебиеттегі жылт еткен жаңалықтан бастап, шыға бастағаннан бүгінге дейінгі дүниенің бәрінің электронды базасын жасақтау  керек.  Бұл ретте  «Әдебиет  порталы»  құптарлық та, сүйінерлік те  тірлік  жасап отыр.  Шетел классиктерінен кімді оқығың  келеді, қазақ қаламгерінен кімді оқығың келеді, мархабат! «Әдебиет порталын» ашасың оқи бересің....  Осындай үлкен талғаммен жасақталған, қатаң іріктелген, таза әдеби  сайттар жанданса,  «интернеттің пайда болуы әдебиеттің құнын түсірмейді»,  керісінше өсіретін болады. Анар ҚАБДУЛЛИНА, сыншы:  Әлеуметтік желілердің әдебиетке әсері жайында кейінгі кезде ресейлік зерттеушілер көп айтып, өз бағасын беріп жүр. Кез-келген әлеуметтік желі қолданушысы өз ойын жазып,  сол сәтте миллиондарға ұсына алады. Мұның бір жағы, санада ақпараттық қоқыстың мол жиналып, қордалануына әкеліп соқса, бір жағы, әдеби авторлардың иерархиялық үстемдігін, олардан жөнсіз идеал жасап алу ерекшелігін  жояды екен. Демек, іріктелу мен даралану сапасы бұл орайда жылдам жүзеге асады деген сөз. Дарын – тіріледі, графомандар – өледі. Интеллект, дарын деңгейінің бұндай жолмен кеміп, не үстем түсуі адамды өзін-өзі алдау, адасу, иллюзия жасап алудан арылтады. Әдебиет – өнер, рухани байысаң – ертеңгі күнге құлшынысың артады.  Адамзаттың басты мұраты да сол – өмірді сүюге ұмтылу. Әдебиет өнер ретінде өзінің осынау миссиясын көздейді, оның құны еш  жағдайда түспейді, қайта замана  парағы алмасқан сайын екі есе арта береді. Ақсұңқар АҚЫНБАБА, ақын: Келіспеймін. Қайта ғаламтор әдебиеттің  құнын екшеуге көмектесе алады. Мәселен, менің үздік шығармашылық еңбектерімді «Қазақ әдебиеті» басылымы баспауы мүмкін. Мысалы, А.Ахматовадан аударған  еңбегім  бір жыл жарым өтті, әлі жарыққа шыққан жоқ.  Бірақ, мен аудармаларымның оқырман сұранысына ие, әрі жоғары рейтингте екенін ғаламтор арқылы білдім. Себебі, статистикалық көрсеткіші жоғары. Жалпы, шығармаларымды әп-сәтте мыңдаған адамдар оқитынын  «Әдебиет порталы», «Қамшы»  секілді сайттар арқылы көзбе –көз көріп отырамын, тіпті оқырманмен «тірілей» байланысқа да шыға аласың. Ал, ғаламторды пайдалануға бәрі құқылы болғандықтан, әркім бір өз дүниелерін ұсына береді ғой, ол да болса, қайта жақсы мен жаманды екшеу үшін де қажет болар... Қанат ӘБІЛҚАЙЫР, жазушы: Интернет жоқ кезде әдебиеттің салмағы һәм құны болып па еді? Әдебиеттің құнын интернет емес, өзінен басқаны оқымайтын ғұлама қаламгерлер түсіріп жатыр десеңіз келісер едім. Мен шынымды түйіндеп айтайын! Осы бес сұрақта айтылған әдеби ағым, әлемдік деңгей, жанр, қоғам,  саясат дегеннің бәрінен қаламгердің ойы азат болуы тиіс. Қазір шығармаларында «мәңгілік сұраққа жауап іздегісі келетінін», сол арқылы туындыларын мәңгілікке қалдырғысы келетін достарым өте көп. Кейбірі «көкек өз атын өзі шақырады» дегеннің керімен, өздері жайлы аңыз туғызып әуре болып жүр. Әдебиетті құнын түсіретін біріншіден – сол көкектер. Егер де ол көкектер мәңгілік сұраққа жауап беретін шығарма жазған болса, бірінші болып сүйіншісін мен сұрауға тиіспін. Оның аузымен айтылмауы тиіс. Екіншіден, біз соңғы кездері сыншыға жарымадық. Бес кітапты түсініп оқымаған шаласауатты біреулер ненің не екенін талдай білетін адамға барып әлем әдебиеті жайлы лекция оқуға бейілді. Арқандаулы аттай тар шеңбердің ішін шиырлап жүрген сыншы бауырларымды аяймын. Бір-екеуіне ескертпе ретінде ойымды айтып та көргенмін. Содан кейін мен олардың нөмірі бірінші жауына айналдым. Міне, сіз айтқан құн осындай себептерден түсіп жатса керек. Бұл жерде интернеттің, яки әлеуметтік желінің кішкентай ғана кінәсі бар. Ұнасаңыз бір «лайкты» артық, ұнамасаңыз кем береді. Кем басылған «лайк» үшін әдебиет пен интернетті арпалыстыруға хақымыз жоқ. Қуаныш ҚОЖАБАЙҰЛЫ, әдебиетші: Келіспеймін. Интернет қайта рухани аштықты дер кезінде қанағаттандырады. Мысалы, бір кітап оқығыңыз келді. Таңертең кітапханаға барып алуды ойлап жатпайсыз. Интернет ашасыз да оқи бересіз.  Кітап авторымен пікір алмасасыз. Ғаламторды шарлайсыз. Керемет емес пе? Біз халқына цензурадан өткен кітаптарын ұстатып, әлемге есігін  тарс жауып алған Советтер Одағынан тарадық. Интернеттен қорқатын, кітап кеміргіш болуды сол Совет кезеңіндегі картинамен өлшейтіндердің көбісі үлкендер қатарынан. Бәрінің кітап оқуы, әдебиетпен ауруы міндетті емес. Халықтың талғамының эстетикалық тұрғыдан өспеуіне кітап оқымау, әдебиетке қызықпау себеп емес. Жаман, түкке тұрғысыз кітаптар да  бар.      Дайындаған:Айжан Тәбаракқызы
646
Балакөңіл Елекең
  Ауылды жерде тұрған соң мал жоғалтпай жүресің бе, бірде жоқ іздеп Елекеңнің қонысына тап болдым. Аман-саулық біліскен соң шәй ішіп, салынған тамақтың пісуін тосып, әрнені әңгіме ғып отырдық. Әудемнен соң  Елеусіз ағамыз: - Кейінгі кезде үйге кісі қондырмайтын болдым. – деді маған, күдікпен көз тастап. -  Ойбай, Елекем-ау, мен бөтеніңіз емеспін ғой, қуайын деп отырсыз ба? -  Сенің жөнің бір басқа, мынау танымайтын тосын біреулерді айтам да...   Көңілім орнына түсіңкірегенмен, не ойларымды білмей аңырып жеңгеме қарадым. Ол бетін сипаған болып, уысына мырс етті. -  Жәрайды, түн ұзақ қой, әңгіме болсын.   Елекең сөзін көңілсіз бастады. – Былтыр болып кетті, осы өткен күзде бір салт атты кешқұрым «құдайы қонақпын»  сап ете түсті. Жоқ іздеп жүрген біреу секілді. Жеңгең ауылға балаларға сәлем-сауқат алып кеткен. Жалғызбын. Дәп осы жоқта маған-ақ қонақ келгіш! «Е, бопты, қонақ болсаң үй міне, тек сен үшін ғана қазан көтермеспін» деп әлгіні түсірдім. Түннің бір уағына дейін кәкір-шүкір әңгімемен уақыт ұттық. Маған ес болды. Күндіз бағып, түнде мал күзеткен де оңай емес. Нақ таң атарда көзім ілініп кетіпті. Тұрсам қонағым жоқ. Ізім-ғайым болған! Біртүрлі жүрегім тіксініп, үйге кіріп бар-жоғымды түгендедім. Қос ауыз мылтығым оқшантайымен қоса қолды болыпты. Санымды соқтым да қалдым. Ит-құс қалың, тұрған жерің айдала. Апырай, енді таяғымды оқтап атам ба деп лажсыздықтан қабырғам сөгілді. Ертеңінде  ұлым келіп, ол жер-жебіріме жетті. «Өткен жолы ақ жүрек болам деп сотталып кете жаздап ең, қондыр енді кім-көрінгенді, өлтіріп кетпегеніне тәуба!» Кемпір-шалдың қолында өскен жүгірмек менімен жездесінше сөйлесетін-ді. -  Неғып сотталып кете жаздадыңыз? -  И-и қарағым, адамды о бастан ақжүрек, аңқау-ғып жаратса неғып дерің бар ма. Қарақастың жері тарлық қылып, колхоз-совхоз тараған соң иесіз ен қалған осы бұрынғы отгонымыз Ақбалықтан тағы жер еншілеп, ұлды көмекке алғам. Өзің көріп отырсың, аттандасаң айналамызда жан ұшырып жететін бір пенде баласы жоқ. Кеше ғана осы маңда отар-отар қой, қым-қуыт сапырылысқан ел емес пе еді. Жау шауып, аяқ-асты үркіп кеткендей орнында қыстаудың қирандысынан өзге еш тамтық қалмады! Мұрты бұзылмастай іркілдеп тұрған кең дүниеден қай қарағым таршылық көрді екен деп, кейде арманда болам.    Алдағымыз қолда ұстайтын азғана мал емес. Тегі, тұяқтының өріс қуып, теуіп жегеніне не жетсін. Содан бір күні он шақты жылқы үрпиісіп кеп, үйіріме қосылды. Өз өлкеміздікі болса түстеп таныр едім, бұлар бөтен. Ұл: «Іздеушісі келмесе жүре берсін, сіңіп кетер, бәлесі тиер десеңіз аулақ қуып тастайық.» деді. Не түлен түрткенін білмеймін іргедегі Лепсі стансасына барып, екі күннің бірінде жан-жаққа телефонмен хабар салдым. Көп ұзамай Бақалының бір жігіті жетті. Түр-түс, ен-таңбаны сайрап тұр. Оны жер-көкке өзім жайғаным - қаперімнен шығып кетіпті. Мың да бір рахметін айтып, шүйіншісіне ақ төбел күреңді тастап, дәм ауыз тиместен «малын» қуа жөнелді. Арада бір жеті өтпей, қасында ек-үш мелисасы бар жоқ іздегендер тағы сау етті. Келе міністе жүрген күреңді тарпа бас салды. «Әй қарағым, ақы иесі баяғыда айдап әкеткен. Бұл шүйіншіге тастағаны» дегенімде бір мелиса:«Сыбайласыңды айтпасаң күнің қараң болады, кәне, қайда жытырттыңдар?!» деп жағамнан алды. Имандай шынымды ақтарсам да «сезіктісің» деп дедектетіп, ауданға алды да кетті. Бақалының қуы бір-екеуін ғана сойып үлгермепті, қалғанын Алматының қан базарына аттандырған екен. Ырыл-дырылдан басымды әрең арашалап, жүдеп-жадап үйге келсем: «Енді ақжүректігіңді қоймасаң тағы «шүйінші аласың!» деп  ұл мен жеңгең таба қылып, жырқ-жырқ күледі. -  Әй ағасы-ай, аңқылдақтығыңызда шек жоқ қой,  Иә, әлгі мылтықтың жәйі немен тынды? -  Бір күні стансадағы танысымның үйіне бара қалдым. Бұрышта сүйеулі тұрған қос ауыз мылтықты көргенде көзім жайнап, «Айналайын, мына мылтығыңды маған сатшы, осындай қаруымнан айырылып қалдым.» - деп жабыса кеттім. Бағасы бір қой болсын деп қол алыстық. Оның өзі де әлдекімнен сатып алған екен, оқшантайымен қосып берді. Мәз боп үйге келдім. Балам мылтықты алып қарап отырған, сосын оқшантайды  ұстады да: «Әке-ау, мына оқшантайды мен тіккем, мылтық та біздікі, дүміне белгіні шабақтап өзім салғам.» деп маған аңырая қарады. Сөйтіп, ақ дастарқанымнан дәм татып, «жолаушымын» деп пұшайман болған біреудің  ала жібімді аттап кеткені.. -  Әлгі қойды бердіңіз бе? -  Қол алысқан соң бермегенде, ләм демей, іріңдей нән ісекті өзім өңгеріп апарып тастадым. Сүтпен сіңген қасиет сүйекпен ғана кетер. Бұл да маған сабақ болмады. Арасына бір ай өтпей тағы бір «жоқ іздеген» келе қалды. Осындайда жеңгең де ауылшыл боп кетпей ме. Тағы жалғызбын. Сақалы ала-құла орта жастағы адам екен. Әңгімешіл. Тіпті, түйіншегінен бір жарты шығарып, ілтипат та көрсетті. Жеңгең болса бір жөн, күзетті кімге тапсырасың. Өзі біраз ішті. Әңгіме мен тамаққа тойған соң, төрге төсек сап бердім. Ұстай кірген түйіншегін басына  жастай жатты. Кіріп-шыққанға ғана деп шамды ала көлеңкелегем. О да ұйқысы қашқан біреу екен ара-кідік күңгірлесіп сөйлесіп қоямыз. Бір кезде алыстан талып гүріл естілді. Анау басын жұлып алып, «бұ не?» дегендей тың тыңдады. -  Пойыз жолы жақын, өстіп сабылады да жатады.   Көзім ілінгені сол еді, иттердің жан дауысы шығып, шабаланғанынан шошып ояндым. Үйдің іші тарсыл-гүрсіл, жарқ-жұрқ болды да кетті! -  Лежать!!! Руки за голову!   Көзімді жыртып ашып, тұра бергенімде әлдегім  шықшыттан кеп қонжитты! Тоңқая құлаған үстіме қаптаған көп пәлекет  қарғып мініп, шүйдемнен түйгіштеп, қолымды артыма қайырып кісен салды. Төрдегіні де төмпештеп, екеумізді екі бұрышта ыңырсытты. Басымды көтерейін десем «басқыншының» біреуі «Лежать!» деп бүйірімнен бір тебеді. Қазақ-орыс боп қаңғырласқан көптің ішінен көз қиығыма өзіміздің «үшаскобыйдың» оттай басылғаны. «Әй, Несіпбек! Мен - Елеусіз ағаңмын ғой!» деппін жаным қысылғаннан жыларман боп.   Сөйтсе, әлгі иттің баласы түрмеден қашқан біреу екен. Бет-аузына сақал-мұрт жапсырып алған, дырылдатып сыпырып тастап еді, антұрғаның өзің секілді жап-жас жігіт боп шыға келді. Түйіншек толы қару-жарақ. Сақшылар көптен ізіне түсіп, бір апанды тасалар сәтін тосып аңдумен келген екен. Егер өстіп, жай түскендей жайратпаса ана сұм атысудан тайынбастың өзі көрінді. Содан бастап «жоқ іздеп жұрмін» дегенге мылтық кезейтінді шығардым. Алла ризашылығын берсін деп  ақжүрек те, қонақжайда болдым, қарағым...   Алдымызға ас та келді. Елекең ымдаған соң, дастарқан көркі деп жеңгем бір жартыны ортаға қойған. Әлгінде күле-күле ішек түйіліп еді, енді әлденеге көңілім құлазып, ештеңеге зауқым болмады. Құлан түзде бала-шағасын асыраймын деп, елден безгендей саяқ өмір кешкен отбасының қауіп-қатерге толы тұрмысы тебіренткен тәрізді. Байлық-мансап кейбірге тер төкпей-ақ келіп жатса, енді бірдің тірлігі осындай - ау... ІБІЛІС ЖҮРГЕН ШАҚ Ібіліс жүріп жатқан кез. Алматының түнектей қара аспанынан салақтаған қошқыл тұман көше шамдарын күңгірттетіп, табан астыларын ғана жадағай жарықтап тұр. Сіркірей жауған жаңбырдан асфальт беті алатаңбаланып, суық сәуле шашады. Есенбек екінші қабаттағы үйдің терезе алдында осы сұрқайылау көрініске көз салып, мелшигелі екі-үш сағат. Алғашында алаңдап, қараң-құраң еткен болса жиырыла қалып, таныс сұлбаны ажыратуға тырысып шұқшия қалатын-ды. Уақыт жылжи - не үшін отырғанын да ұмыта бастаған тәрізді. Енді болмаса көзі ілініп кете барған сәтте, кенет шыққан күлкіден селк етті. Қыз бен жігіт көшенің арғы қапталынан бері қарай қол ұстаса жүгіріп өтті. Кіре беріс есіктің күн қағары астында жаңбырдан тасалап, ұстасқан қолдарын ажырата алмай біраз тұрды. Бір-бірін иіскескен адамдарша әлсін-әлсін қабысып, сосын кері шегініседі... Есенбек олардың төбесінен біраз бақылап отырды да ары қарай дәті шыдамады. Көкірегі қарс айырыла күрсініп, жарықсыз алакеуім бөлмедегі диванға сұлқ отыра кетті. Екі қолымен басын ұстап: «Не іздеп келдім?! Осыны көруге ме?! Бұны көргенше қу көзім неғып ағып кетпеді екен!!!» деп шайқала күңіренді. Есіктің құлпы сылдырлап, ашылды. Нәзия аяғын жым-жым басып, Есенбектің жатқан бөлмесі тұсынан өте бергенде, тұншыққан күңгірді құлағы шалды. -  Есен, сен әлі жатқан жоқсың ба? -  Жо-жоқ... -  Шәй қояйын... -  Рахмет. Нәзия ары өтіп кетті де сәлден соң қайта оралды. Диван мен қарсы кресло арасында аласа стол тұр. Екеуі қарама-қарсы жайғасты. Біраз үнсіздік орнады. Ішін тартқан бір жайсыз, тым-тырыс күй... -  Есен... Әзірде байқаған шығарсың... менің жігітім бар... -  Хы-хым... байқадым... -  Сені қатты силаймын... бірақ, тек достық деңгейде ғана... сен кешір мені, біздің арамызда достық сезімнен басқаға орын жоқ... -  Нәзия, мен бәрін түсінемін... Бірақ, сенімен дос болу күлкілі сияқты. Тіпті, менің осы қазіргі жағдайымнан да ауыр. Мен бекер келіппін... кетейін. -  Екі түннің ортасында қайда барасың? Таң атсын да... -  Сені жаман атаққа қалдырғым келмейді... -  Осында екеніңді менен басқа ешкім білмейді. Саған сенемін. Сен өте жақсы адамсың!  -  Егер жақсы адам болсам, неге лайық емеспін саған?! -  Мүмкін, мен саған лайық емес шығармын... Ары тағы үнсіздік орнады. Есенбек түрегеліп, Нәзияның артына шықты. Қызда үн жоқ. Тұла-бойы сіресіп, тасқа айналғандай қатып отыр. Көкірегін өкініш өртеп өтті. Егер аға-жеңгелері ел қыдырып, бұны жалғыз тастап кетпегенде бұндай хәлге душар болмас еді... «Бекер есікті ашып, бұны кіргізген екенмін! Ауылдан келгеніне қуанып, есім шығып кеткені несі? Оның ойын қалай ұмыттым?!» Тамырында ойнаған қаны оның құлағын бітердей гүрсілдеп, есінен тандырды. Мойынсұнған кіріптар күйге түскен ол - зәбір көретініне еш күмәнсіз еді... Есенбек жаңбырлы түнді кешіп, автовокзалға бет алды. Талай түнеп көрген етене орын. Ол келгеніне өкінбеді. Осылай боларын алдын-ала білгендей сезінді. Нәзияға жаудырып өлең-хат жазғаннан басқа не бітірді? Бұған бірде-бір жауап та келмеген-ді. Нәзия ешқашан да үміт отын сездірмеді. Есенбектің өзі ғана өз қиялына еріп, оны құшты, сүйді... күйді. Нәзия керісінше, «Қозы Көрпеш - Баяндай бір молада жатамыз...» деп жазғандарын оқығанда - бұның махаббатынан зәр иманы ұшатын-ды. Жарықтау бір бұрышты тауып, жедел жан қалтасынан қағаз-қаламын алып, ол жүрелей отыра қалды. Буырқанған алапат сезім астаң-кестең ақ қағазға ағыла бастады. Қызға айта алмаған, онымен бөлісе алмаған қыстық махаббат жыр болып тарқатылды. Көзінен парлаған жас - оның бетінен сипап жұбатқан жылы алақандай көрінді. Есенбек осы сәтте бір күйді анық түйсінді. «Нәзия, саған мың да бір рахмет! Менің жүрегіме махаббат ұялатып, оны оятқаның үшін! Сені құшып, сүймесем де өмір-бақи сені жырымның жалауы етіп өтемін! Сен арқылы нақ сүйерімді енді тапқан сияқтымын!» деп ол әдетінше күңгірлей күбірледі. Бір-біріне сүйенісіп отырған, не болмаса бүктісіп жатқан жолаушылардың бірен-сараны басын көтеріп, өзімен-өзі сөйлесіп, жылап отырған бұған секемдене қарағандай болды. Сосын кім жетісіп жүр дейсің, дегендей түсіністікпен, қайта жөндеріне қисайды...
71
Аягүл Мантай: Ақша үшін жазбаған жазушы
Жазушы ретінде оның ұстанымы «Өзің білетінің туралы ғана жаз» еді. Ол өзінен ғана емес, өзгелерден де осыны талап етті. Өзінің қарама-қайшылыққа толы болмысынан, жандүниесінің арпалысынан аз азап шекпеді. Бәрінен жазу ғана құтқаратындай жаза берді. Өмірде өзін өзінен жасырса да, шығармаларында мұңы мен қайғысын жасырған жоқ. Ол өзі туралы жазды, оның кейіпкері өзі еді. Бір тыныштық таппайтын жанын құтқару үшін басын тауға да, тасқа да  ұрды. Жанын азаптаған мұңнан арылғысы келіп, жиі саяхат жасады. Бірақ ол өзінен ешқашан қашып құтыла алмайтынын білді.  Ағылшын жазушысы Сомерсет Моэм 1874 жылы 25 қаңтарда Парижде дүниеге келді. Сомерсеттің әкесі Франциядағы ағылшын елшілігінде заңгер болатын. Ол сегіз жасында анасынан, он жасында әкесінен айырылып, жетім қалады. Сомерсетті  Англиядағы туған-туыстары қамқорлығына алады. Бақуатты Моэмдер әулеті Сомерсетті жетімсіретпегенімен, зерек, бәрін де жүрегіне жақын қабылдайтын бала жалғыздық мұңын сезініп өсті.  Моэмнің негізгі мамандығы – дәрігер. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жазушы Британияның тыңшысы болды. «Эшенден немесе Британ агенті» новелласында өмірінің кейбір сәттерін суреттейді. Алпыстан асқан кезінде Моэм ағылшынның танымал ғана емес, ең бай жазушысына айналды. Джек Лондон өзінің жақсы жазуының себебін «Мен ақша үшін жазам. Нашар дүниені ешкім сатып алмайды, сол себепті, жақсы жазам» деп түсіндірсе, Моэм өзінің ақша үшін жазбайтынын айтады.  «Мен ешқашан ақша үшін жабаймын, тек өзімді қатты мазалайтын ойлардан, харектер мен типтерден құтылу үшін жазам» дейді ол. Моэм өзінің жазу тәсілін әрқашан күнделігі мен сұхббаттарында оқырманымен бөлісіп отырды. «Әр жаңа романымды жазуға отырар алдында «Кандиданы» қайталап оқимын, себебі, маған бұл шығарманың дәлдігі, айтар ойы, грациясы ұнайды» деп жазады.  Жазушы  күн сайын таңертең үш-төрт сағат жазу стөлінде отырды, күнде 1000-1500 сөз жазды. Моэм сурет өнерін жақсы түсінді, суретшілермен жақын араласты.  Бірде сөз өнерімен ауырып жүрген жас жігіт Моэмге өзі жазған дүниелерді жолдап, беделді жазушыдан мақтау, марапат күтеді. Жас талапкердің суретші туралы жазған шығармасын оқыған жазушы  «Жас жазушылар суретшінің шеберханасының табалдырығын аттамай, көріп-білмей, зерттемей суретші тағдыры туралы жазғысы келеді»  деп қынжылады. Сомерсет Моэмге табыс әкелген романының бірі – «Ай мен бақыр». Романның басты кейіпкері Чарльз Стрикленд  прототипі әйгілі суретші Поль Гоген. Қырықтан асқан кезінде бес баласын, отбасын, қызметін тастап, «суретші болам, мен өмірге суретші болу үшін келгенмін» деп әлемді шарлап кеткен жанкешті суретшінің өмірі туралы аз шығарма жазылған жоқ.  Бірақ дәл Моэм секілді қаңғыбас жазушының тағдырын, жоқшылықтан қиналып, өмірден баз кешкенін, өнер үшін жеке басының бақытынан бас тартқанын ешкім де шеберлікпен сурттей алған жоқ. Жазушының «Театры» әлі күнге дейін әлемдегі ең көп оқылатын кітаптардың қатарында. Әдеби ортаға драматург ретінде танымал болған Сомерсет Моэм театрдың «ішкі кухнясын» жақсы білетін, өнер адамдарының табиғатын ұзақ зерттеді. Моэм  ерлі-зайыпты режиссер мен актрисаның психологиясын, өзімшілдігін, жанкештілігін, өнер үшін қандай да құрбандыққа бара алатындарын ашып жазады. Сомерсет Моэмнің «Пирог пен сыра» атты романы аз мақталып, аз сыналған жоқ. Романның басты кейіпкері – жазушы Эдуард Дриффилд қоғамы «жезөкше» санаған Рози есімді қызға үйленіп,  жеңіл жүрісті  әйелмен бір шаңырақтың астында бірнеше жыл өмір сүреді. Рози ешқашан Дриффилдті түсінген емес, жазушы әйелінің көңілдестері бар екенін, тіпті екеуінің кішкентай қызы дүние салған күні «қаралы» әйелінің бір көңілдесін іздеп кеткенін бәрін-бәрін біледі. (Дриффилд мұны кейіннен өз романында жазады) Бірақ ұрыс шығарып, әйелін ұрып-соғып, жазаламайды не ажырасып та кетпейді. Осы бір тағдырына көндіккен секілді,  «мамыражай» өмірін жалғастыра береді. Батыстың өркениеттілігі дегеніміз – тым-тым жабайы өркениет.  Моэм бір кейіпкерінің аузымен Дриффилдтің ең жақсы шығармаларын Розимен тұрған кезде жазғанын айтады. Дриффилд танымал, беделді жазушыға айналған кезде Рози Америкаға  көңілдесі Джорджбен қашып кетеді. Атақты, бақуатты Дриффилд жеңілтек әйелін тастаған жоқ, керісінше, Рози оны тастап кетті. Ішінде шайтаны бар Розиден құтылғанына қуану былай тұрсын, Дриффилд құсадан жүнжіп кетеді. Сонда үлкен шенеунік пен әйелі үйінде екі жыл тегін тұрғызып, бүкіл жағдайын жасайды. Бартон Траффорд ханым  үйінде тұрғызып қана қоймай, Дриффилдті беделді адамдармен таныстырып,  газеттің редакторларымен келісіп,  оның кітаптары туралы жақсы мақалалар жазғызып, әдебиет әлеміндегі имиджін жасайды.  Бартон Траффордтың Дриффилдке деген симпатиясы ағылшын әдебетінің нөмірі бірінші жазушысын жасап шығарды.  Сомерсет Моэмнің жазып отырғаны шындық. Қанша талантты, білімді болса да, уақыт көзге ілмейтін тұлғалар бар. Олар кейде уақыт өте келе өз бағасын алады, кейбірі тарих қойнауында еленбей қалып қояды. Жазғаны қамқоршысының арқасында «хитқа» айналып кеткендерді уақыттың өзі қоқысқа лақтырып тастайды. Моэм бұл романы арқылы бір жазушының тағдырын ғана суреттеген жоқ,  әдеби әлемнің «шындығын» жалаңаштап көрсетті.  «Оқуға дағдылану – нашаға тәуелділікке  ұқсайды, адам оның құлына айналады» деген жазушының кітаптары бүгінде үлкен сұранысқа ие. Моэмнің өмірбаянын зерттеуші Селина Хастингс «Моэмді әдебиетті сүйетін адамдар ғана емес, өмірде кітапхананың, кітап дүкенінің есігін ашып көрмеген адамдар да қызығып оқыды» деп жазады. Моэм романдарының оқылымды болуының себебі: оқырман оның романдарын оқығанда айнадан өзін көргендей сезімде болады. Өзіңмен өзің бетпе-бет келу ауыр. Өмірде өзімен өзі бетпе-бет келуден қорқатын оқырман Моэм шығармаларынан өзін көреді.    Аягүл Мантай
639
"Мәңгүрт" образын әлем әдебиетінде тұңғыш сомдаған қаламгер Айтматов емес
Өмірге адамгершілік көзқарасты көркем оймен жеткізген жазушы Әбіш Кекілбайұлының «Күй» шығармасы жөнінде
193
Бесеудің ойы
Қалай болса да әдеби ағым, әлемдік деңгей, жанр, қоғам әрі мемлекеттік саясаттың әдебиеттің дамуына қандай ықпалы барын әрі қандай…
646
Балакөңіл Елекең
  Ауылды жерде тұрған соң мал жоғалтпай жүресің бе, бірде жоқ іздеп Елекеңнің қонысына тап болдым. Аман-саулық біліскен соң шәй ішіп, салынған тамақтың пі…
71
Аягүл Мантай: Ақша үшін жазбаған жазушы
Жазушы ретінде оның ұстанымы «Өзің білетінің туралы ғана жаз» еді. Ол өзінен ғана емес, өзгелерден де осыны талап етті. Өзінің қарама-қайшылыққа толы болмысынан,…
639
Шоқан Уәлихановтың ақындық туралы айтқандары
Шексіз әлемде шарықтаған жыр Бірде, қоналқаға Сыр өзенінің арғы жағындағы қарақалпақтар қонысына келіп қонады. Бұр…
374
Күн астындағы Күнікей қыз
Түні бойы дамылсыз жыпылықтаған шағын қаланың  шамдары таң ата  сөне бастады біртіндеп...  Күнікей күндегіше ұйқыдан сағат 7.00-де тұрды. Балаларын…
967
Асқар Сүлейменов: Шындық – көп, ақиқат – жалқы
Сүлейменовтің соңғы сұхбаты – Бүгiнгi таңдағы қай мәселе, қай әңгiме де қоғамның хал-ахуалына т…
717
Ақындық туралы Белинскийдің айтқандары
В.Г.Белинский: Поэзияны тегі мен түріне қарап бөлу Поэзия – өнердің асыл тегі. Өзге өнердің бәрінің де өзін беруде қолданатын құралының мүмкіндігіне…
485
Ақын Серік Тұрғынбекұлының бір күні (Фоторепортаж)
«Қаламгердің бір күні» айдарының кезекті кейіпкері – белгілі ақын, «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, Қазақстанға еңбегі сіңген қайраткер Серік Тұрғынбекұлы.…
471
Қадыр Мырза Әлі Думан Рамазанның "Көкжал" әңгімесін талдаған екен
Бүкіл ұлттық әдебиетке көз жазбай қарап отыру, қадағалап отыру мүмкін болмай қалды. Қазіргі қазақ әдебиеті қырқыншы – отызыншы жылдардағыдай қазақ әдебиеті емес.…
1135
Астанада мюзикл!
Еліміздің әр өңірінен консерваторияға оқуға келген төрт жігіттің басынан кешкен қызықты оқиғаларға, жастық шақтағы шынайы достық пен махаббат иірімдеріне құрылған…
285
Думан Рамазан: КӨКЖАЛ (әңгіме)
       Иттiң иесі болса, бөрiнiң Тәңiрiсi бар   Халық мәтелi
1676
Тағы оқыңыз  >