Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы
Түнгі жортуыл (әңгіме)
Деректі оқиғаға құрылған бұл әңгімені Шүй елінің ардақты ақсақалы Пионер Солтанұлы Мұхтасыровқа арнаймын Жазотырдың арнасын кенерелей өрлеген салт атты асықпай аяңдатып Шаңбақкөлдің қабағына жете тізгін тартты. Батар күннің сәулесімен діріл қаға жарқыраған алып айнадан ескен салқын леп Алтайдың биылғы жаз дәурені аяқталғанынан хабар бергендей. Тыныштықты бұзған бейсауат жолаушыны ұнатпады ма, қаңқылдаған сарыала қаз, шаңқылдаған шағалаға айнала бөктердегі суырлар үн қосып, тау іші азан-қазан болды да кетті. Салт атты бұған мән берген жоқ. Майда толқындар жағалауды шылп-шылп соққан көлдің шетіне келіп аттан түсті. Қарагердің ауыздығын алып, тізгінін түріп асықпай суарды. Бөктерген қос бас қоржынды, ердің қасындағы қара шоқпар мен жанторсығын алып жерге қойды. Атын шылбыр ұшымен жайылта отырып, ауқаттануға кірісті. «Қақпыш пен борша болмаса, бәйбішенің бабымен піскен сүрісінің ауылы енді екі жұма алыс қалды», - деп өз-өзіне мырс етті, сары қазыны қиялай кертіп отырып. Шай қайнатым уақытта батқан күннің қызыл жалқын табы сөніп барып іңір қараңғылығына ұласа бастады. Дереу жиылып-терілген салт атты күншығысты бетке алып бүлкектете жөнелді. Жалғыз аяқ көне сүрлеудің екі айырылар тұсына келгенде ақылды жануар сәл қипақтап кідіргендей болды. Иесінің таңдауын тақымнан ұғатын жануар Ақсайдың аңғарына бұрылатын жолға түсе берді. Жаңа оң жаққа бұрылса Орта сайдың басы, Тоғыз көлді құлдай, Жалпақтың басымен Ойғыр суын кесіп өтіп, Құлжаның кезеңінен Аққолға асатынын ойша бағамдап өтті. «Бұл төте жол – келер бағытым болсын, барарда із тастап, әрі қалың елдің өріс-қонысын бажайлай, Усай, Қаражаматыны құлдап, Көкмойнақ, Соғақ арқылы жүргенім дұрыс», - деп ойлады. *** Алтайдың төрт пұшпағын өмір бойы Арқаның даласына, Құбының құмына қосып жортқан әккі жортуылшы Қобда беттің қоңыр жон, кер жазығымен тынбай күн-түн қатып, бесінші күн дегенде Қу Ертіс, Қайыртының ортасындағы қалың елдің шетіне ілінді. *** Қайырты бойында күзеп отырған бес-алты үйлі Таубайдың ауылын оңай тауып, екінті ауа беткейдегі шоқ қарағайға бекініп төңіректі бақылап дүрбі тартты. Ауылдың үсті абыр-сабыр қара шобыр адам. Ауылдан аттанған еркектер мен ақжаулықты әйелдер тұс-тұсқа тарап кетіп жатыр. «Дәу де болса, бұл ауылда бүгін той-тілеу болған шығар?», - деп ойлады. Ауылды алақандағыдай көрсетіп тіміскіген дүрбінің көзі Таубай үйінің кермесінде тұрған баран жылқыға тірелгенде басына қан лыпып, жүрегі дүрсілдеп барып басылды. Кешікпей күн ұясына батып, қас қарая бастады. Ауыл сиырларын сауып, бұзауларын байлап, қойларын қоралап, орынға отырғаннан кейін айналаны тыныштық билей бастады. Жерошақтардың оты әлі де болса жылтырап көрінеді. Қоржынынан киіз тұяққап алып шығып, атының төрт аяғына кигізіп, бауын бекітті. Қас қарая орманнан шығып, ауылдың бер жағындағы зиратқа беттеді. *** *** Ескілі-жаңалы көп бейіттің ішінен көз барда өзі межелеген биік шым қорғанды жанасалай келіп атынан түсті. Алқаракөк аспанның орта тұсында жартыкеш ай бұлттар арасынан сығалап қойып зымырап барады. Ай сәулесі лап еткенде айнала сүттей жарық болып кетеді. Арқан бойы жердегі жас қабірдің топырағы ай жарығы түскенде өзге қабірлерден айқындала қарауытып көрінетінін байқады. «Бағанағы қара шобыр халықтың мәнісі осы екен ғой», - деп іштей түйіп, ауыл жаққа көз тастап еді, үйлердің түндігінен жылтылдаған жарық та, сырттағы жерошақтың оты да түгел сөнген екен. Анда-санда маңқ-маңқ еткен иттердің даусы ғана мамыражай түннің тыныштығын әлсіз дір еткізіп, ауыл түн құшағына шым батқандай. «Иә, сәт, қанды басың бері тарт», - деп күбірлей тұрып, сыралғы серігінің тізгінін қаңтарды. Қорған түбіндегі қазандай тасқа шылбырын қазықбаулап тастай берген еді, қарагер ат кенет елең етіп, ықыстай осқырынды. Есті жануар жақын маңнан бір бөгде қимылды сезгені анық. «Бұл не болды екен? Не құдірет болса да көріп алайын, нартәуекел», - деген ойға бекініп жан-жағын шола көз тікті. Сөйткенше болған жоқ, жас қабірдің маңында қараң-құраң еткен бірдеңенің сұлбасы аңғарылды. Осы мезетте ай бұлт арасынан тағы жарқ еткенде, дене тұрқы сиырдай әлдебір мақұлықты анық көрді. Алтайдың зират қазып дәніккен қоңыр аюы екенін бірден білді. Дәл осы кезде бұлт сәл сейіліп, ай жарығы зират аумағында уыздай ұйи қалды. Әй-шайға қарамай бос топырақты бұрқырата көсіп жатқан аюды көрді. «Аш аю ғой, мынау! Қазір мәйітті көз алдымда суырып шығып паршаламақ па! Жоқ, болмайды! Бұл дағы Алланың алдыма әкеліп тұрған бір сынағы шығар! Көз алдымда суыртып жегізіп қоя алмаспын! Алтайдың аюына бірінші рет тап келіп тұрмын ба?! Нартәуекел!», - деген ойлар санасында жылдам жүгіріп өтті. Ердің қасында ілулі қайың шоқпарын оң қолына сығымдай ұстап, қоншындағы ұзын сапысын сабын сипады да: «Я, Алла, өзің жар бол!», - деп жітірмелей басып ұмтыла берді. Осы кезде бір-біріне дүңкілдей соғылған ағаштың дыбысы естілді. «Бетағашқа жетіп шашты!», - деп ойлады жүгіріп келе жатып. Осы кезде кенет құлағына: «Уһ, жаным-ай!», - деген ащы дауыс келгендей болды. Аю да селт етіп басын көтеріп, сәл аңырып қалғандай болды. Аюдың ту сыртынан жанасалай бере, дәл қара тұмсықтан қапысыз соғып-соғып жіберді. Не болғанын аңғармай қалған мақұлық жанды жеріне тиген соққыдан талықсып кеткендей, төрт аяғы серектеп шалқалай берді. Әбжіл, әккі қимылмен тұмсықтан, құлақ шекеден жітірмелете соқты да, сапысын суырып алып тақыр қолтықтан жүрек тұсына бойлата сұғып-сұғып жіберді. Талмауыр тұстан төпелеп ұрып жүріп ес жиғызбады. Жан бермек оңай ма, аюдың қорқыраған үні төңіректі дүр сілкіндіргендей болды. Ауыл жақтан иттердің шуылдай үргені, «айт-айт» деп озандатқан адам дауыстары естілді. Аю қансырап барып, жан тапсырғандай қимылсыз қалды. «Иә сәт, сәт Алла!», - деп сапысын аюдың қалың қылшығына сипай сүртіп бойын тіктей бергенде құлағына ыңырсып-уһлеген адам даусы тағы да естілгендей болды. Демін ішіне алып тыңдап еді, адамның дыбысы жартылай үңірейген көрден шығып жатқанын анық аңдады. Қанша дегенмен, ет жүректі адам емес пе, аюдан қорықпаған басы, мына дыбыстан қобалжығандай болды. Ер жеткелі Алтайдың төрт құбыласын бір-біріне сапырып күн-түн жортқалы талайды бастан кешсе де, мұндайға бірінші тап болуы. Үсті-басын суық тер жауып, жүрегі шіміркенгендей болды. «Жын-пері ме, бұл не болып кетті өзі? Кімнің дыбысы?» Сөйтті де жүрегін басып: - Кім бар мұнда? – деді. - Мен, мен! Су-су, беріңдерші! - деді көр ішінен естілген әлсіз дауыс. «Көрдің ішінде тірі адам бар», - деп ойлады. Сөйтті де апыл-ғұпыл бетағаштың қалған бөлігін топырағымен қоса, бағанағы аю тәрізді аршып үңги бастады. Лақаттың аузын түгел тазартқанда, көр түбінен бозамықтанып кебін көрінді. «Бісіміллә! Ауп», - деп «тірі мәйітті» екі білегіне салып көтерген қалпы, көрдің жиегіне шығарды. Кебіннің бас жағынан буған шүберек шешілген екен. Өрімдей жас жігіттің бет әлпеті көрінді. Жалма-жан белі мен аяғындағы байлауды шешіп, шидем шекпенін үстіне жапты. «Уһ, Аллам-ай! Шөлдегенім-ай! Үйдегілер қайда? Мен қайда жатырмын? Сен кімсің?», - деді жас жігіт үрейлене дауысы дірілдеп. - Қорықпа, балам! Сен әлдеқалай иен далада жатып қалған екенсің. Мен келе жатып тауып алған жағдайым бар. Үрейленбе, жүрегіңді бас. - Сіз кімсіз? Біз қайдамыз? - Мен бір кездейсоқ жолаушымын. Сенің аулыңның маңында сияқтымыз. - Тілім аузыма сыймай тұрғаны-ай. Су-су бар ма? - деді жас жігіт. Көтерген қалпы атының жанына әкеліп, қорғанға сүйеп отырғызды да, жанторсығының тығынын ашып ұсынды. Суды қақалып-шашала ішіп шөлін басқан жігіт түнгі самалды кеуде кере, қомағайлана жұтты. Сәл-пәл өзіне өзі келе бастағандай болғанымен, әлі де аң-таң қалмасына шара жоқ. Айналаға үрейлене қарайды. Ай жарығы түскенде өзіне таныс маңды бағамдап алды ма, кім білсін: - Біз зиратта отырмыз ба? Бұл не болып кетті өзі? – деп сұрады, қорқынышты дірілмен. Жас жігітті ақырындап сөзге тартып, көрге тірідей көмілуінің мәнісін сұрап алу керек деп ойлап, суыртпақтап сұрақ қоя бастады. - Жүрегіңді бас, бауырым. Мен сені осы көрге көмілген жеріңнен тауып алдым. Бір жағдай болғаны анық. Атың кім? Кімнің баласысың? Қай туғансың - Атым Қареке. Таубайдың баласымын. Сүйегім молқының машаны. - Ардакүреңнің иесі Таубайдың баласысың ғой? Жігіт Ардакүреңнің аты аталғанда бейтаныс жолаушының бетіне жалт қарап, даусы қарлыға тамағын кенеді: - Дәл түстіңіз. Ардакүрең жүйрікті бұл төңіректе білмейтін адам жоқ қой. Тай-құнан кезінде бәйгеге мен мініп шапқанмын. - Иә, солай ма? Дұрыс екен. Ардакүреңнің дақпыртына мен де қанықпын. Енді бір-екі күн бұрын басыңнан қандай оқиға өткенін есіңе түсіріп көрші. - Жарайды, кеше.... Алдыңғы күні... Иә-иә, ауылдың жігіттері Көкшынтақта шөп шауып жатқанбыз. Күн шыжыған ыстық болатын. Түскі шайдың алдында суға түсуге барғанбыз. Тағы не болып еді... Иә-иә, өзеннің ортасындағы аралға жүзіп барып, кері қайтқанбыз. Санымның сіңірі тартылып, жағаға жете алмай, малтып келе жатқанмын. - Демек, солай де. Ендеше тыңда, балам. Екеуіміздің мұнда тоқайласуымыздың мәнісі былай болған деп жорамалдаймын: Сен сол суға түсіп жүріп, ағып немесе батып кеткен боларсың. Жұрт сені судан шығарып алғанымен, тірлік қимылсыз қалпыңды өлдіге жорыған болуы керек. Сөйтіп кеше мынау зиратқа әкеліп жерлеп тастаған болар. Құдай айдап сол күні кешке таман зиратқа жолаушылап келе жатып мен келген екенмін. Анау қабірдің жанында дөңкиіп жатқан нәрсені көріп отырсың ба? - Иә көрдім. Ол не? - Ол аю. Ажал айдап, сор түрткен бұл хайуан түн жамылып келіп көрді қазып сені жеуге келсе керек. Мен көрді қазып жатқан аюды өлтіріп, сенің дауысыңды естіп, көрден алып шығып отырмын. Солай. Өмірде не болмайды. Су ішкілігің бар екен, балам. Бәрі де Алланың жазғаны болар. - Ағатай-ай, шыныменен мен көрге тірідей көміліп шықтым ба? Бәсе, мұның бәрі өңім бе, түсім бе деп әлі ештеңенің байыбына бара алмай әңкі-тәңкі отыр едім. Жас жігіт үңірейген қабір жаққа үрейлене көз салды да теріс қарап отырды. Әлі де өз өзіне сенбей отырған болуы керек. Жолаушы қос бас қоржынын ашып сүрі борша түйілген дорбаны ұсынды. *** Күздің таңы себезгілей құланиектеп атып келеді. Аюдың терісін етінен шығарып үлгерген екеу зираттың аяқ жағындағы терең өзекте ат шалдырып, беті-қолдарын жуып, күннің көтерілуін күтіп отырды. Жолаушының шапанын қаусырынған Қареке күзгі таңның қыраулы ызғырығына жеңіл дірілдейді. Алтайдың еріншек күні биік жотаның ар жағынан жылтия сығалап алып, көкке баяу көтеріле бергенде үйлердің түңліктері түріліп, көкшулан түтін жоғары созалаңдай бастады. Әдепкідей жайбырақат таңғы тірлігіне кіріскен кешегі қаралы ауыл бүгінгі күн қандай қуаныш сыйларын білген жоқ еді. *** Тірсек жең мешпетті қапсағай денелі жолаушы бұзау тіс қамшысын қыса бүктеген қалпы ауылға қарай алшаңдай басып келеді. Бір топ ауыл иті жалғыз жаяуды анадайдан көре сала тұра ұмтылды. Екпіндері қатты-ақ. Арсылдай үріп ентелеп келе жатқан иттерден жолаушы бой тартып кідіргектеген жоқ. Әне-міне дегенше сойдақ тісін ақситып арпылдап ең алдымен жеткен тайыншадай көк төбетті қамшымен жасқағандай, шынтағын сәл көтере берді де, қара тұмсықтан тартып жіберді. Талмауырдан тиген соққы ауыр шықты: көк төбет әлсіз қаңқ етті де, екпінімен домалап барып сылқ етіп, төрт аяғы дірілдей серейіп қалды. Жалғыз жаяудың қажыр-қайратын қапысыз сезген өзге иттер: «Кет!», - деп жолаушы қамшысын сілтей ақырып қалғанда, демде сесінен айырылып, құйрықтарын сымпитып безіп кетті. Ауыл адамдары да состиып, самаладай болып үйді-үйінің алдына қарап тұрған еді. Сөйткенше жолаушы Таубайдың үйінің алдына да келіп қалды. Өзіне қарай беттеп келе жатқан өзге жұртқа назарын салған жоқ, Таубай үйінің сықырлауығын серпе ашып ішке кірді. Табалдырықтан аттай бере: «Ассалаумағалейкум!», - деп сәлем беріп, оң босағада бойын тіктеді. Қаралы үйдің ішіндегілер үдірейісе үрпиіп түгел орындарынан атып тұрды. Отағасы Таубай берген сәлемді алып: - Уағалейкумассалам, сәлемші болсаң, төрге шық. – деді. Ауыл адамдары да апыр-топыр ентелей кіріп жатты. - Кімсің? Елмісің, жаумысың? Таң атпай неғып жүрген адамсың? – деді Жолаушы қамшысын оң жақтағы ер-тұрманның бас жағына тастай берді де: - Елмін! Алыстан жүрген жолаушымын – деді. - Жолаушы екеніңді көріп тұрмыз. Кімсің? Қайдан жүрсің? Не үшін келдің, мұнда? - Сүйегім – найманның қаратайы. Әкемнің аты – Қырқымбай. Өз атым – Садақбай. «Садақбай» дегенде үйдегілер гу ете түсіп, жолаушының бетіне тегіс назар салып, бажайлай қарады. - Садақбай! - Әлгі атышулы барымташы Садақбай ма? - Аю алған мықты, жортуылшы қамшыгер дейтін еді ғой. Сол Садақбай рас сенсің бе? – деп біреуі жітірмелете сұрақ жаудырып, енді берулері өзара күмән білдірісіп үйдегілер дуылдасып кетті. Көбінің жүзінде: «Сонау Орыс жеріндегі Садақбай мынау Қайыртының жағасында жаяу-жалпы неғып жүрсін. Қой, бекер шығар», - деген күдік-күмән ойнап тұрғаны анық еді. Осы кезде сырттан кіріп келген Қондыбай ежелгі танысы Садақбайды бірден тани кетті. Қондыбай да осы ауылдың түн жастанып түз кәсіп қуып, көп жортқан сартақым жортуылшысы еді. Аман-сәлемнен кейін: - Иә, Садақбай, біздің ауылды қасқырдың соқпасындай, әйтеуір бір төңіректеп келеріңді іштей сезіп, қауіп айтушы едік. Керме қиып, кісен бұзу үшін түн жамылып келе ме десек, ел ақтаған жалаң аяқ диуанаша таң атпай ауыл кезіп, ит қамшылауға көшкенсің бе? – деп қыжыртты кәсіптес жортуылшыны. Жаңағы тырапай асқан көк төбет осыныкі болса керек. - Жаяу-жалпы ит ұрып жүрсек – ол дағы бір құдайдың жазғаны болар, бәрі де қайырымен болсын, - деді Садақбай сабырлы қалыппен. Садақбайдың бұл келісінің әсте бекер емесін сезген Таубай жұртқа: «Тыныш, сабыр» дегендей қолын сәл көтерді де, Садақбайға қарап: - Жә, болды. Садақбай екеніңе сендік. Сонда мына жаяу-жалпы жүрісіңнің мәнісі не? Соны айтшы? - Пенде шіркін – қашан да құмарлығының құлы ғой! Айшылық алыс жерде, пәлен деген елде аузымен құс тістеген, алдына қара салдырмас өрен жүйрік бар дегенді естісем, сол мақтаған жануарды бір көрмей тынбайтын, ойға алсам айламды асырып жетекке алмайынша ішкен асым бойға тарқамайтын әдетім бар жан едім. Осы құмарлық, Ардакүреңнің даңқ-дақпырты еді, мұнда айдап әкелген. Мына Қондыбай айтқандай, осы өткен түні керме қиып, кісен бұзып Ардакүреңді жетегіме алып жосытып кетпек едім. Үй ішіндегілер тағы гулесіп, кіжініп-қызынып кетті. - Ойдөйт деген! Қалай-қалай сөйлейді мына найманның баукеспесі! - «Жосытып кетпек едім», - деп еркінсиді ғой мынауың, тап бір осы үшін жаратып баптап отырғандай! - Ендігі жетпегені ел-жұрт болып маңдайға басқан жалғыз жүйрікті ұрының тақымына беру еді. - «Жау жағадан алғанда, бөрі етектен», -дегендей, өзіміз қайғыдан қан жұтып жылап отырсақ, қарашы-ей мұның қылығын! – деді Таубай ашуға булығып, қалшылдап кетті. Мына жұрттың енді қаны қызып, әне-міне дегенше тап беріп, түтіп жеуге бекінгені анық болды. Қарекенің жайын айтатын орай енді келді деп бағамдаған Садақбай үйдегілерге қарата қатты зеки сөйлеп: - Жә, болды, керейлерім! Қан жұтып отырсаңдар, май жұтқызып, шүйіншімді алып кетейін деп келіп отырмын! Шүйінші! Шүйінші ағайын! – деді. Отырғандар тағы да гулесіп кетті. - Мынаның есі дұрыс па өзі! Зират жақтан келуі әлей еді, расымен де жарымес диуананың қылығы ғой сөзі! – деді Қондыбай. Өрепкіген жұртты басқан Таубайдың бәйбішесі болды: - Құдай-ау, «май ішкізгенің» не, «шүйіншің» не? Май ішкізуге татырлық жаңалығың болса, бердік, шүйіншіңді! Жұмбақшыламай жөніңді айтшы тез, – деді. Бәрі Садақбайдың аузын бағып тым-тырыс бола қалды: - Суға кеткен балаларыңыз Қареке тірі! Алланың құдіретімен Қарекенің ажал тырнағынан аман қалуына себепші болған жағдайым бар, халайық! - деді Садақбай сенімді үнмен. Жұрт бір сәт демдерін ішке тартып тағы да тым-тырыс бола қалды. Естігендерін миына сыйдыра алмай, көбінің зәре-құты қашып, тегіс абдырап отыр. - Сен өзі не оттап отырсың? Қарекені кеше ғана өз қолымызбен арулап, жер қойнына тапсырған жоқпыз ба? – деді Қондыбай түтігіп тұра ұмтылды. Садақбай да атып тұрып Қондыбайға қарап: - Адамды тірідей көрге көму салттарың ба еді! Қареке тірі, сенбесеңдер зираттың аяқ жағындағы өзекте менің атымды ұстап, шапанымды жамылып отыр. Қорқытып алмай, ебімен барыңдар, жылдам! Үстіне киетін киімдерін ұмтыпаңдар! – деді әмірлі нық дауыспен. Өз құлағына өзі сенбеген Таубай орнынан ұмтылып тұра беріп, буынын игере алмай мәңгіріп отырып қалды. «Құлыным-ау! Бір жақсылықты сезіп ем», - деген бәйбішенің ащы даусы шықты да талықсып кетті. Үйдің іші ұлар-шу. Сәлден кейін ес жиған жұрт Қарекенің киім-кешегін көтеріп, Сарқыт молданы алға салып өзекке беттеп бара жатты. *** Таң бозымен Жазотырдың арнасын кенерелей құлдаған қосар атты жолаушы асықпай аяңдатып Шаңбақкөлден біраз ұзаған соң тізгін тартты. Жетегіндегі күрең тұлпар артына қарап арқырай кісінеді... «Бәйбішенің бабымен піскен сүрі қазысының ауылы бұйырса, алыс емес», - деп өз-өзіне аса бір разылықпен мырс етті Садақбай Асылбек Байтанұлы
254
«Кербұғы» әңгімесіндегі түйінді толғамдар
Алтайдың жыршысы, асқақ рухты қаламгер Оралхан Бөкейдің шығармалары қаймана қазақтың жадында мәңгілікке сақталғаны анық. Әлемдегі классикалық туындылардан еш кем түспейтін Оралханның әңгімелері ойлы жұрттың санасын сілкіп, өмірге шексіз махаббатпен қарауды үйретті. Оқырманның үдесінен шыға білген жазушының әуелгі арманы да сол еді. Шығармаларының ішіндегі «Кербұғы» әңгімесі – қаламгердің қазақ әдебиетіндегі қолтаңбасы деуге толық негіз бар. Қысқаша әңгіменің ішіне алпауыт идеялардың айсбергін сыйдырған жазушының шеберлігіне қайран қалмасқа шара жоқ. Байыптап қарасақ, жануардың жан аярлық халі арқылы өзінің де ішкі әлемін оқырманға паш еткендей әсер қалдырады. Ендеше, өлмес шығарманың түйінді толғамдарына тағы бір зер салып көрелік. * * * – А-а-а-а-у-уу – А-а-а-а-у-уу-аааа! Бұл бедеу үн баяғыдай дүниені дүр сілкіндірер зор болмағанымен, тегіндегі тегеурінді дауыстан қалған жұрнақ айқай екенін аңғартарлық. Бұрын мынау иін тірескен орман, анау қалғып-шұлғыған қапсағай таулар мен қойнау-қойнауына қорқыныш паналатқан құз-аңғарлар Кербұғы үнін іліп алып, үздік-создық қайталап, көпке дейін жаңғыртып, даңғаза қуатпен алысқа жөңкіліп, таратушы еді-ау! * * * Жекпе-жек! Кербұғы осы сұрапыл ерліктің үлгісі жекпе-жектен жаралғанын білетін. Бірақ мұндай теке-тірес сойқан тек бұғыларға ғана тəн қасиет емес, аса ақылдымыз деп сезінетін Адамдар арасында бағзыдан бақилыққа ұласар бітіспес тартыс барын түйсінген жоқ. Адамдар арасындағы жекпе-жек – бұғылар арасындағы жекпе-жектен гөрі қанқұйлы: жексұрын тəртіппен өтерін, бұғыларша жылына жалқы рет сынасып, сонсоң сыйласып тату-тəтті ғұмыр кешпей, бір қадалса қан алып қанатын арын жəне де ойлай алмайтын. Рас, Кербұғы түз тағысын не себептен қоршауға ұстайтынын, адамдардың қу мүйізге құты қалғандай неге өшігетінін еміс-еміс қаперіне алып, осынау екі аяқтылардан жерініп те жүрді... Қайда жекпе-жек болса, сонда əділдік бар. * * * Оның жанары жаутаңдаған көзінде бүкіл əлем көріністеніп, сол əлемнің ендігі қожасы қатыгез адам да қоларасын сайлап əзір жүрді; ал сол адамның қомағай қарашығында мүйізден айрылып пұшайман болар Жас бұғы да тулап, тұтқында тұрған екен. Иір-иір тістер түкті мүйіздің түбін ала ілгерілі-кейін ырыл-дырыл болғанда, Кербұғының миын мың-миллион құмырсқа талапайлап жеп, маржандай тізілген тістері сырқырайды-ай. Əлгінде ғана мейірім тілеп жаудыраған қара көз əп-сəтте қанталап, ақиып шығып кетті. Еркіндіктің ерке желімен жарысып, ой мен қырдың аражігін ажыратпай, бұла боп өскен бұғы дəл қазір өмірдегі жамандық пен жақсылықтың уланған бастауынан дəм татты. Дəм татқызған – Адам! * * * Не нəрсе сұлу болса, отап тастауға, не нəрсе биік болса, құлатып тастауға, не нəрсе аппақ болса, қаралап тастауға, не нəрсе сау-саламат болса, жаралап тастауға, не нəрсе адал болса, арамдап тастауға əуес жұмыр басты пенденің өз оңбағандықтарынан ақталар «ақиқаты» əрқашан да дайын: «Жақсылық туғызбайтын бірде-бір жамандық жоқ. Кездейсоқ оқиға болмайды: бұл дүниедегінің бəрі де – не сынап байқау, немесе жаза, немесе мақтау, күн бұрын болжау». * * * Жазған табиғат сыйға тартқан он сегіз саланың, тым құрығанда бір рет уағы келіп, мезгілінде өзінен-өзі түскен жоқ... Иə, он сегіз сала – тек Кербұғының маңдайына ғана дарыған бағы мен соры... * * * Тау басына тіршілік ұялатқан. Күн жарықтық жаралы бұғының халін сұрады. Онысына да шүкіршілік, табиғат ием ғана өз жаратушысын ұмытпайды екен. * * * – Аааааааа, ууууууууу, ааааааааа, ууууууууу, ууууууу! Бұл үнді күллі тау əулеті үзік-создық ұзақ қақпақылдады, қайталады-ау... Осы сəтте бүкіл өмір «ауа» секілді еді бұғы үшін. Бірақ олай емес екен: жаңадан ғана жетіліп, үлпілдеп тұрған қос мүйіздің түбінен қос оқ сақ етіп тиді де, Кербұғы омақаса құлады. * * * Біреулер айтады: еркіндігін аңсаған Кербұғы тіпті де өлген жоқ. Біреулер айтады: еркіндік алған бұғылар тек қана о дүниеде... Әзірлеген Біржан АХМЕР суреттер ғаламтордан алынды
176
Бүгінгі әдебиеттанудың жай-күйі: Жастар көзімен
Бүгінгі талқы – қазақ әдебиеттану ғылымының проблемасына арналып отыр. Сөз тізгіні – PhD докторы, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті, «қазақ әдебиеті» кафедрасының оқытушысы Қарлығаш Әубәкір мен М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері, жуырда ғана докторантураны тәмамдаған Нұрбол Құдайбергенде. Екеуі де жас та болса ақ адал еңбегімен, білім-білігімен ғылыми ортаға танылған, өзіндік көзқарасы қалыптасқан әдебиеттанушылар. Біз аңдатпа сөзімізді осы жерден қайырдық. Сіздер сұхбатты оқи отырыңыздар: Әңгімеміздің басын бүгінгі қазақ әдебиеттану ғылымының бағыт-бағдары жайынан бастасақ. Тәуелсіздік алғаннан бергі қазақ әдебиеттану ғылымының жеткен жетістігі деп айтуға тұрарлық қандай зерттеулеріміз, қандай жаңалықтарымыз бар? Қарлығаш Әубәкір: Алаш арыстарына қатысты жарық көрген бар еңбекті тәуелсіз қазақ әдебиетінің ең үлкен олжасы деп айта аламын. Марқұм Т.Кәкішев, Р.Нұрғали, К.Юсуп, Т.Әсемқұл, қазіргі С.Қасқабасов, Т.Жұртбай, Т.Шапай сынды әдебиетші-ғалымдарымыздың ауыз толтырып айтуға тұрарлық еңбектері жетерлік. Әсіресе, соңғы уақытта Алаш тақырыбын құбыласына айналдырған жастардың ғылымға бет бұруы көңілге хош ұялатады. Нұрбол Құдайберген: Тәуелсіздік тұсындағы қазақ әдебиеттану ғылымының жетістігі аз емес. Дегенмен, айрықша зор жетістікке жетті деуге де әлі ерте. Жалпы, егемендік алған кез келген ел алғашқы ширек не жарты ғасырға жуық уақытын өзінің төл құндылықтарын қайта қалыптауға жұмсайды. Сол үдеріс бізде де жүріп жатыр. Өшкеніміз көп. Барымыз бұрмаланған. Советтік жүйенің тырнағы, әсіресе, ұлттың жаны – әдебиетке қатты батқан. Тәуелсіздік тұсындағы қазақ әдебиеттануының маңызды жетістігі ретінде кезінде саяси-идеологиялық тұрғыдан қасақана теріс түсіндірілген тақырыптарды қайта қарап, барынша шынайы әрі объективті түрде баға беруге деген ұмтылысын айтуға болады. Алаштықтар ақталды. Тарих қайта безбенделді. «Дүниеге тәуелсіздік көзімен қарайтын әдебиет керек», - деп Елбасы айтқан екен. Осындай әдебиеттің де, әдебиеттанудың да іргесі қаланды. Яғни дүниеге диалектикалық материализмнің, социалистік методологияның көзімен қарайтын әдебиеттану енді жоқ. Ежелгі дәуірлерден бастап ХХ ғасырдың соңына дейінгі кезеңде өмір сүрген тарихи тұлғаларымыздың шығармашылығы қайта сарапқа салынды. Аштық, репрессия, дін және кейбір тарихи тақырыптардың әдебиеттегі көріністері зерделенді. Сонымен бірге, теориялық тұрғыдан да көп ізденістер жасалды. Антропологиялық, нарратологиялық, дискурстық һәм герменевтикалық зерттеулер жарық көрді. Кешегі өткен совет заманында жалпы білім, ғылым саласында тұрақтылық, белгілі бір дәстүр, соған сай талап пен мықты жүйе болған-ды. Тәуелсіздік алған соң, еліміз руханиятқа емес, экономикаға көңіл бөлгендіктен, білім мен ғылымның арасы да ажырап кеткені өтірік емес. Қазақ ғылымының қарашаңырағы – Ұлттық ғылым академиясы да айбарлы мәртебесінен айырылып, қоғамдық ұйым болды да қалды. Ал, бүгінгі күні сол академияға қарасты ғылыми-зерттеу институттары гранттық жобамен қаржыландырылатын халге түсті. Айтпағымыз, бұрынғы әдебиеттанудың рөлі, академиялық үлгісі сақталды ма? Қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымы салалық негізде қандай маманға зәру? Қарлығаш Әубәкір: Жеке пікірім, тек қана қазақ әдебиеті емес, біздегі барлық сала профессионалды деңгейдегі сауатты маманға зәру. Ал, қазақ әдебиеті сыншы, аудармашы, фольклортанушы, нарратолог т.б. көптеген маманға да һәм жазушы, драматург, сатирикке де зәру. Бұл мәселе ұлттық тарихи жадымыздың қайта жаңғыруымен, отарсыздануымен, әлеуметтік-экономикалық факторлармен тығыз байланысты. Әдебиетіміздің болашағы үшін әдеби орта мен әдеби мектерді қалыптастыру қажет деген ойдамын. Нұрбол Құдайберген: Бұрынғы академиялық дәстүр сол қалпында сақталды деуге болмас. Сақталған күннің өзінде ол бүгінгі талап-тілектің үдесінен шыға алмас еді. Салыстырмалы түрде айтқанда, постиндустриалық білім қоғамының талаптары да жылдам өзгереді. Совет кезіндегі қамқорлықты ғана сағына еске алуға болатын шығар. Өйткені, қазіргі Қазақстан ғылымының халі мүшкіл... Шет елдің алдыңғы қатарлы университеттерінен тағылымдамадан өтіп, танымал ғалымдардың алдын көрдіңіз. Шет елдік университетте әдебиеттану ғылымы қалай оқытылады? Әдебиетші маман даярлау ісіне қаншалықты көңіл бөледі екен? Қарлығаш Әубәкір: Өз басым АҚШ, Сан-Диего мемлекеттік университетінде, Қытайдағы Минзу университетінде тағылымдамадан өтіп, Мәскеудегі мұрағат қорында біраз жұмыс істедім. Түркия профессорлары ЕҰУ-де дәріс оқыды. Бір түйгенім, біздің әдеби танымымыз орыс әдебиетінің негізінде жасалған және соған байланып қалған. Ал, әлем, мүлдем басқа бағытта, алуан түрлі тәсілмен сөзтаным саласын игеріп жатыр. Орыс әдебиеті керемет дейтін кеңестік психологиядан сәл арылып, жалпы әдеби прогресстің даму процесін қадағалауымыз қажет. Біз әдебиетті нарратология, психология, саясаттану, әлеуметтану салаларынан бөлек қарастырамыз. Ал, шетелде мұның бәрі бір. Мысалы, америка әдебиетінде шығарманы оқымай тұрып, оқырман автормен толық танысып шығады. Себебі, олар шығарманы тану үшін әуелі авторды тануымыз керек дейді. Ал біз автордың туған жылы мен жерін білсек білерміз, басқа мағлұмат жоқ. Тіпті Әуезовтің өмірдегі адами келбетін нақ білмейміз. Жарайды, кеңестік кезеңде ақын-жазушылар цензураның салдарынан кулисаның ар жағындағы өмірлік болмыстарын жасырды делік. Соның өзінде қаншама күнделіе, естелік қалдырды. Ал, қазіргі ҚӘ-нің өкілдері қалай жүр, кімді оқиды, ұстанымдары қандай, бейхабармыз. Оны әздеп, сұрамаймыз да. Себебі біз шығарманы автордан бөлек талдаймыз. Бұл үлкен қателік деп есептеймін. Америкалық проф. жетекшім былай деген еді: Толстойдың адюльтер мотивіне (отбасыдағы жарға опасыздық мәселесі) деген көзқарасын одан сұрамай-ақ білуге болады. Себебі, Толстойдың өмірлік философиясын таныған адам Толстой адюльтерге қарсы деп бірден айта алады. Ал, сезімді ар-намыстан, ұяттан да жоғары қоятын нәпсәни ойдағы адам үшін бұл керемет ерлік болуы да мүмкін. Сондықтан көркем шығарманың бағасы оқырманның жан тазалығына, психологиялық, саяси т.б. сауаттылығына және автор психологиясына байланысты деп... Осы тәрізді әдеби зерттеу тәсілдері, контент анализ, психологиялық параллель, жалпы зерттеу методологиясы әлем әдебиетінің өсуіне ықпал етіп жатыр. Ал, бізде сын жоқ, теориялық талдау жоқ. Ақын-жазушыларымыз сынға зәру. Туындыларының дұрыстығын я бұрыстығын талдап көрсететін маман да некен-саяқ. Соның кесірінен бүкіл әдеби процесс кешеуілдеп тұр. Әдебиеттің идеологиялық құрал екенін ойдан шығармаса, мемлекетіміз баяғыда-ақ назар салып, дұрыс қаржыландырып, халықтың рухани кемелденуі жолында еңбек етер еді. Аударма саласын айтудың өзі ұят. 1911 жылы "Хэмптон" журналында шыққан Джек Лондонның әңгімесін Ж.Аймауытұлы 1918 жылы аударып, сәл кейін жариялайды. Әлем әдебиетінен қазақ даласы хабардар болсын дейді. Интернет жоқ, байланыс дегеніңіз айлап, жылдап уақыт кетіретін қиын кезеңдегі әдеби үрдісті қараңыз. Ал, қазір... 5 секундта ақпарат алмасатын заманда біз не бітірдік? Ойлап көрсек... біз ... Нұрбол Құдайберген: Шет елдерде әдебиеттану ғылымына деген қызығушылық жоғары. Содан да болса керек, оған түсушілер арасында да бәсеке күшті. Әйтеуір, «грант болған соң» оқитындар аз сияқты... Біріншіден, Батыс елдерінде «әдебиеттану» деген ұғым жоқ. «Әдеби зерттеулер», «Әдеби сын» делінеді екен. Екіншіден, әдебиеттану ғылымы философиямен тығыз байланыста қарастырылады. Сондықтан да, философияның басты арналарын, негізгі тұжырым-концепцияларын терең түсініп алмайынша сөз өнерінің теориясын терең тани алмайсыз. Тіпті талдауларының өзі осы бағытта жасалынады екен. Үшіншіден, шетелде ғылыми теориялық бағытымен бірге практикалық мәнін де ұмыт қалдырмайды. Студент оқып жатқан тақырыбын, алып жатқан білімін өмірде қолдана алуы тиіс. Төртіншіден, ғылыми тақырыпты бірден бекітпейді. Оқуға түсіп, алды-артын тани бастаған адамнан тақырыбы мен жетекшісін бекітуді мәжбүрлемейді. Ол алдымен міндетті пәндердің бәрін оқып бітіруге тиіс. Содан кейін ғана өзі қалаған тақырыбы мен профессорды таңдай алады. Жалпы, ерекшелік көп. Оның ондаған айырмашылығын айта беруге болады. PhD бағдарламасы бойынша білім алдыңыз. Ғылым жолына түскен докторанттың басынан өткен қызығы мен шыжығы да көп болар, сол жағын тарқата айта отырсаңыз. Болашақ докторанттарға айтар кеңес, ұсынысыңыз қандай? Қарлығаш Әубәкір: Ең үлкен жетістігім - ҚӘ-нің корифейлерінен дәріс тыңдап, шетелде аз болса да білімімді жетілдірдім. Шетелге барып-келу мүмкіндігімді дұрыс пайдаланып, қыдыру мен туризмге емес, пайдалы білімге жұмсағаным үшін қуанамын. Докторанттарға да айтар кеңесім сол. Бар мүмкіндікті ғылымның игілігі үшін Пайдаланыңыздар! Қайтымы боларына сенімім кәміл. Нұрбол Құдайберген: Ең алдымен, PhD-ге тапсырмай тұрып оның сіз үшін шынында да керек екеніне көз жеткізіп алыңыз дер едім. Ол үлкен сын-қатерлерге дайын болуды талап етеді. Шетелдік бір зерттеу бойынша, докторанттардың үштен екісі депрессияда жүреді екен. Жалпы, PhD деген сөздің өзі «философия докторы» деп айтылып жүр ғой. Қазір атын ұмытып тұрмын, шетелдік бір ғалым осы ұғымды басқаша түсіндіреді. Қысқаша айтқанда, PhD дегеніміз адамзатқа белгілі білім шеңберін жарып шығатын нүкте екен. Осы тұрғыдан алсақ, көбіміз лайықты болмай шығамыз! Екіншіден, осыған қажетті дағдылар қалыптастыруды ерекше қадап айтар едім. Өйткені, әдет-дағды дегеніміздің өзі – адамның екінші табиғаты. Академиялық өмірге қажетті дағдылар тізімін жасап алып, біртіндеп соларды игеруге, меңгеруге тырысу керек секілді. Бір ғана ғылыми жазу өнерін алайық. Көп жағдайда елеп-ескермегенімізбен, оның да өзіндік жүйесі, әдеп-ережелері шаш-етектен. Қазіргі заманға сай әрі өте сауатты түрде меңгерем деген жан болса, coursera.org, edX.org сайттарындағы әлемнің ең үздік университеттерінің онлайн курстарын оқуды ұсынар едім. Сіздің ойыңызша бүгінгінің әдебиетші-маманы қандай болуы керек? Қарлығаш Әубәкір: Сауатты, адал, бай, бірнеше тілді меңгерген еңбекқор һәм әдебиетке ғашық болуы керек. Сонда ол әдебиетіміздің дамуына үлес қоса алатын нағыз маман, профи бола алады. Нұрбол Құдайберген: Сауатты болуы керек. Бұл – қай кезде де маманға қойылар талаптың үлкені. Дегенмен, оның да мәні өзгеріп отыра ма деймін. Мысалы, бүгінгі маман ағылшын тілін білуге міндетті. Іздегеніңнің орысшасы жоқ, ағылшыншасы көп! Сосын әдебиетке жақын салалардан хабардар болуы керек деп ойлаймын. Тарих, лингвистика, этнография, философия, психология, социология, мәдениеттану ғылымдарын қойып, қазіргі Батыс әдебиеттануы биология, неврология ғылымдарымен ұштастыра отырып зерттеулер жасап жатыр. Мысалы, әдебиетті эволюция теориясымен немесе біздің дене бітіміміздің ерекшелігімен сабақтастыра отырып талдау жасайтын ғалымдар көбейіп жатыр. Бір ғана бейнелі сөз тіркесінің жасалуына қатысқан адам миындағы талшықтардың табиғатын тануға деген қызығушылық аса жоғары екен. Жалпы, қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымында постмодернистік, структуралистік, антропологиялық және рецептивтік, психоаналитикалық талдаулар туралы айтылып жүр. Дегенмен, постструктуралистік, деконструктивистік, мультимәдени, постколониалды, когнитивтік зерттеулерге әлі де көңіл бөлінбей келеді. Меніңше, қазіргі заманның әдебиеттанушы маманы ескі мен жаңаны ұштастыра білуі керек. Жарқын ӘЛІ
794
Тыныштықбектің ақындық биіктігі
Қазақ өлеңін қадірлейтін оқырмандар арасында Тыныштықбек Әбдікәкімұлы есімін білмейтін оқырмандар кемде-кем шығар. Тіпті жоқ деуге болар. Тыныштықбек өзінің жырларымен қазақ поэзиясына бұзып-жарып кірді де поэзия оқырмандарының санасында өшпестей болып, берік таңбаланып қалды. Тыныштықбек ақын туралы қазақ әдебиеті алыптарының бірі Әбіш Кекілбаев былай деп жазыпты: «Бұл – менің бұрын-соңды көрмеген де, естімеген де қаламгерім. Өлеңдері көзіме, дәлірек айтсам, көңіліме оттай басылды. Ойыма қай-қайдағы оралды. Көз алдыма нелер келіп кетпеді?... Басқасын қойғанда, ырғағымен, әуезі, көзтастасы мен сөз саптасының өзі талай-талай жайттарды жадыма салды». Бұл әрине, Тыныштықбек ақынға берілген зор баға деп білеміз. Оқырман қауымға ақын «Ақшам хаттары» («Жалын», 1993, Алматы), «Ыруан» («Атамұра», 2000, Алматы), «Алқоңыр дүние» («Фолиант», 2014, Астана), «Бесінші маусым жұпары» («Атамұра», 2017, Алматы) жыр жинақтарын сыйлап, қазақтың ұлттық дүниетанымы мен әлем халықтарының космогониялық, ғарыштық дүниетанымын үйлестірген «Қас Сақ аңқымасы» (1-кітап, «Елорда», Астана), «Қас Сақ аңқымасы» (2-кітап, «Қазығұрт», 2003) атты еңбектерін жазған. Тыныштықбек поэзиясының интеллектуалдық болмыс-бітімі өте жоғары деңгейде. Оны түсініп оқу үшін үлкен ой мен сезім қажет! Тыныштықбек жырларының архетиптік қабаттары өте терең. Оның жырларын түсініп оқу үшін күрделі герменевтикалық түйсік пен көркем эстетикалық даярлық үдесі керек-ақ! Тыныштықбек жырларынан ой танымы, сезім танымы, жүрек танымы, діл танымы, Ес танымы менмұндалайды. Ал Ес танымы сана иесінің күрделі болмыс-бітімінен хабардар етеді. Ал сана иесінің басында «қош» атты үлкен рухани субстанция болу қажет дейді ақын. «...Қандай ғажап өн бойыңнан Қош аңқу! Күннен бе, жоқ күреңіткен түзден бе, Тану үшінбес қаруың жасанған: Қош Ес, Қош Ой, Қош Сөз, Қош Іс, Қош Жүзе!.. Қош Қар Нұрын аяп еді қашан Күн!» Ақын жырларында «Ес» абстрактілі ұғымнан лирикалық образ табиғатын, болмысын иеленеді. Тыныштықбек жырларында «Ес» «аңқушы ие», «иесі», «ес» категориялары арқылы өрнектеліп, «Естің» шапағы аңқушы иіс тұлғасында бейнеленеді. Ақын осы «аңқушы», «жұпар», «қош» ұғымдарын өзінің «Қазақ иісі» деген топтамасы арқылы ұлттық этномәдени, этномаркерлік болмысын айшықтап, аша түседі. Тыныштықбек жырларының мифопоэтикасы өзінше жатқан бір әлем. Оның терең қабаттарына бару үшін арнайы үлкен зерттеу қажет. Поэзиядағы мифопоэтикалық ойлау жүйесінің белгілері мифологиялық санаға, мифологиялық символикаға ұштасып жатады. «Кез келген талантты ақын әлемнің өзіне көрінген бөлшегін тұтас әлемге айналдыруға және сол әлемнің материалынан тек өзінің мифологиясын жасауға мүдделі», - дейді Шеллинг. Мифологиялық символиканы поэзиядағы көркемдік тәсіл деп білуіміз керек. Ал символикалық ойлаудың негізгі құрылым-нысандарына, тіректеріне архетиптер жатады. Көркем шығармадағы, поэзиядағы архетиптер образдық мағына, мәннің ядролары, негізгі тудырушысы, алғашқы болмысы болып табылады. Әр халықтың салт-сана, әдет-ғұрып, тұрмыс-тіршілігі, наным-сенімі, діни түсінігіне байланысты архетиптер әр қилы мағыналық болмыс пен мәнді иеленеді. «Мифтік архетиптер ешқашан жоғалмайды, тек өзгерістерге ұшырап отырады. Әдеби талдаудың бір міндеті – оларды таба білу» деп жазды У.Б.Фрай. Тыныштықбек Әбдікәкімұлы поэзиясындағы мифопоэтикалық ой өлшемдерінде терең сырлар мен мифологиялық символика мен мистикалық элементтер жеткілікті. Ақын жырларында түнгі кезең ерекше бір құпиясы мол тажал болып суреттеледі. Мына түн қандай суық қорқынышты, Жүзінде жатқандайсың зор қылыштың... Миымды бүре-бүре бұлты ажалдың, Жұртқа еріп, Мың ластандым, мың тазардым. Міне, енді... Қала қара, ай сап-сары, Сарғайып жалғыз тісі тұр тажалдың. Өлең жолдарындағы тажалдың сарғайып тұрған жалғыз тісі – ай, ал тажал – түн. Жалпы Тыныштықбек поэзиясындағы архетиптердің көпшілігі шаманды ұғымға қатысты жын, албасты, пері, дию, тажал, әзірейіл, әзәзіл, ібіліс болып келеді. Ақынның образды әлемін құрайтын архетиптердің кқпшілігі ұлттық тұрмыс-тіршілік, шаруашылықтың негізі болған төрт түлікпен байланысып жатады. Мысалы: «Сөз құлынды, көз боталы», «желге ілесіп қүнұзақ дала кезер, желкілдетіп шудасын түйе-сағым», «Марқа-көңіл маырап болмай қойды, Терезеден ай қарап теке мүйіз», «Не деп саған жазайын қой қоздаған, Таң мөңіреп, аспанда ай боздаған...», «Бүгін аспан боталап, таң тамсанды», «Дем алармын желіні сыздап Таңның, қозы бұлттар жамырап емген кезде», «Ботасынан айрылған боз інгендей, боздайды кеп көшеде боз бағана», «Көгілдір нұр төгіп тұр көкте жұлдыз, Қой көзіндей сәулеге шағылысқан» т.б. Тыныштықбек ақынның өнерді, жалпы поэзияны үлкен жауапкершілік деп ұғады. Ақындық өнер тылысымын: Ақын деген – жұмақта да мұң кешу. Ақын деген – тылсымданған үббе-су. Ақын деген – ойдың көзі арқылы Бар тіршілік иесімен тілдесу – деп бағамдайды. Тыныштықбек поэзиясы нағыз ұлттық дүниетаным иірімдерімен өрілген. Оның қай-қай өлеңін алмасаңыз, ұлттық жұпар иісі аңқиды. Тыныштықбек поэзиясы – нағыз этнофорлық поэзия! Ақынның өзі де – этнофорлық тұлға! Содан болу керек ақын: О Жарық Дүние, осылай ғана тұрсаң – құп. Көкірегімде Өлең көшіп жүр, Қазағымның иісі аңқып! – дейді. Тыныштықбек жырлары сезімнің ең жоғары кернеуін дөп басады, сөз энергетикасын шебер ойнатады. «Қызғылт үміт ішінде – көпшіл арман, Көкшіл арман ішінде – күрең өмір».. Қалай? Қалай ... ағаң ба?... жұмысында. Дейді бізге, «тезірек ұғысыңдар». Алло-ау, Алла-ау, жауап бер, жалындырма, Жаным менің тұр қазір сым ұшында! Ақын дағдылы ұғымдардың орнын ауыстырып, үлкен поэтикалық эффект, әсер туғызуға шебер. Мысалға, «Айдай жарқыраған маңдайыңмен таңдап алып», «Қаздардың қаңқылынан қаймақ жалап», «Түнде сәл Ай сәулесін таңдап алам». Ақын оқырманын өте биікке қояды. Тіпті оны «Алдияр оқырманым» дейді. Сондықтан да ол: Өлер болсам, өңменіме сұғылып семсердей мұң, Сөзден және сенің қолыңнан өлсем деймін, – дейді. Ақынның поэтикалық танымының қабаттары тереңде жатыр. Оны көру үшін ерекше таным, сезім, түйсік қажет. Ақын жырларында дерексіз ұғымдар жанданып жүре береді. Әр лүпілі ділімнің – мәңгілік мұң тарихы. Сен ғана еститін, Көре алатын! Танитын! Уысына үміттің уыз төгіп фәни Күн... Елесіңнің ернінен қақ жарылар қара ұйқым! Тыныштықбектің қай-қай жырларын алсақта, ең алдымен өзі айтатын «көркем де алғыр Тіл» жүреді. Түйіндей айтсақ, салт-дәстүр, әдет-ғұрыппен ұштасып жатады. Тыныштықбек ақындық өнердің «тылсымданған үббе-суын» мейірі қана іше отырып, поэзия көгінде «сана Абыз» боп қала берері сөзсіз. Сәбит Жәмбек
233
Тағы оқыңыз  >
МУЛЬТИМЕДИА