Егерде есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал!
Абай Құнанбаев
Жадыра Байбұланова, ақын: Рак дегенді естігенде бәрі өлімді ойлайды, мен өмірді ойладым...
-Жадыра, сіздің есіміңіз аталғанда оқырмандарыңыз қай өлеңіңізді есіне бірінші түсіруі мүмкін? -Қарап отырсам көп өлеңдеріме тақырып қоймайды екенмін. Бірақ, шынайы сезімнен туып, көп жерде оқылғандықтан, бұл ретте «Ромео мен Джульетта қойылымы» деген өлеңімді айтар едім.  - Менің ойыма сіздің есіміңіз аталғанда "Келші, қосылып жылайық, көктем..." деген өлеңіңіз оралады. Жиі жылайсыз ба?-Күннің күркірі мұңды қозғасын, Өзгесі бізге лайық деп пе ең? Сенде – ақ жауын, менде – көз жасы, Келші, қосылып жылайық, Көктем? деп басталатын өлеңім ғой...Өмірде адам өтірік күлуі мүмкін, бірақ өтірік жылай алмайды ғой. Жиі жылаймын... Көз жасы деген шынайылық қой. Көз жасында аңсар бар. Көз жасыңда тағдыр бар. Көз жасында тазалық бар. Мүмкін, өтірік күліп жүретін адамнан қарағанда, шынайы жылай алатын адам бақыттырақ шығар... 17 жасымда жазған өлеңім есіме түсіп отыр. "Жырлап өту тағдыр болса,                                                                      Жылап өту тағдырым" деген...  -Сіздің шығармашылық әлеміңізде кім мейілінше патшалық құрады? - Сезім... - Өзіңізге қандай сауалды жиі қоясыз?  - «Мен сүйетін ғұмыр неге қысқалау?..» -Байқағаным публикамен көп айналысасыз. Жаңа өлеңдеріңізді үнемі әлеуметтік желіге салып отыру Сіз үшін бұл қаншалықты қажет? -Әзірге өлеңдерімнің жинағы жарық көрген жоқ. Сондықтан, әлеуметтік желіден болсын, оқылса деген ниет қана... -Жақында кітабыңыз жарық көреді деп естідік. Жаңа кітабыңыздың оқырмандарыңызға ұсынар қандай жаңалығы бар? -Қарағандыда жыл сайын дәстүрлі түрде өткізіліп келе жатқан мемлекет және қоғам қайраткері Жұмабек Тәшенов атындағы мүшәйра бар. Мүшәйрадан бас жүлде алған ақынның кітабы шығарылады. Сол мүмкіндік биыл маған беріліп отыр. Жалпы, кітаптың барлық дизайны жасалып бітті. Жақын күндері баспаға жібереміз. Кітабымның атын "Қағаз жүрек" деп қойдық. Өйткені, кітаптағы өлеңнің бәрі менің жүрегімнің қағазға түскен көшірмесі ғой. Кітаптың жаңалығы әуелі дизайнға мән бердік, сосын атын хэштег арқылы қойдық. Себебі, қазір барлығы интернетке көшіп жатқанда,  біз интернеттегі кейбір үрдістерді кітапқа алып келуді жөн көрдік. Бұл оқырмандарға қызық болады деп ойлаймын. -Сол мүшәйрада "Үздік ақын" номинациясын иелендіңіз. Осы жүлдеге сізден өзге лайық ақындар болды ма? -Қарағандыда мықты ақындар көп. Олардың денінің кітаптары шыққан. Осы жолғы қатысушылардың арасында өзімнің лайықпын деп ойлаймын. Бұл жоба былтыр бесінші жыл қатарынан желтоқсан айында өткізілді. Демек, қатысып жатқан ақындардың жыл бойғы шығармашылығы ескеріледі деген сөз. Екіншіден, ол жерде ешқандай қазылар алқасы болмайды. Тек қатысушы ақындар жабық түрде өздері бұл номинацияға кімді лайық деп тапса, соған дауыс береді. -Сіз кімге дауыс бердіңіз? Ерік Нарын деген жас ақынға... -Өзіңіз ақынның жарысыз. Бұл әңгімеден аттап кете алмаймыз ғой. Сіз тұрмысқа шығарда ақын ретінде жұтылып кетемін деп қорықпадыңыз ба? -Отбасын құрарда, қандай құрбандыққа да болса дайын болдым. Бірақ, бақытыма орай, Ол менің Өлеңімді өзімнен артық түсінді, қолдады. Сол себепті, қос ақын қосылса, біреуі міндетті түрде құрбан болады деген қатып қалған қағиданы дәл қазір жоққа шығарғым келіп отыр. -"Өмірде белгілі - бақытты жандармыз, Өлеңде - кереғар" дейсіз?.. - Өлең деген адамның жан дүниесінде болып жатқан сезімдердің бір сәттік көшірмесі ғой. Бір отбасы болсақ та, адам ретінде дүниені қабылдауымыз, сезінуіміз, қорытынды шығаруымыз екі бөлек. Демек, өлеңге деген көзқарасымыз да әрқалай. Бұл жердегі кереғар деп отырғаным осы болса керек. Бұндай қарама-қайшылық шығармашылықта тек өсуге ғана алып келеді деп ойлаймын. Көп адамдар әлеуметтік желіге жарияланған өлеңдерге қарап "екеуіңе не болып жүр, бәрі дұрыс па?" деп сұрап жатады. Өлеңнің бәрін біздің отбасымыздағы жағдай екен деп, ақпарат ретінде қараудың қажеті жоқ...  Әйтпесе, біз де басқалар сияқты бірқалыпты, қоңыр тірлігімізді кешіп жүріп жатырмыз. -Кейде әлеуметтік желіде сіз өлең жариялаған соң, Мирас та өлең салып отырады. Өлеңмен жиі диалог құрасыздар ма? -Жалпы, үйдегі шығармашылық аура бір-бірімізге әсер етпей қоймайды ғой. Көбіне менің мінезім тұйықтау болғандықтан,  сөйлегеннен гөрі өлең жазған жеңілдеу сияқты көрінеді. Мүмкін, Мирас өлең жазған шақтарда, мүмкін мен өлең жазған шақтарда ойды ой, сезімді сезім қозғап диалог жазылатын кездер болатын шығар. Бірақ, барлығы дерлік емес... -Шыныңызды айтыңызшы, салыстырмалы түрде қазіргі кезде Мирас екеуіңнің поэзияда кімнің десі басым?  -Шынымды айтсам, ондай бір салыстырулар жүргізбейді екенмін. Бірақ  Мирастың поэзиясы қашанда биік.  -Өткен жылдар сіздің сырқатыңыз біраз жақындарыңызды уайымдатып қойды. Қазір денсаулығыңыз қалай? -Иә, екі жылға жуық уақыт бұрын қатерлі дертке шалдығып, біраз алаңдап қалғанымыз рас. Көп адам рак деген сөзді естіген бойда, Өлімді ойлайды. Ал мен Өмірді ойладым! Өмірді қаншалықты шексіз сүйетінімді ойладым. Сол алға жетеледі. Қазір денсаулығым бірқалыпты. Өмір сүргім келеді! Өлеңмен емделіп жүрмін.  - Қазір лирикалық өлеңдер көп жазасыз. Сезім. Махаббат. Ынтызарлық. "Мұның бәрі кімге?" деген сұрақ қойлмай ма сізге? -Жалпы, қызғаныш деген уақытпен бірге сарапталып, байыптылыққа, сабырлылыққа қарай ауа беретін сияқты. Алғаш отау құрған кезде менің тарапымнан қызғаныш көп болды. Жастық шығар. Ал менің лирикалық өлеңдеріме Мирас ешқашан араласқан емес. Өйткені, ол поэзияға бекзада өнер ретінде қарай алады. Ойлап отырсам, өмірімді ауырғанға дейін, ауырып тұрғаннан кейін деп екі кезеңге бөліп қарайды екенмін. Иә, қазір жүрегімде бір арпалыс болып жатқан сияқты. Өйткені, өмірдің бағасын білдім. Әр сәтімнен өлең алып қалғым келеді. Сіз айтып отырған сезім де, ынтызарлық та, іңкәрлік те өмірді өзгелерден артығырақ сүйгендігімнен шығар. Басқа ешқандай астар жоқ... -«Кеше біреу дастарxаннан дәм татып, Бүгін дұшпаныма айналды...» дейсіз. Басыңызға іс түскенде алыстап кеткендер көп пе? - Бұндай өлең жазған болсам, демек бәрі жақсы деп айта алмаймын ғой. Өмірдің өзі қайғыға ортақтасу мен қуанышты бөлісуден тұрады деп ойлаушы едім. Талай жандардың бет-пердесінің шешілгенін көрдік қой. Ауыр сәттерде адамды қолдай алмасаң, тым болмаса үнсіз қалу керек шығар. Мұндай  жағдайлар шығармашылықта да болып жатады. Орынсыз қызғаныштарын білдіріп, аяқтан шалуға тырысатындар баршылық...  -  Ақындардың ой әлемінің тазалығы дегенді қалай түсінесіз? - Ақын атқа, атаққа  ұмтылып, жүрегін кірлетіп алмауы қажет. Дүние кірген жүректен дүбәра ойлар шығады. Ақын үшін ой тазалығы деген - Өлеңге деген адалдық болар.  -  Жалпы, шығармашылық лабораторияңызда қай қаламгердің ықпалы басым?-  «...Маңдайыма сыймай кеткен жазуды, Қағазға әкеп теремін». Оқу бір бөлек, жазу – мүлде басқа. Өлеңде өзімнің шынайы сезінген дүниемді жазамын.  - Қазіргі әдебиетке келіп жатқан буынның "мені" өте жоғары. Өздерін ақын, жазушы деп таныстыра береді. Бұл  қаншалықты дұрыс?  - «Маңдайға жазған бәрін тағдыр дедік, Қағазға жазған бәрін ақын дедік» деп шимайлаппын бірде. Ақын ең алдымен адамдығын сақтап қалуы керек деп ойлаймын. Қазіргі жастардың "менінің" жоғары болуы - айналасының өтірік қолпаштауы, әдеби әділ сынның болмауынан шығар. Біреуді көңілжықпастық жасап мақтай берсең, шынымен өзін мықтымын деп ойлап қалар... Аяқталмаған ертегі Кетсем ғой жоғалып... Жазылған адаммын соры анық. Сенде арман күйремеуші еді ғой, сол үшін, Мен сені сағынам, балалық! Несіне бойжеттім? Жыласам, айтады қой деп кім? Мен өмір болар деп ойлағам түсіндей, Тойыма киетін көйлектің... Өкінем шын, сенші... Көрінбей біреулер күлсе ерсі, Биік өкше кигенде өзіме көп үлкен, Тобығым таярын білсемші... Өмірім – өліара, Ертекке көп сенгем, содан, ә... Мен соңын естімей, ұйықтап қалушы ем –  Екеуі бақытты бола ма?..   «Ромео мен Джульетта» қойылымы Театрға барғанбыз. Ең бақытты шығармыз деп барлық осы жаннан біз. Көз алдыңда кіріп келді, Бір кездегі арман қыз. Жиып қойып маңайды, Көз астымен сен де оған қарайсың, ол да саған қарайды. Қасындағы ер жігітін аядым, Мені қойшы, жарайды. Менікі – жай бақылап... Қайран, жүрек!  Қайдағысы еске түсіп жатыр-ақ. Тағы өтірік құшақтайсың, Бəрін сезем, ақымақ! Ең қиыны – жыламау, Бірін бірі ұмытпаған екеуге – шыдау əрі шыдамау! «Шын сүйгендер қосылмайды» –   Қойылымның түрі анау! Көз алдымда сурет па? Əлде мəңгі жазылмайтын сезім деген қу дерт па? Екі ғашық сендер болсаң, мен кіммін, Ей, Ромео-Джульетта?!   *** Мен кешірім өтінемін – Өзің жайлы ойым үшін өзгерген, Қаштым қаңқу сөздерден... Шаштарымнан, жасқа жетпей ағарған, Кейде жалған күлгені үшін – көздерден, Және соған сенген барлық адамнан, Мен кешірім өтінемін – Кешірім бер, болса маған бір өкпең, Дәл осыны тілеп пе ем? Өлеңнен де, саған арнап жаздым көп, Ең бастысы – көп қиналған жүректен – Ұмытуға тырыс дедім мәжбүрлеп! Мен кешірім өтінемін – Жауап бермей қалған xаттан, оқылып, Сөнгені үшін от-үміт. Естелікке тек көміліп қалғанда ой, Шын жылармын... Қалған бәрі – өтірік! Өйткені Өмір сонысымен жалған ғой...   *** Шын айтам, менің кінәм жоқ! Сағыныш бәрін құртатын... Әйтпесе, мендік шыдам боп,  Жолданбай әлі жүр xатым. Бар оған әсте дәлелім, Күтпеймін xабар сенен еш. Сен айтқан әннің әуенін, Ыңылдап жүрген мен емес... Сағынышқа ерсем, көрінді, Тым тәтті болып, балдай сор. Жасырып талай нөмірді, Қоңырау шалған сол ғой, сол... Өксік боп кейде өзекте, Тұрып қалған да – Сағыныш. Ұмытқан бәрін мезетте, Ұмытпаған да – Сағыныш. Шын айтам, менің кінәм жоқ, Сағыныш бәрін құртатын! Әйтпесе, менде күмән көп – Хаттар көп әлі жыртатын...   ***  Осылай боларын сезгем-ді, Сезімді шығарған қай олақ? Түнімен жылаған көздерді, Таңертең бояп ап, Жүрудің ауырын мұншама Білсең ғой... Керегін тағы емдеу! Жанарға шық тұнып тұрса да, Жымиып «сәлем!» деу... Бітпейтін не күй бұл, қоймайтын? Таяқ жеп жүрсем де тартыстым! Бақытты рольдерде ойнайтын Бақытсыз әртіспін. Жан-жағым қол соққан адамдар – Біз өмір – ойын деп ұғындық. Қойылым бітсе егер, тараңдар! Шымылдық. *** Сен кеттің. Жаным жалғыз. Алыспыз сағымнан біз... Осынша неге ұнады, Орамал тағынған қыз? Сол қызды дара көрсең, Ұстаман, бара бер сен! Қайтемін, байламына, Байланып қала берсең? Аппақ па ол Ол сүттен, мейлі... Жанарды шық тербейді. Өлеңнен өзге менің Қолымнан түк келмейді! Бар жанға, сірә, мұнша, Жүрегі шын ауырса, Мені де қоса ала ма, Сен үшін дұға қылса?.. *** Қыдырып келеміз –  екеуміз һәм жалғыз... Айнымас әлемде бөлек әр. Өмірде белгілі – бақытты жандармыз, Өлеңде – кереғар. Мен сенде білмеймін дәл қандай ой барын, Себебі жасанды сөзіміз –  Біз күннің айтамыз жылынбай қойғанын, Суынған өзіміз, өзіміз... Менің де, сенің де тұрған жоқ қолыңда, Ей, тағдыр, сен неткен шебер ең! Біз барған қойылым соншалық көңілді,ә? Шыға сап жыладым неге мен? Өзіміз әртіс боп барамыз неге біз? Рольдермен қайтеді ауыссақ? ...Үнсіздік үшеуміз қыдырып келеміз, Ал сезім жылайды дауыс сап... ***  Жылы жаққа кетпеңдерші, ей құстар! Мұнда да күн жылынар. Жат өлкеден бақ іздеген байқұстар Жүрегінде жүгі бар... Тым алысқа кетпеңдерші, құстар-ау! Жақын ба өзі жылы жақ? Мен сүйетін ғұмыр неге қысқалау, Күту неге тым ұзақ?.. Қоштасқанда қап кетеді өкініш, Сүйген ауыр, себебі! Мені тастап кетпеңдерші, өтініш! Ол да оралам деп еді…                                                                                               Әзірлеген Айжан Тәбаракқызы  
5310
Булгаковтың үйі
Мәскеуде филология факультетінде  оқитын студенттердің бір-біріне жиі қоятын сұрағының  бір парасы мынадай: «Ясная Полянаға бардыңыз ба?». Егер Ясная Полянаға жолыңыз түссе, «Толстойдың туған жерін көрген қандай бақыттысыз!» деген жауапты естисіз. «Достоевскийдің балалық шағы өткен үйде болдыңыз ба?», «Булгаковтың пәтерін көрген боларсыз?», «Пушкиннің, Чеховтың, Есениннің жалдап тұрған үйіне жолыңыз түсті ме?». Ұлы ақын-жазушылардың тұрған үйін көргендер қандай әсер алғанын, естерінде не қалғанын жарыса айтып, пікірлерін ортаға салып жатады. Толстойдың Ясная Полянасында да, Мәскеудегі үйінде де болдым. Графтың екі үйінен де ақсүйектік салтанатты, байлықты сезінуге болады. Ал Есениннің пәтері... кедейшіліктің исі шығады. Есениннің жалдап тұрған пәтерінде екі адам айналып жүре алмайды. Чеховтың Мәскеудегі төрт жыл жалдап тұрған екі қабатты үйіне де жолым түсті. Жазушының жазуға жағдайы болғанын, әлеуметтік тұрмысы жақсы болғанын аңғарасыз. Ал Михаил Булгаковтың пәтері... Жазушының «Шебер мен Маргаритасын» оқып, сүйсініп, оның өмірбаянынан сыр шертетін естеліктерді түгел шолып шықтық қой. Әріптестері Булгаковтың ақшаны тапқанымен тез жұмсап тастайтынын, ақша ұстай алмайтын, қолы ашық жан екенін жазады. Кедейшіліктен көз ашпаған отбасын кейде әйелінің әкесі салған ақша «құтқарып қалса», кейде әйелінің алтындарын ломбардқа өткізіп, жан баққан. Тепкішекпен төртінші қабаттағы Булгаковтың пәтеріне жаяу көтерілдік. Кіреберіске бас сұққаннан өзімізді басқа бір әлемге тап болғандай сезіндік. Бірінші қабаттан Булгаковтың пәтеріне дейін қабырғаларға жазу жазып, сурет салып тастаған. Жо-жоқ, қабырғадағы суреттерді кәсіби суретшілер салмаған. Булгаковтың үйіне келген кез-келген қонақ өзінің қаламымен қабырғаға сурет салып, жазу жазса болады. Булгаков үйінің қызметкері: «Қабырғаға сурет салғыңыз келе ме, әлде жазу жазасыз ба, өзіңіз білесіз. Арада біраз уақыт өткесін қабырғаларды бояп, барлық сурет пен жазуды өшіреді. Қайтадан адамдар сурет салып, жазу жазады. Ешкімді әкімшілік жауапкершілікке тартпайды. Жоғары жақтан арнайы рұқсат берілген. Булгаков –  өте еркін жазушы еді ғой, оның үйіне келген қонақтар да өзін еркін сезінеді», - деді.  Біз де шимай-шатпақ қабырғаға өзіміздің тілегімізді жазып кеттік. ...Булгаковтың үйіне  кіргенімізде әріптестері мен бірінші әйелі жазғандай жазушының отбасы тым қарапайым тұрғанын сезіндік. Бірінші бөлмеде жерде, үстел үстінде жазушының кітаптары үйіліп жатыр. Ас бөлмесіндегі ыдыстар да жақсы сақталыпты, тек ретсіз қойылыпты. Булгаков алғаш рет өзінің жеке кабинеті болғанда қатты қуанған екен. Музей қызметкерлері дәлізде басқа қонақтармен сөйлесіп тұрғанда Булгаковтың креслосында отырып, тыныс алдық. Жазушының үстелінде отырғанда көңілімде бір алаңдаушылық сезім болды. «Музей қызметкерлері кіріп қалып, ескерту жасай ма» деген қорқыныш емес, Булгаков кіріп келіп, «бұл менің үстелім ғой» дейтіндей сезімде болдым. Сомерсет Моэмнің (медицина мектебінде оқыған) мынандай пікірі бар: «Адам ауырғанда, қорыққанда бетіндегі бетпердесін шешіп тастайды. Дәрігер адамдардың сол сәттегі шынайы бейнесін: өзімшілдігін, ашкөздігін, мейірімсіздігін, болмаса, керісінше мейірімділігін, жанкештілігін, адамгершілігін көреді». Мамандығы дәрігер Булгаков шығармашылығы арқылы өз қоғамының ғана емес, біз өмір сүріп жатқан қоғамдағы да (болашақта да) қаншама адамның бетпердесін шешті...                                                                           Аягүл МАНТАЙ 
870
Есенғали Раушанов: «Өлеңді туған анаңдай қадірлеу керек»
Асылы, адам шамасы келетiн, өресi жететiн iспен айналысуы керек. Өлеңде бүгiнгi прозадағыдай, бүгiнгi журналистикадағыдай, не заманауи әдебиеттанудағыдай орта тұс деген болмайды. Өлең не бар, не жоқ. Осы екеуiнiң бiреуi. ***   «Пайғамбарлық пен ақындық бұйырған бастан еркекке» деп жырлағанмын. Сол ойымда қаламын. Жалпы әлемде 124 мың пайғамбар  бар делiнедi. Ал, «Құран Кәрiмде» 21 пайғамбардың аты бар. Сол пайғамбарлардың iшiнде бiр әйелдiң аты жоқ. Әйтсе де олар да анадан туылған. Ақындықты қимай отырған жоқпын. Ақындық – азапты жол. Басыңа мың батпан жүк артып аласың. Оған нәзiкжандының шыдамы жете бермейдi. Мынаны түсiнiп алған жөн. Қазақта ақын деген ұғым бар, өлеңшi деген ұғым бар. Өлеңдi екiнiң бiрi жазады. Түйе мiнген қазақтың өлең айтпайтыны жоқ. Бiрақ ол ақын болу деген сөз емес қой.     ***   Бақытсыз болу деген қорқыныш емес. Ақын бақытты болудан қорқу керек шығар, бәлкім...     ***   Өлең деген 30-ға дейін жазылады. Сосын сирексиді. Жас кезде жазған жақсы. Одан да маңыздысы – жас кезде оқыған жөн. «Аз жаздым» деп емес, «аз оқыдым» деп өкіну керек.     ***   Мен алдыңғы буын ақсақалдардан бiр жақсы қасиет жұқтырдым. Ол қандай қасиет десеңiз қалам мен ақ қағазға адалдықты, әдебиетке адал қызмет етудi үйрендiм. Қазақ деген халыққа адал қызмет етудiң жолында атақ, ақша, мансап дегеннiң түкке тұрғысыз екендiгiн сол абыз ақсақалдар өз iстерiмен дәлелдеп кеттi.      ***   Дүниеде ең жаман адамдар – әдебиетке қатысы бар адамдар. Өсек те, өтірік те, абыройсыздық та, нысапсыздық та соларда. Әдебиетке келу деген – о баста бір албасты күйеуге тиіп, содан құтыла алмай жүрген әйелдің күйі сияқты.      ***   Ақындық, өлең дегеннің өзі – сондай пəкиза, таза дүние. Оған ақша араласса құриды.   ***   Біраз есесі кеткен, ұтылыңқыраған, басшылары өтірік айтатын, ел билеген адамдарының адалдықтан гөрі, арамдығы басым жерлерден болашақ жақсы əдебиетшілер көп шығады.   ***   Бүгінгі мегаполистерден елдің қамын ойлайтын, ұлттық дəстүрлерді білетін ұлт ақындары шығады деп ойламаймын. Ақындықты ұлттың ар-намысы, ұлттың ұяты деп білетін болсақ, ол негізінен сол ауылдық жерлерден шығады. ***   Ескі мен жаңа əсте бірікпей жататын болуы керек. Үйлесіп кеткен нəрсені көре алмай келемін. Ақындық дегеннің өзі сол үйлесімділікті іздеп өту шығар.   ***   Жаңашылдық дегенді біз техникалық, өлеңнің сыртқы формасындағы іздену деп қарайтын болсақ, ол туралы əңгіме етудің өзі түкке керегі жоқ. ***   Қаптаған, көз алдыңнан бытырай ұшып жатқан мың-миллиондаған құстардың ішінде бір ғана, жалғыз ғана алтын қанаттысы болады да, соны ұстап алсаң, өлең деген сол. Өкінішке орай, алтын қанатты құс кездесе бермейді.   ***   «Римдiк Антонийдiң он жыры» атты топтама тұтас бiр кiтаптың жүгiн көтерiп тұрғандай. Өмiр-бақи өлең жазып, өмiр-бақи том-том кi­таптар шығарып, бiрақ осындай он өлең жаза алмай кеткен бақытсыз ақындар қаншама. Өмірде де, өлеңде де жолы болмаған бейшара адамдар кездеседі. Оларды аяу керек.   ***   Көркемдік талапқа жауап беретін дүниелер аз. Халтурщиктердің, әлбетте, қай-қайсысы да жақсы емес. Ең қиыны – әйел халтурщиктер. Не деп тоқтатуды, қалай қойдыруды білмей дал боласың. Мысық төбелескен сияқты. Жақындап абырой таппайсың. Сырттан бақылап қана тұрасың.  ***   Кез-келген ақын өлсе, бүгінгі шенеуніктерден сүйегі ауыр болады деп есептеймін. Маған сеніңіз, кез-келген қаламгер халықты қарапайым шенеуніктен артық сүйеді. Кез-келген ақын шенеуніктен бір кітап болса да артық оқиды.  ***   Әдебиетiмiзде дүниеге келер уа­қытын күтiп жатқан нешеме нышандар бар. Зерттелмей жатқан образдар қаншама, мына кезең өткен соң (бұл кезең ерте ме, кеш пе, өтерi анық) айтылатын сөздер қаншама?! Бiз сол кезде «тоқырау кезеңi ақындарына» қайта ораламыз. Неге жазды, не жазды, неге жазбай кеттi – бәрi қайтадан сараланатын болады. Сондай зерттелмей келе жатқан нысанның бiрi – қазақ жырындағы Әже образы.      ***   Біз артымыздан ерген жастарға дұрыс тәрбие бере алмадық. Қазіргі жастардың кілең вариация жасаумен әуестеніп кеткені де содан. Поэзияда жаңалық жоқ. Сен қолтаңба туралы айтып отырсың, қолтаңба қайдан болады, жаңалықтың өзі жоқ! Өзі болмайтын себебі, біз оларды салғаннан мақтадық. «Қандай керемет, не деген ғажап!» деп, сайттан сайт қоймай, газеттен газет қоймай, мақтаумен болдық. Ешқайсысы сыналған жоқ. Нәтижесінде, әдеби өлімге пара-пар жағдайға тап келіп отырмыз. Мен пессимист емеспін, бірақ, әдебиеттің қазіргі ахуалы оптимистік ойға жетелемейді. Әдебиеттің қазіргі ахуалы деген не сөз? Ол қоғамның қазіргі ахуалы деген сөз.  Ал ол ахуал маған кереметтей бір оптимистік болжамдар, байламдар жасауға мүмкіндік беріп отырған жоқ.    ***   Қоғам өзгермесе, ештеңе де өзгермейді. Қоғамның өзгеруін асыға күтіп жүрген екі адам болса, соның біреуімін. Көктемді күткен секілді. Құстардың оралуын асығып күткенсіз бе, күтсеңіз сіз мені түсінесіз. Осыған дейін мұны көп айтпай келдім. Ендігі жерде ашық айтамын. Жастардың арасында халтурщиктер көп. Арсыздық басым. Кісі мақтау, есеппен өлең  арнау сұмдық. Менің білетінім бір нәрсе – 1991 жылдан бері әдебиетте жаңалық болған жоқ. Жастар арасында бұрынғы жазылған нәрселердің түрлі вариациялары жасалды. Ұйқасты біледі, техниканы меңгерді. Ғабең айтқандай, қазақ өлеңі өзі ұйқасуға сұранып тұрады. Оңай жымдасады. Сол бойынша қазір жазып жатыр.    ***   Өлеңді туған анаңдай қадірлеу керек. Оны көп азамат тоқалындай пайдаланып жүр.1991 жылдан бері пайда болған дерт бұл. Менің бір таңғалатыным, «менікі дұрыс болмады-ау» деген түсінік жоқ бізде. Халықтан кешірім сұрау жоқ. «Ондай-ондай болады ғой» деген түсінікпен өмір сүріп жатырмыз. Қоғам өзгерісті күтіп тұр. Қоғам іріп-шіріп, иісі шығып, мүңкіп тұрған қоғам. Ол өзгермей, ештеңе өзгермейді.    ***   Бай-бағланға, биліктегілерге арнау жазу деген өз алдына, аға-апаларымыздың одан басқа да Құдай сүймейтін қылықтары көп болды. Арнаушылар жас ақындарда да көп. Әкесіне арнамаған өлеңді пайдасы тигендерге арнайды. Бірақ, жыланды үш кессе де, кесірткелік қауқары бар дейді. Кез-келген ақын өлсе, бүгінгі шенеуніктерден сүйегі ауыр болады деп есептеймін. Маған сеніңіз, кез келген қаламгер халықты қарапайым шенеуніктен артық сүйеді. Кез-келген ақын шенеуніктен бір кітап болса да артық оқиды. Бүгінгі идеология ақын-жазушыларды күстаналаумен келеді. Ондағы мақсат айқын – елге көп сүйкімдінің керегі жоқ. Бірақ, бұл тарихта талай рет болған нәрселер.   ***   Александр Блок  бірде Маяковскийдің музейде өткен кешіне барады. Сонда музейге адам сыймай кеткен екен. Таңғалады. Кейін өзі кеш жасайды. Бес-ақ адам келеді. Оның үшеуі әйел. Окололитературные дамы дегендер болады, ақылы аздау, ажары дұрыстау, өлеңді жақсы көретін әйелдер. Жалпы, өлеңді сүйетін әйелдерден қорқу керек. Мұны маған Тоқаш айтқан. Аулақ  болғайсың деп. Бірақ, Блок ештеңе демей, сол жерде бір сағаттай өлең оқыған. Ал біздің Мұхаңдар зал толмаса, қоңылтақсып тұрады. Зал неге толып отыруға тиіс деген сұрақ қаншалықты заңды болса, неге зал толмайды деп сұрау да орынды. Менің білетінім: Поэзия деген – шоу емес!    ***   Интеллектуалды поэзия деген поэзияның сүйкімдісі емес. Әрі-беріден соң, ол скучная поэзия. Екінің бірі оқи алмайды. Шахановты оқырманы, дұрысы тыңдарманы көп ақын дедік қой. Ал бұл оқырманы ең аз, тыңдарманы одан да аз поэзия. Бірақ, ол – поэзия!..   ***   Ақын өзін уағыздауы керек. Ол үшін өзін уағыздауға лайықты тұлға болу керек. Өйткені поэзияны адам жасайды ғой. Ақындық – Жаратушы алдындағы үлкен борыш!   (Ақынның әр жылғы мақалалары мен сұқбаттарынан)     Әзірлеген: Асылбек Жаңбырбай
1586
Светқали Нұржан: Тел шертіс
     Уақыттың үкімі               Төре болып таға алмадың төрде шен, Босағада құл бола ғой, ендеше!..   06.03.89 ж.                         Жалбару   Әзәзілдің сілекейінен жаралған – Құтқар бізді, Құдай, кілең харамнан!..                                                        20.10.92 ж.                       Таңғы тілеу   …Тезек терген құзғын-тұмсық түтпесін, Менің мөлдір әуенімнің нүктесін…                                                    08.02.93 ж.               Жазғытұрым   Көз сүртіп ұлпа самал құлын-кекіл, Көктемнің бал-уызы тілімде тұр…                                                  30.04.93 ж.                     Жаздың түні   Шақта бір кешкі самал іргені ашқан, Кететін қас қаққанша гүлдеп аспан…     30.04.93 ж.         Торығу   Тұрқы – адамға, құлқы айуанға ұқсаған Құбыжыққа жетер емес түк шамам…                                                         10.10.93 ж.                         Теңгерілу      Бүгіннің мазмұны – адамның азғыны, Құзғынға теңесті – аққу мен қаз құны...                                                        10.10.93 ж.             Біздік мұрат          Көкіректерге күрсінген – Ене біл әсем дүрсілмен...                               25.12.94 ж.                    Күнәлі түннің өкініші   Қысқа ләззат – ұзақ азап!.. Ойладың ба осыны? Ар-ұяттың қалды адыра бесігі мен есігі!..                                                                 9.03.95 ж.                    Жетім бұлт жыры   Жадау бұлттың жұлдыз шертіп шекесін, Жел де ысқырып танытады кекесін...                                                       12.04.95 ж.             Бесік басындағы дұға   Бесік жырын айт бөпеңнің қасында, Жоқтай көрме бейітінің басында...                                                  14.05.95 ж.              Айбұқа   Қарбашаның тегі жат, заты бөтен – Итке тулақ қылатын қатын екен!..                                        Мөр   Қаларсың мөлдей дақ болып – жоқтыққа кетсе бар әлем, Арубет әппақ қағаздың жүзіне жұққан қара мең...                                                                             17.10.97 ж.                                Қапада   Көтере алмай тұр кірпігін бауларым мүлгіп, Қара бұлт жайлап барады тауларымды үңгіп...                                                                    21.04.99 ж.                        Тығырық   Көз шоламды мұнар торлап шұбартқан, Тағы қуып келе жатыр түн арттан...                                                          27.12.99 ж.               Самал сәлемі   Бейуаз самал кештіғұрымғы, Салады есіме ескі жырымды…                                         Маусым, 2000 ж.                           Күзгі түннің жемісі   Жапырақ-бұлтқа жасырынған қарбыз-Айға ділгір ек, Бір тілімі тиді маған – жасын-кездік тілгілеп…                                                                     29.11.2000 ж.            Түсімде туған жырдан   Қабағымды торлағанда іңір кеп, Жан өксігін жыр жаншиды күбірлеп...   24.02.2001 ж.           Түсімде туған жырдан   Қанатын ескек қылып самолеттің, Айдыннан елесіңді қарап өттім...                                         24.02.2001 ж.                            Қос кейіп   Бетпақ ед кеше ол нәжіске арты кептелген, Бүгін бейкүнә қарап тұр портреттерден…                                                           21.04.2001 ж.                       Айырым   Менің мұңым – мәңгілік, Сенің мұңың – жаңғырық!..                               Желтоқсан, 2001 ж.          Көкшетау ұшарында   Қамқор болар қасында қарағайы көп болса, Қайыңдар да бұралып биік өсер көкті аңсап...                                                         28.06.2004 ж. Зеренді.            Ақын мен Ант Ақын міскін – тайған күні Антынан, Айрылады «Адам» деген даңқынан!..                                                         31.12.10 ж.                            Бұл да бір кер   Көрт билеп жүр сүркілдеп – нәсілсіз түйе келесін, Сарт билеп тұр іркілдеп – асылсыз елдің кеңесін.                                                                                    Әуейінің әні   Сіздік күлкі Ай нұрымен некелі, Жүрек-көлде кетеді еріп шекері...   13.02.11 ж.         Тілек   Көңіліңе мұң қонсын, – қауырсындай болсын салмағы, Көзіңнен ел сыр көрсін, – самырсындай болсын таңдағы!..                                                                                                                  01.03.11 ж.          Айға тартылыс   Нұр тараса кірпігіңнің ұшынан, Жұлынымның жұлдыздарын ұшырам...     Байлам    Қара көкірегінен өзге қайғысы бар ма тобырдың, Шала текірегінен бөгде бәйгісі қайда шобырдың?!.    18.06.12 ж.                     Қосжыныстылар   Қарбаша жүр көп үшін к...тіжұмыстанып, Нәнқаса жүр боқ үшін екіжыныстанып...                                                                       Әулиенің айтқаны   «Өшірем деп үпіріп Хақтың жаққан шырағын, Сақалыңды үйітіп ала көрме, шырағым...»                                                                          Көрініс   ...Нұр себелеп Ай-шам сонда жанатын, Құм-көбелек қаққылайтын қанатын...           Өмір мен көңіл   Құланша жүйткіп, құйынша ұйтқып өтті өмір, Өмірім – жерде, көңілім сол бір көкте жүр...                                                                            04.04.12 ж.                                          Біздік хәл      Темір жүректі тас-фәни – Сүймейді жанды аспани...                                                   Айға асығу   Енді ұқтым шыққанымды сыртқа асығып – Аяулым барады екен бұлтқа шүміп…             Жан-дебіл   Самалменен сәл тербелсе қарағай – Жан ұшырып жапырағын санады Ай…                              Баю   Қол созымда менің бүкіл байлығым – Дәл он беске толыпты ғой Ай бүгін…                                                                                  Жалғыздық   Сәлемімді жеткізе гөр, Жесір Шың, Бауырыңдағы Жетім Балбал кешірсін…                    Кешемен кезігу         Толған жазу – тас күмбездің қасбеті – Телміреді мешін-ғалым мәстекі…           Бағзы-бүгін   Буыршынды тайдырған су жағасы... Буыршылдың түсіп қапты тағасы...       02.07.13 ж.    Кіші қиямет. Нәәқур* үні   Қарақұрдым… Нәәқуур үні… сесті үрей... Мылқау әлем, неғып жатсың естімей?..                                        Талғыз шыңында   Тыңдамаққа келіп ем Талғыздан сыр, Шың басынан ұлыды Ай – жалғыз қаншыр...                                       Не болды бұл?..       Қой-бұлттарды, Ай-серке, сүзгілеме! – Мүйіз біткен сүзеді-әй, бізді неге?..                        Бәтуа       Есінеген бұл жұртқа – есі керең, Түк айтпай-ақ қояйық... Кешір, өлең...                                                                                     Абайша   «Көзінен басқа ойы жоқ» – Өзінен басқа сойы жоқ.                        -------------- Нәәқур* – Заманақырда жерден гуілдеп шығатын үн.                     Сарсаң       Кетер едім!.. Кемпір ұлып, қарт жылап, Жібермейді жел де етектен тартқылап...                                                                                      Рамазандағы ахуал      Ұшақ тола мас қазақтар – еркегі де әйелі... Әзірейіл жұта алмай тұр: Рамазан айы еді...                                                                                                                Сәйкестік      Қарқылдап күлген дұшпанның шыққанда даусы сыртымнан, Жалт бұрылып ем қаһармен – құзғын ғой боққа ұмтылған!.. Ө-ө-й!..                                                                                                        Жарықты аңсау      Жүдеу Жұлдыз... Көтерем Күн... Арық Ай... Қойдым-ау бір жарығыңа жарымай...                         Діл-қара     Жан-досымның түндей қара жүрегі – Жұлдыздарым жүзін жиі тіледі...                               Құбақан     Бөрі болдың бір уақ, түлкі болдың бір уақ, Айналыпсың маймылға енді артыңды түріп ап...                                      Жалғыз дос      «Досым жоқ» дейтін ақынды аяушы ем мен де жасымда, Қауырсын қаламнан басқа қалмапты-ау бір жан қасымда...                        Бұралқымен бірігу   Діл – итаяқ... Бұралқы ұры қаншық Ас жалайды жүректен ұлығансып...                         Таңдағы жүз     Мың құбылып танытпаушы ең, Құбақан, Бетпердеңді сыпырыпты, ә, Мына ТАҢ?!.                                                                               Ұлу жылғы ғамал    Жылан жетер, Жылқы қарар алайып, Ұлу жылы ұлып-ұлып қалайық...                                                               Тойда   Ел де бөтен... Бұл елге мен де бөтен, Мына Тойға бекер-ақ келген екем...                                                         05.09.14 ж.                               Таң   Тамған жасын сүртіп жиі жел-жібек, Таң Шолпаны қарайды-ай кеп елбіреп... Маған?..                                                         05.09.14 ж.                  Айдың көз жасы   Жанымды жұлдыз ақса мұң бүреді, – Айдың көз жасы шығар? Кім біледі...                                                        05.09.14 ж.              Жарымкөңілдің жыры   Ай да жарты, көңіл де, жұлдыз жетім, Бұлт-орамал бүркейді Түн-қыз бетін...                                                           05.09.14 ж.                 Түнектегі қыз даусы   Тас түнектен естимін бір қыз даусын... – Жанарыңнан жүрекке жұлдыз жаусын!..                                                             05.09.14 ж.                    Фәни заңы   Өсесің... Бөсесің... Өшесің... – Көрген Жер сендейдің нешесін...                                                  05.09.14 ж.                  Биіктік өлшемі   Алыс шыңды жақын төбе жасырар, Етектегі ел: «Зор ғой – бұл!» деп бас ұрар...                                                               05.09.14 ж.                          Серт   Ендігі Басты Мақсат – ышық табу, Кесеге тамған нұрды ішіп-қану!..                                                    08.01.15 ж.                                                               Шерт   Біздік іс – көкіректен көз ашылу, Нәжіске жүзіп жүріп, таза шығу!..                                                   08.01.15 ж.                                 Мендік хәл   Дүниенің күллі нәжісін төбемнен төмен құйса да, Жұқпайды кірәп нәп-нәзік әппақ нұр жанған шишама!                                                                          08.04.15 ж.             Тақты Иесіне қайтару   Кім сүйсе егер Иесін – құлай сүйсін, Кеңіте гөр кеудеңді, Құдай сыйсын!..                                                 09.04.15 ж.                        Қайтарым   Көп тырнапты, ә, жүзімнен әзіл-бетпақ, Езуімде кетіпті әжім қаптап...              Диагноз   Келтір дерттің дауасын – Өлтір нәпсі һауасын!                                       11.04.15 ж.  
1130
Жадыра Байбұланова, ақын: Рак дегенді естігенде бәрі өлімді ойлайды, мен өмірді ойладым...
-Жадыра, сіздің есіміңіз аталғанда оқырмандарыңыз қай өлеңіңізді есіне бірінші түсіруі мүмкін? -Қарап отырсам көп өлеңдеріме тақырып қоймайды екен…
5310
Булгаковтың үйі
Мәскеуде филология факультетінде  оқитын студенттердің бір-біріне жиі қоятын сұрағының  бір парасы мынадай: «Ясная Полянаға бардыңыз ба…
870
Есенғали Раушанов: «Өлеңді туған анаңдай қадірлеу керек»
Асылы, адам шамасы келетiн, өресi жететiн iспен айналысуы керек. Өлеңде бүгiнгi прозадағыдай, бүгiнгi журналистикадағыдай, не заманауи әдебиеттанудағыдай орта тұс деген…
1586
Светқали Нұржан: Тел шертіс
     Уақыттың үкімі               Төре болып таға алмадың төрде шен, Босағада құл бола ғой, ендеше!..   06.03.8…
1130
Әлемде Наурыз мейрамы қалай тойланады?
Ұлыстың ұлы күні Наурыз мейрамы – байырғы заманнан келе жатқан “көктемгі жаңару” мерекесі екені белгілі. Наурыз - бес мың жылдан астам уақыттан бері тойланып келеді. Бұл…
654
Наурыз мерекесінің тарихы туралы 7 дерек
1. Әлем сауықшыл бағытқа бетбұрыс жасады. Қазіргі таңда олардың арасындағы той, мереке дегенді санап тауыса алмайсың. Бірақ сол сауық-сайранның ішінде Наурыз тойына теңе…
429
"Наурызды" тойлауда неге бірізділік жоқ?
«Наурыз» – есте жоқ ескі заманнан бері Еуразия төсіндегі көптеген халықтар арасында жыл басын, жаңа еңбек маусымын қарсы алу нышаны ретінде тойланып келе жатқан ұлық мей…
563
Аманхан Әлімұлы: «Біздің қасіретіміз – ақын болып туамыз да, ақын болып өле алмаймыз»
Кез келген шығармашылық – алдымен жауапкершілік пен арлылық.Оның бастауы – Иман. Ал, осы қасиеттер шығармашылық – лирикалық «менге» жол ашып, адами-азаматтық мен, менмен…
844
Елордада түрік әскерлерінің ерлігіне арналған фотокөрме өтті (ФОТОРЕПОРТАЖ)
Бүгін елордамыз Астанада Чанаккале жеңісінің 102 жылдығына орай XX ғасырдағы түрік әс…
471
ДӘУРЕН АБАЕВ: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ МӘРТЕБЕСІ ӨСЕДІ
ҚР Ақпарат және коммуникациялар министрі Дәурен Абаев «Хабар» телеарнасының «Ашық диалог» жобасы аясында өткен аптаның ең көп талқыланған мәселелеріне қатысты өз пікірін…
320
Жүрсіннің қалжыңдары...
Қызылорда облысының Шиелі ауданындағы Бала би ауылына ат басын бұрған Жүрсін Ерманның қасында құрдасы Жұмабай Шаштайұлы да бар екен. Үй иелері анау-мынау шаруасымен сырт…
3884
Қуаныш Жиенбай: Қазіргі самарқаулықты дұшпаныңның басына да тілегің келмейді
Әдебиет – мәңгіліктің әңгімесі. Адамзат баласы барда ол ешқашан таусылмайды. Кейде біз дабыра мен дақпырттан бойын аулақ ұстайтын жазушылардың ішкі жан дүниесінд…
424
Тағы оқыңыз  >