Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы
«Күз бен қыз» кітабының тұсауы кесілді
Бұрнағы күні Астанадағы Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының "Өнер" залында қызылжарлық ақын, бірнеше республикалық мүшайралардың жүлдегері Нұргүл Оқашеваның жуырда ғана баспадан шыққан "Күз бен Қыз" атты кітабының тұсаукесір болып өтті. Әдеби кешті ақын, "Дарын" мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты Қалқаман Сарин жүргізіп отырды. Шараға есімдері елімізге танымал қаламгерлер мен өнер иелері, ақынның шығармашылықта қатар жүрген достары және оқырмандар қатысты. Қалқаман Сарин Нұргүл Оқашеваның әдеби ортаға сонау студент кезінен танылғандығын айта келіп, бүгінгі шараның маңызына тоқталды. Сонымен қатар, қатысушыларды ақынның өмірімен, шығармашылықтағы жетістіктерімен таныстырды. Кітаптың тұсауын Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты Кәрібай Мұсырман мен композитор, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері Жолман Тұрсынбаев, әдебиеттанушы Омар Жәлел мен ақын Маржан Ершу кесті. - Нұргүлдің ақындығы өз алдына, журналистік қабілеті де қарымды. Осыдан бірнеше жыл бұрын қолына қалам ұстаған қаршадай қызды облыстық "Солтүстік Қазақстан" газетіне жұмысқа қабылдаған едім. Небір сайыпқырандардың ізі сайрап жатқан қарашаңырақтың қарышты дамуына Нұргүлдің де қосқан үлесі зор. Бүгінде өзі де бір газетті тізгіндеп отыр, - деді Кәрібай Иманжанұлы. Содан кейін ақынның үзеңгілестері сөз алып, жылы лебіздерін арнап, өлеңнен шашу шашты. Жиын барысында халықаралық, республикалық конкурстардың жүлдегерлері Эльвира Нұрғожина мен Бүркіт Жанайдың әсем әндері тыңдарман жүрегінен орын алды. Әдеби кеште Нұргүл сиясы кеппеген жаңа өлеңдерін оқып, оқырмандардың ыстық ықыласына бөленді. adebiportal.kz
80
Құлментегі М: Болмысы бөлек Адал ақын.
Адалбек Ақмәдиұлымен ақын Асанқадір Исабек: «Бірнеше кітаптың иесі», - деп таныстырды. Орта бойлы қара торы екпіндетіп шешен сөйлейтін жан-жақты білімі бар көзі отты. Өз өлеңдерін қоңыр дауысымен мәнерлеп жатқа оқитыны маған ұнады. Жалпы пошымында қазаққа тән болмысы бар. Жігерлі. «Руым меркіт», - дегенде қатты риза болдым. Кешегі ұлы Шыңғысханмен тайталасқан меркіттің ұлы табақтас болып қасымда отыр. Дастархан басында жөн сұрасып таныса келе ол 1969 жылы Шығыс Түркістанның Алтай аймағы Жеменей ауданында дүниеге келген, атажұртқа 1996 жылы небір қиын кезеңдерді басынан өткізіп аңсап сағынып жеткен бауырымыз ақын Адалбек Ақмәдиұлы екен. Қою қайратты қара шашын сілкіп артына қайырып өз өлеңдерін бірінен кейін бірін шабыттана оқыды. Әңгіме барысында пікірлеріміз үндесіп бір-бірімізді біле бастадық. Өлеңдерін тыңдап отырып байқағаным ұлтын сүйетін ұлтының мұң мұқтажына немқұрайлы қарамайтын ұлт тағдырына адалы жүрек пен ақындық көзқараспен айта алатын қуаты бары көрініп тұр. Бұл ақынды сонау Шығыс Түркістандағы туған жері Жеменейде жатқызбай тулатып Атажұртына алып келген де сол ұлтын сүйетін ақын жүрегі ме деп қалдым. Ойымыз бен рухани түсінігіміз бір жерден шығып, бір-бірімізді түсіне бастадық. Ақын Адалбек «Аян», «Құсұйқы», «Айжанар» деген үш кітабын маған сыйлап, «оқып көріңіз ұнаса пікіріңізді білдіріңіз», - деп ұсынды. Әрине кез келген ақын оқырманының пікірін білгісі келеді өзін тану үшінде оқырман пікірі керек. пікір жазуда оңай іс емес, жөнсіз мақтап өсіре сөйлеуге болмайды, дөп басып айта білсең ол ақынға пайдалы іс болар еді. Өнер адамы кім? Ол – ақын, суретші, мүсінші, сазгер, ұста сәулетші – осындай өнердің әр саласында өз өнерінің қабілетіне байланысты өнер иесі болады. Ол өнеріне өмірінің соңына дейін адал қараса тұлғаға айналады. Кез келген өнер ұлтқа халыққа қызмет жасау керек. Халықтарды, ұлттарды бір-біріне туыс бауыр жасайтын өнер, өнеріне қарап халық болмысын тануға болады. Өнер адамының керекті құралы ұлтшылдық, Абай байдың баласы, бәрі де жетеді болыс та болған бірақ қазақ үшін неге күйіп-піскен. Себебі, ұлтын шексіз сүйген ұлтшыл. Ұлтының болашақ тағдырына алаңдаған. Сондықтан Абайды кім көрінген түсіне алмайды, ол ұлы ойшыл философ Абайды түсіну үшін терең білім керек. Білімсіздер айтады: «Абай айтты ғой, есектің артын жусаң да мал тап», - деп шулайды. Әй ары қарай неге оқымайсың ар жағында Абай айтып тұр ғой «Өзім деп мал тапқан адам хайуанмен тең» қазір өзім дегендердің көбейген заманы. Әрбір өнер адамына өнер Тәңірден берілген сый деп ұғынып өз халқының мүддесіне жұмсап қазақ халқының рухани мәдениетін байыту әрбір өнер адамының парызы. Осы бір ойларды айтып кетуді жөн көрдім. Енді ақын Адалбек Ақмәдиұлының өлеңдеріне талдау жасап көрелік. Өнер адамына өнер Тәңірден беріледі дегенге Адалбек ақынның жауабы. Әй, дүние естимісің, сен мені, Мен Тәңірдің ақынымын жердегі. Жырлап-жырлап кетем ұшып аспанға, Өлеңменен нұрландырып кеудені, Мен тәңірдің ақынымын әй ғалам. Бұл жерде ақында жігерлі екенін білдіріп әркім бара бермейтін батылдық сезіліп тұр. Тіл адамзат баласында әр ұлттың өркениеті – қымбат қазынасы. Өз тілін ардақтап, құрмет тұтпайтын халық болмайды. Тіл – құдіретті қару, сол халықтың бітімі тілінде жатыр. Жауласқан екі елді екі ауыз сөзбен дауын шешкен небір ақылман ділмар шешен-билер өткен. Қазақта «жылқы кісінескенше адам сөйлескенше» дейді. Тіл арқылы әлемді Тәңірін таниды.сондықтан ана сүтімен қанына дарыған тілді ана тілі деп құрметпен қарап кие тұтқан. Тіл киесі деген ұғым осы. Тілді құрметтемесе тілдің киесі атады. Осы тілге қатысты ақынымыз не айтады. Құлақ салып көрейік. Білгің келсе әлемді, Сөйле Дала тілінде. Бөлшек-бөлек әр елді, Біріктірер түбінде. Міне ақын тіл құдіретінің тамырын төрт ауыз сөзбен дөп басып айтып тұр. Тіл өркениет жемісі адамдарды біріктіретін өнер құдіреті. Тіл туралы тағы бір өлеңіне кезек берелік. Сенің тілің сөйлегенім туғалы, Шындық туын жығып алдым шұғылалы. Менің тілім тылсым көктің қылышы, Менің тілім сәулелердің сырлы әні. Сенікінде саңғырығы сайтанның, Хақ алдында әуселеңді байқармын. Менің тілім көк бөрінің ырылы Көк Тәңірдің құрсағында шайқалдым. ... ала тілден дана тілді бальзамдап Қара түннен баба күнге қайтардым. Ақын отаршыл басқа тілдердің ықпалын жиренішті айта отырып өз тілінің құдіретін ашып айта білген. Мысалы тылсым көктің қылышы, көк бөрінің ырылы, Тәңірдің құрсағында шайқалдым бұл көркемдік теңеулер өлеңге керемет қуат беріп тілімізді асқақтатып сонау өткен дәуірдегі түркілік сарындардан әсерлі елес береді. Ақынның тамырында құдіретті көне түркілік қанның ұшқыны ойнап тұрғанын аңғару қиын емес. Қуат күштің бәрі көне дүниенің құшағында оны заманға лестіру өнер адамдарының мойнындағы парыз. Уа, Жаратқан, Түнегіңді ал, күнің бер. Өзегіме өз елімнің мұңын бер Қазағымның жанары боп жылаймын, Маған біраз жыр жазарлық ғұмыр бер. Уа, Жаратқан, өкпелі ғой маған ел, Бауырын әлі жаза алған жоқ қарагер. Қазағымның жоқтамасам намысын Бас ұрмаймын алам десең ала бер, Өкпелі ғой маған қалам – қарагер. Тек ақындық емес Қазақ өнерінің қай саласы болса да сол өнердің иесі бірінші ұлтын сүю, ұлтшыл болу парыз деп түсінемін. Онсыз үлкен дүние жасау мүмкін емес. Кез келген өнер туған халқының көңілінен шығып жүрегіне жетсе, сол әлемдік мәдениет болып саналады. Жоғарыдағы Адалбек өлеңі ұлтына деген шынайы сезіммен шыққан елдің мұңын, жырлап намысын қорғау әр ақынға тән қасиет. Кез келген халықтың өнер адамы өз тағдырын ұлт мүддесіне байланыстырады. Мысалы, ұлы Абайды алып қарайық: ұлтын барынша сүйген ұлтшыл адам. Өзі төрт түлігі сай байдың баласы барлығы бар, ел билеп болыс та болған. Қазақ билігіндегі заңдарға өзгеріс енгізуге ұмтылған. Қазақты түзетуге болашағына қатты алаңдаған ұлты үшін осынша уайым қайғы жеуі ұлтын шексіз сүйген ұлтшыл адам ғана ұлт болмысына қызмет жасай алады. Абай туралы Адалбек не дейді: Мың қайтара оқып шықтым «Құранды», Пайғамбарлар қайталапты бір әнді. Айналып кеп Абайыма жүгіндім, Кешір Құдай күнәмді. Көбінікі күмәнді. Абай ғана айтқан екен турасын, Абайға да нанбап еді қу басым. Құдайына шын берілген жан болса Абай құсап жырласын. Абай – жалғыз сырласым. Маған ұнағаны Адалбектің дөп басып, батыл айтуы. Құдай өзі ауызына салып тұрса неге айтпасқа ақынға ең керегі батылдық. Айтпаса сөздің атасы өледі дейді қазақ. Кешегі комунистік қоғамнан шыққан ақындардан батылдық еш уақытта шыққан емес. Міне еркін ойдың ақыны өз бабасын биіктен көріп жырлайды. Жалғасымын өйткені Ұлы Абайдың Жалған дәулет басыма сұрамаймын. Құтылмайды түлкі жыр бұлаңдаған Дәл тигізем көзінен құралайдың. Себебі, мен – Рухымын Ұлы Абайдың. Абай философ, ақын. Сөз ділмары шешен, сазгер, домбырамен ән айта білген аудармашы, сол дәуірдің заңын жетік білген қазақ қол өнерінен алғаш көрме ұйымдастырған жанның бірі орыс тілін жетік білген. Қазақ дәстүр-салтына жетік білгірі, сол дәуірдегі шығыс, батыс кітаптарын оқыған қазақ топырағындағы өз дәуірінен озық туған жан екені шығармаларынан айқын аңғарылып тұр. Абайдың орыс ақыны Крыловтан аударған «Қарға мен түлкі», «Шырылдауық шегіртке» сияқты аудармалары түпнұсқадан асырып, қазақ болмысына енгізіп алып келуі аударманы Абайдан үйрену керектігін көрсетіп тұр. Крыловтың өзі ол еңбегін үндінің көне дәуірдегі Жатак кітабынан алған, сол дәуірде Үндістанда бай-манаптарды жаман іс-әрекеттерін аң-құс образды бейнесімен келемеж етіп шығарған. Сонымен бірге, неміс ақыны Гетенің «Қараңғы түнде тау қалғып» өлеңін Лермонтов аударған нұсқасынан алып, қазақ өнеріне теңдесі жоқ өнер туындысын қалдырды. Мұқағали да Абайды көп зерттеп, үлгі алған адамның бірі. Абай шығысқа да, батысқа да ұқсамайтын құбылыс өнерінің түп тамыры сонау Түрік әлемінің Күлтегін, Тоныкөк тас кітаптарымен сарындас. Қазақ сөз саптау өнері, мифтік аңыздарымыз, эпостық жырларымыз, ән-күйіміз, музыкалық сазымыз, аспаптарымыз ешкімге ұқсамайтын өзінше әлем. Ерекшелігіміз осында жатыр. Абайды батыстан, шығыстан, орыстан үйренді деп жүргендер өнерге зерделеп қарамайтын дүмшелер. Сыртқы күшке жалтақтаған сүмелек жағымпаздар Абайды екінің бірі түсіне алмайды. Түсіну үшін үлкен білім керек. Абай болмысы тұңғиық терең түпсіз ғарыш. Тәңірдің Қазаққа берген сыйы. Мен Қазақпын, Атыраумын, Алтаймын, Құрта алмаған сан алапат, сан қайғың. Ғасыр ана бесігінде тербеткен, Махамбетпін, Абаймын мен Нартаймын. Адалбек ақын Абайдың өзін пір тұтады. Абайдан өмір бойы үлгі алғысы келеді. Ұлтын сүюді Абайдан үйреніп, өзіне ұстаз санайды. Адалбек те өз халқының тағдырына алаңдайды, жаны күйзеледі, тебіренеді. Өзіңнен көр Қазағым бәр-бәрінде Бара жатыр азайып дәрменің де. Жусан иісі бұрқырап жататұғын, Жоғалыпты жырларың, әндерің де. Өзіңнен көр бәріне шыдамасаң, Жығыласың, құлайсың ұраға сан. Саған Аспан емшегін емізбейді, Өзің жылап омырау сұрамасаң. Өзіңнен көр қарағым, өзіңнен көр Мынау сайқал жалғанды көзіңмен көр. Қатарласып қасыңда келе жатыр Басын мүжіп бабаңның семіргендер Өзіңнен көр! Тәуелсіздік алғанымызға 25 жыл. Ширек ғасыр өтті. Қазақ тілінің өгей қалпында қалуы, жастардың жұмыссыздығы, баспананың шешілмеуі, елді жемқорлық жайлауы, діни жат ағымдардың қаптап жастарды бұзып, жиһад деп соғысқа кетіп, елін сатуына өнер адамдары ел тағдырына алаңдап, өз пікірлерін білдіреді. Бұл олардың азаматтық парызы. Осындай пікір білдіруден еш қалыс қалмағаны Адалбек өлең жолдарында айқын көрініс тауып, орынды пікірлер айта білген. Адалбек ақынның кітаптарын оқып, зерделеп қарасам, ақын жан-жақты толысып, адамға әсер ететін күрделі ойларға толы жазған өлеңдерімен осы мақалаға байланысты жерлерін теріп ой толғауым, жалпы кітаптарының толық нұсқасында пікір айтсам, өлеңдері сезімге толы, сөзді тауып сөйлеп көркем айта білед. Тақырыптарды сан алуан, бас-аяғы жұмыр көркемдік шешімдері жоғары деңгейде, образды теңеулері шебер қолдана білген. Әр түрлі шешімді ойларды ала біліп, өзіндік болмыс қырымен көрсете алады. Қазақ тілді жетік біліп, әр сөзді орнына қоя біледі. Жалпы, мәдениетте адамзат бір-бірінен алу заңды құбылыс. Мәдениеттер алмасу арқылы құбылып отырады. Алу – тікелей көшіру емес, өз халқыңның санасына лайықтап өзіндік қолтаңбаңмен басқа қырынан көрсету. Абай, Гете, Крыловтан тікелей көшірген жоқ. Қазақтың болмысына салып мүлде басқа қырынан көрсете білді, аударуды Абайдан үйренген жөн болар. Қазіргі біздегі қырғыз, өзбек әндерін тікелей көшіру ар-ұяттан безген арсыздыққа жатады. Адалбекке айтарым, бұрын да, қазір де, қай заманда айта алатын айтары бар ақындарды ел құрмет тұтқан. Сен де төрт аяғы тағаланған тұлпар сияқты жарау кезің. Қазіргі соғыс – жымысқы. Кешегі Қабанбай, Бөгенбай, Райымбек, Махамбет сияқты қару ұстап соғыссаң, арманың жоқ. Шайқасып жастығыңды ала жатасың. Шеттегі арам пиғылды елдер неше түрлі арам идеяларын, діни ағымдарды ақшаның күшімен тықпалап, жастар санасын улап, өз халқына өзіне айдап салып, қырғын жасап пайда табуда. Бізде ақша сырттан келіп, қаптаған мешіттер салынып, жат ағыммен жастар санасы улануда. Уланған сананы тазарту оңай шаруа емес. Тұтас халықта, билікте бұған қарсы әрекет жасамайды. Бұған қарсы әр саладағы өнер адамдарының қажырлы еңбегі керек. Ол аз топ, бірақ рухы мықты топ. Ол халықтың көзі мен құлағы. Бұрын да сол топ халықты адасудан құтқарған. Кешегі Бұқар жырау, Ақтамберді, Мәди Бәпиұлы, Дулат Бабатайұлы, Махамбеттер ұлт санасына жігер беріп, халықтың рухын асқақтатқан. Рухы биік халық ешуақытта ешкімге құл болған емес. Халықтың жадына байланып, санасында қалам десең, семсерді қайрап өткірлейтін құмқайрақ керек. Жастардың жігерін қайрап, өршіл намысты ер жасау ұлтын сүйетін сана қалыптастыру кімнің қолынан келеді, ол тек әр саладағы өнер адамдарының қолынан келеді. Қазақ жастарына ұлттық болмыстың қазығын кімдер қағады, ол тек өнер адамдары. Күрес мәңгілік ұйықтасаң, ұлттық сана құрдымға кетеді. Тарихта өзін жоғалтқан ұлттардың тізімі жетерлік. Ұлттық сананы рухтандырып, асқақтататын оты, жігерлі жырлар өнер туындылары қазіргі өмірімізге ауадай қажет. Тәуелсіздік алғалы бері өмірімізге енген адам төзгісіз азғындық, жемқорлық, дарақылық, тексіздіктерге тек өнерді сүйген талапты өнер адамдарының күресі ғана жеңеді, халықты құтқарады. Кешегі батыр бабаларымыздың қайсар рухын қайта жаңғырту арқылы өршілдікті, кісілікті, тектілікті, ақсүйектілікті ашық қоғам құрып, текті мемлекет болуға барша өнер адамдары бірігіп қолға алайық. Ақын Адалбек Ақмәдиұлы жігерлі толысқан кезің уақыт тұрмайды, айтарыңды қасқайып айтып қал уақытында. Өзіңнен жігерлі, дауылды, отты өлең жолдарын күтеміз. Жігеріңмен жаны, Қазақ Рухын!!! Дархан темірші ұста Құлментегі Махмут Жетенұлы, Түркі дүниесіне еңбегі сіңген қайраткер, қазақ өнерінің қайраткері, этнограф, өнертанушы
78
І «Рух» халықаралық әдеби конкурсы жарияланды!
ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің ұйымдастыруымен «Әдебиет порталында» онлайн түрде І «Рух» халықаралық әдеби конкурсы жарияланып отыр. Аталған конкурс ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында көтерілген мәселелерді жүзеге асыруға атсалысу, қазақ әдебиетін әлемдік деңгейде насихаттау, қазақстандық және шетелдік қаламгерлер арасында өзара байланыс орнату, ұлттық сананы жаңғыртудағы әдебиеттің рөлін арттыру, жас ұрпақтың бойында төл әдебиетімізге деген қызығушылықты күшейту, ақын-жазушылардың қоғамдағы беделін арттырып, ұлттық сананы жаңғыртудағы қаламгерлердің рөлін нығайтуды көздейді. Конкурстың жүлдесі қомақты және төмендегі номинациялар бойынша жарияланып отыр: - проза жанры бойынша: роман, повесть – Гран-при - 2 млн. теңге; 1 орын – 1 млн. теңге; - проза: әңгіме, эссе – Гран-при - 2 млн. теңге; 1 орын – 1 млн. теңге; - поэзия: поэма – Гран-при – 2 млн. теңге; 1 орын – 1 млн. теңге; - поэзия: топтама өлеңдер – Гран-при – 2 млн. теңге; 1 орын – 1 млн. теңге; - драматургия – Гран-при – 2 млн. теңге; 1 орын – 1 млн. теңге; - әдеби сын – Гран-при – 2 млн. теңге; 1 орын – 1 млн. теңге; - поэзия (балаларға арналған өлеңдер) – Гран-при – 2 млн. теңге; 1 орын – 1 млн. теңге; - проза (балаларға арналған прозалық шығармалар) – Гран-при – 2 млн. теңге; 1 орын – 1 млн. теңге. Конкурсқа қатысуға қойылатын талаптар мен қатысуды ресімдеу, конкурс нәтижесін қорытындылау туралы шарттармен «Әдебиет порталының» (http://adebiportal.kz/kz/ruh) «Арнайы жобалар» айдарынан егжей-тегжейлі таныса аласыз. Дәстүрлі түрде өтіледі деп жоспарланып отырған конкурстың биылғы қабылдау мерзімі тығыз (5-желтоқсанға) екендігін ескере отырып, жүлдеден дәмелі қаламгерлердің ширақ қимылдауларын сұраймыз! Қаламы жүйрік, талғамы биік, таланты кемел қаламгерлер қауымы! Рухымызды асқақтатып, рухани жаңғыруға үлес қосар сүбелі туындыларыңызды жолдауға асығыңыздар! adebiportal.kz
306
Тұрақсыз әлемнің суреткері (3-бөлім)
(Жалғасы. Басы мына сілтемеде) Ар ісінің азабы Сәби күнінде кіндік қаны тамған топырағынан тамыры үзіліп, Ұлыбританияға қоныс аударып, бөгде елде ес жиып, етек жапқанына қарамастан Кадузо Исигуроны жапондардың өткен күндердің жүрегін жаралап кеткен зобалаңынан арылғысы келген жан айқайы көбірек алаңдатады. «Гардиан» газетіне берген сұхбатында атақты қаламгер, барлық адам баласына түсінікті халықаралық романдар жазу шығармашылық мұраты болып табылатынын тілге тиек еткенімен, бәрібір сыршыл суреткердің өз ұлтын ойлап қамығып, қабырғасы қайысатыны, әсіресе, алғашқы дүниелерінен тайға таңба басқандай көрініп тұр. Дей тұрсақ та ол бір сұхбатында өз прозасын жапон әдебиетінің контексінде қарайтын сыншылар пікірімен үзілді-кесілді келіспейтінін ашық айтыпты. Соған қарамастан, ұлттық тегі мен жапон мәдениетінің қаламгердің жазу стилі мен оқиғаны баяндау мәнеріне тигізген ықпалы байқалмай қалмайды. Жүз жерден ағылшын болып көрінуге тырысқанымен, Исигуроның әдеби мұрасын көңіліне тоқи отырып оқып, көтерген тақырыбын, толғандырған мәселелерін, суреткерлік шеберлігін ой сүзгісінен өткізіп, ақыл таразысына салып зерттеген сыншыға, оның өзге елде өмір сүріп жатқан эмигрант екенін анықтау аса қатты қиындық туғызбайды. Жазушы-эмигрант болғандықтан, бөтен елдің жерін басып, ауасымен тыныстап жүрген қаламгерлердің бәріне тән, сананың архетиптік көрінісі ретіндегі - үй мифолегемасы Исигуро шығармашылығында маңызды орын алады. Қаламгер романдарында сюжеттік, семантикалық, образдық деңгейлердің бәрінде де қара шаңырақтың атқаратын елеулі қызметі бар, көп жағдайда үй мифолегемасы көз алдыңа Жапонияны елестетеді. Үйдің образы от басы, ошақ қасының қорғаушысы ретіндегі Ананың архетиптік бейнесі арқылы жеткізілетін шығармалардан айырмашылығы, Исигуроның ұлттық рухтағы жапондық шедеврлерінде дәстүрлі өмірдің жақтаушылары болып ер азаматтар суреттеледі. Қан кешкізген соғыс, жақын адамдарыңның қазасы, сананың дағдарысқа ұшырап, қоғамдағы құндылықтардың өзгеруі сияқты жағдайлар тұрмыстағы қалыпты тәртіпті бұзып, еркектер әйелдер істеуге тиіс көп міндеттерді өз мойындарына жүктеп алды. Міне, осылайша қоғамдық өмірде қайрат танытып, өз мүмкіндіктерін жүзеге асыра алмаған азаматтар, күйкі тірліктің жәрмеңкесінде үй мен тұрмыс мәселесіне жіпсіз байланды. Кадзуо Исигуро прозасында үйдің атқаратын сакральдық қызметі де зор мәнге ие; жазушы кейіпкерлері өмір сүретін тұрақтарда, күнделікті тұрмысқа арналмаған жабық бөлмелер жиі кездеседі. Мысал ретінде, Мацуо Оно әкенің сан-алуан ғибадаттық сипаты бар «қабылдауға арналған бөлмесін» айтуға әбден болады; біріншіден, оған, белгілі бір жасқа келгенге дейін ешкімге кіруге рұқсат жоқ, екіншіден, онда, ақша санау мен есеп кітаптарын жүргізу жұмыстары жасалады; үшіншіден, оның орталығында, отбасындағы дәстүрлі істі жалғастыруға арналған, салттық құрбандық шалу – Ононың кенептері отқа жағылады. Жазушы оқырманды шығармасының көркемдік әлеміне үй арқылы енгізгендей көңіл-күйдің сезіміне бөлейді. Оқиға саудагерлердің ерекше «бедел аукционын» өткізіп, сол жерде суретшінің кәсіби жетістіктерінің жоғары бағаланып, соның арқасында сән-салтанаты мол жекежай сатып алуынан өрбиді. Қуаныштың соңы қайғының боранына ұласып, соғыс басталып кетіп, суретші байғұс әйелі мен ұлынан айырылды. Тағдыр тауқыметін тарта жүріп, өмірдің шытырман шырғалаңында бас кейіпкер тұрақтаған үйлер, суретшінің өзін-өзі іздеген жылдарындағы ақыл-ойы кемелденген кезеңдерінің - симолдық белгісі; қара шаңырақты тастап кетуі баланың ер жетіп, есейіп, рухани толысуының, атап айтсақ, саудагер әкесімен ат құйрығын кесісіп, кәсіби қызметіне бет бұрған шағындағы таңдаған - жолының сипаты. Кейіпкер өмірінің келесі кезеңі – еуропа саудагерлеріне арналған «экзотикалық» жапон картиналарын дайындайтын шеберханадағы жұмысы, бояулар шашыраған, шағын бөлме арқылы таныстырылады. Ононың жалпы жұрттың сұранысын қанағаттандыруға арналған арзанқой картиналарды салудан бас тартып, шын өнерге бет бұрған кезеңі де жаңа баспанаға көшкен өмірімен байланысты болып келеді. Қала сыртындағы жекежайға көшкеннен кейін жас суретшілер онда, түнгі әлемнің қас-қағым сәттік рахатына батады; оларға қойылған жалғыз шарт – ұстаздарына деген адалдық пен шығармашылық нұсқауларын қалтқысыз орындау. Бірақ дүниеге деген өз көзқарасы бар, тұлға ретінде қалыптасып келе жатқан өнер адамына осындай қарапайым шартты мүлтіксіз орындау да оңай іс болмай шықты. Ақыр соңында, ұстазының жұмыс істеу тәсілінен бас тартуы Ононың тағы да үйден қуылып, тек өзінің ақылы мен өнеріне ғана кәміл сенуге болатын тәуелсіз шығармашылық жолда таңдауына мәжбүр етті. Бұл жол табысты болып, суретшінің таланты мойындалып, соның материалдық көрінісі оқырман зердесіне суретші сатып алған сән-салтанаты мол жекежай арқылы жеткізіледі. Міне, осылайша Исигуро романының мифопоэтикасын зерттей отырып, біз үй мифологемасының түрлі мағынасы бар екенін ұғып, оның тек материалдық қана емес, сонымен бірге, адамның рухани толысып жетілуінің де символдық белгісі болып табылатынына көзіміз жете бастайды. Зады кез-келген талантты қаламгер өз ұлтының басынан кешкен зобалаңын суреттей келіп, сол арқылы, адамзат баласының бәріне тән ортақ трагедиялардың сырына үңіліп, залалы мен зауалын көркем прозаның тәсілдері арқылы зерттеп-зерделеуге тырысады. Немістің ғажайып жазушысы Томас Манның «ұлтының тағдырына жаны күйген жазушы ғана, әлемді толғандыратын ұлы дүниелер туғыза алады», дегені осындайда ойыңа оралады. Бүгінде жұрттың бәрі қайталай бергеннен мәтел болып кеткен «Әдебиет –ардың ісі» дегенді, тек сөз өнерімен ғана байланыстырып айту, менің ойымша дұрыс емес. Алланың жазуымен жарық әлемнің есігінен аттаған кез-келген ұлы өнердің дүниеге келіп, кіндігі кесілген шақтағы, алғашқы емгені Ардың ақ сүті екенін ұмытуға болмайды. Тағдыр тәлкегімен адасып, сұрқия саясаттың құрбаны болған шығармашылық адамдарының бәрі де Өнер-Ананың ақ сүтін ақтай алмай, жаны қиналып, түптің-түбінде Ар азабының қасіретін тартады. Жалған саясатқа шырмалған шығармашылық тұлғаның қандай моральдық азып-тозу мен рухани күйзеліске ұшырап, санасының қалай дағдарып, сең соққандай сергелдеңді басынан кешетінін Исигуро «Тұрақсыз әлемнің суретшісі» романында өнердің тілімен түсіндіруге тырысады. Аталған шығармада Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Жапониядағы ахуал сипатталып, елдегі болып жатқан жағдайлар баяндалады. Дүниені дүрліктірген оқиғалармен бірге қоғамдық сана да өзгеріп, кешегі құндылықтарға мүлде басқаша көзбен қарайтын жаңа ұрпақ келді, өмірге. Ия, жапон халқы соғыста жеңіліп қалды, енді елге америкалықтар үстемдігін жүргізіп, жастар жаңа жолды іздеп, сенімді түрде демократияны орнатуда. Халық имандай сеніп, пір тұтқан бұрынғы идеалдардың күлі көкке ұшып, кешегі ел мақтаған батырлардың бәрі шын мәнісінде жұртты ақиқаттың ақ жолынан адастырған сатқындар болып шықты. Қара халықты айтпағанда, олардан тіпті, туған-туысқандарына шейін теріс айналды. Кітаптың бас кейіпкері, кезінде даңқы дүрілдеген ұлы суретші Мацуо Оно да жаңа режимнің құрбаны болған - пенде баласы. Тұрақсыз заманның түрлі қиындықтарын көріп, тар жол, тайғақ кешулерінен аман өткен суретшінің бүгінгі жағдайы жаман емес. Екінші қызын тұрмысқа берудің қамын қарастырып жүріп, ол өзінің тағдыры мен елінің өткен өмірі туралы, көңілсіз сезімнің сағымына шомылады. Кеңселердің жанында орнатылған сәкіде отырған суретші неге соншама қамығып, қайғыра береді? Құрметке лайықты және қамсыз кәріктен артық, оған не керек? Кейіпкердің ішкі монологымен танысқанда ғана, күмән пышағы жүрегін жаралап, күні- түні тыныштық бермей қойған бейбақтың жанын жегідей жеген қасіретінің шын себебінің құпиясы ашыла түседі. Әлі он екіде бір гүлі де ашылмаған, еш жазығы жоқ ұрпақтың құрбан болып кеткені үшін, ол өзін қылмыскер санайды. Саяси идеологияның шылауына шырмалып қалған ол кезінде түрлі плакаттар салып, отаншылдыққа үндеп, өрімдей жастарды соғысқа баруға шақырып, өлім отына айдап салды. Суретшіге сеніп, қан майданға аттанған жүрегі жалындаған жастардың талайы қаза тапты. Жапон мәдениетінің тірегі шатқаяқтап, ұлттық дәстүрінің іргесі сөгіле бастағаны үшін де Мацуо өзін кінәлайды. Айналадағы өмір өзгеріп жатыр, ол енді қисық өскен ағаштай болып кетіп бара жатқан қоғамды түзей алмайды. Адал жүрегі иланып, ұлы армандарға жетелеген кешегі әдемі идеалдар быт-шыты шығып қирады. Ашық айтпағанымен, халық күні кеше ғана құрмет көрсетіп, төрге шығарған Мацуо Она сияқты идеологияның жалынды жаршыларын енді иттің етінен жек көреді. Себебі, Жапония жеңіліп қалды. Ал, өз ұлтының ұлы жеңіске жететіне сендірген суретшінің ұлы саналып келген өнер туындылары күресінге лақтырылды. Тіпті, суретшінің енді ғана есін танып келе жатқан кішкентай немересіне шейін атасынан «Ата, сіздің кезінде ұлы суретші болғаныңыз рас па?», деп сұрайды. Аласапыран уақыттың дауылымен келген демократиялық өзгерістердің кесірінен, жапон халқының ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық мәдениетінің алтын діңгегіне қалай балта шабылып, жаңа буынның халықтық тамырынан қалай ажырап бара жатқанын да Кадзуо Исигуро асқан шеберлікпен жеткізген. Батыс өркениетіне елірген жастар америкалықтардың музыкасын тыңдап, киноларын тамашалайды. Заманының даңқты суретшісі болған Мацуо Ононың жалғандағы жалғыз немересі Итиро да Жапонияның ұлттық батырлары туралы естігісі де, білгісі де келмей, ковбойлар жөнінде түсірілген америкалық фильмдерді қызыға көріп, бар жан-тәнімен соларға еліктейді. Жүрегі езіліп, жаны күйзелгенімен ол енді құрдымға кетіп бара жатқан дүниені өзгертуге дәрменсіз. Сайқал саясаттың құрбаны болып, абырой-беделінің бәрінен айырылған адамның сөзін кім тыңдап, кім керек қылады дейсің? Кім? Басқаларын айтпағанда, суретші белінен туған перзенттерін де жаңа заманның жаман ықпалынан қорғап қала алмады. Егде тартқан әкесімен дөрекі сөйлескен екі қызының мінез-құлқына қарап, бөгде мәдениеттің жапон ұлтының сана-сезіміне қандай зиянды залалын тигізіп жатқанын пайымдайсың. Үлкен қызы тіпті баласының атасымен араласуын шектеп тастағысы келеді. Атағы дүрілдеп тұрған шағында қыздары әкесін жақсы көріп, мақтан етіп, құрмет көрсетіп, қадір тұтатын. Енді елдегі саяси ахуал өзгергеннен кейін, абырой- беделін жоғалтқан ол дос-жарандары түгіл, туған қыздарынан да жүрегін елжірететін жылы сөз ести алмай қапаланады. Суретшінің кезінде жұрт тамсанып, аяғын жерге тигізбей, көкке көтере мақтаған картиналары енді үйде тығулы тұр. Қоғамға керегі болмай қалған Мацуо Оно өткен өмірін еске алып, қайта-қайта мұңлы ойдың мұнарына бата береді. Шығарма авторының бір адамның тағдыры арқылы тұтас бір халықтың басынан кешкен трагедиясын ой-санаңды үйіріп әкететін терең психологизммен соншалықты шынайы, соншалықты нанымды етіп суреттеп берген шеберлігі, шынында да таң қалдырады. Көлемі шағын ғана роман арқылы Кадзуо Исигуро көп жағдайда жазушы творчествосында бір арнаға тоғыспай жататын инттелектуалдық сараптама, әлеуметтік және психологиялық талдауларды, шығарманың көркемдігіне селкеу түсірмей, жігін білдірмей жымдастырып жібереді. Сөз өнерінің табиғатын аша түсетін «ішкі монолог», «сана ағымы», «композиция еркіндігі» т.б. әдеби тәсілдердің бәрін шебер меңгерген Исигуроның романы жапон ұлтының рухани ұлылығының айқын айғағы екені дау туғызбайды. Жазушы құм арасынан алтын іздегендей аса зор қырағылықпен адамзатқа ортақ ақиқаттарды халықтың тарихынан, ұлттық болмыстан іздейді. Моральдық дағдарысқа ұшырап, әлеуметтік тірліктің тығырығына тірелген Мацуо Оно өмір бойы картиналарын жазып, бар жан-тәнімен елге пайдасын келтіруді ғана ойлап, уақыт ағымынан қалып қоймауға тырысты. Нәтижесінде сонау бір ертегіде мысқалдап айтылатын шалдың күйін кешіп, сынған астауын құшақтап, ешкімге керегі болмай қалды. Күні кеше ғана халық мақтаған туындыларыңды енді жұртқа көрсетуге ұялудан артық қандай қасірет болуы мүмкін, өнер адамы үшін? Айтыңызшы, қандай? Тұтас бір дәуірдің картинасын көз алдыңа елестететін Исигигуроның таңғажайып туындысын оқи отырып, жазушының жанын жегідей жеп, мазасын алған ұстара сауалдардың, Қазақстандағы болып жатқан жағдайларға да қатысы бар екеніне көзім жете түскендей әсердің сиқырына арбалғанымды жасыра алмаймын. Діні мен салты бөлек болғанына қарамастан, отаршылдық езгісінде жаншылған екі ұлтты да толғандыратын мәселелердің, егіз қозыдай ұқсастығына көзім жете түсті. Жапонияда да өткен күндердегі халықтың көрген зорлық-зомбылығы үшін ресми түрде ешкім де айыпталған жоқ. Философиялық, психологиялық, тіпті, қарапайым адамгершілік тұрғысынан кешегі дәуірдің жаралы жанын түсінуге тырысқан терең талдаулар жасалмағандықтан, біздің халық та Кадзуо Исигуроның «Тұрақсыз әлемнің суретшісі» романының кейіпкерлеріндей, өткен тарихындағы қанды оқиғаларды қалай бағаларын білмей, абдырап қалды. Расында да Алаш арыстарын ұстап бергендердің бәрін опасыздарға, ал, советтік идеологияны жырлаған ақын-жазушылардың бәрін сатқындарға жатқызуға бола ма? Әлде, ол мәжбүрсіздіктен болған жағдай ма? Жеке басыңды ғана емес, ұлы идеал үшін, сенімен бірге құрып кетуі мүмкін, бала-шағаңның, туған-туысқандарыңның, дос-жарандарыңның да тағдырын тәлкекке ұшырататын қатерге тігуге қақың бар ма? Біз бір сәтке болса да, солардың орнына өзімізді қойып көрейікші. Мүмкін, олардың бәрі де адамның өмірі қылкөпірдің үстінде тұрған аласапыран дәуірдегі дүрбелеңнің құрбандары ғана шығар. Ал, советтік идеалдардың халықты ұшпаққа жеткізе алатынына бар жан-тәнімен сенгендерді, қалай айыптаймыз? Сенімі үшін адамды жазғыру, қаншалықты орынды? Өнер адамының шығармашылығын саяси көзқарасына қарап бағалауға бола ма? Медреседе білім алып, Фирдоуси, Сағди, Хафиз, Омар Һайям, Низами, Науаи секілді Шығыс шайырларының дастандарымен, кейін әлем әдебиетінің қайнар бұлағынан да қанып ішкен, Жұмабай қажының немересі Мағжан мен жеті жасында жетім қалып, жоқшылықтан көзін аша алмай, мұқтаждық қолын байлап оқи алмаған, сауаты шамалы Сәбиттерді салыстырудың қисыны бар ма? Кадзуо Исигуроның 2007 жылы «Эксмо» баспасынан жарық көрген «Тұрақсыз әлемнің суретшісі» романын оқып болып, соңғы бетін жапқаныма міне екі сағаттай уақыт өтті. Сағат тілі түнгі екіден асып кетсе де, сең соққандай сергелдеңге салып, жанымның тыныштығын бұзған шығармадан алған әсерімнен арыла алмай, ұйқым қашты. Неге екенін білмеймін, күні кеше ғана дүниеден өткен ұлы суреткер Әбіш Кекілбайұлы есіме түсіп, көңілсіз ойлардың уытты тырнағы жүрегімді тырнады. Халқына адал қызмет етіп, адам баласына қылдай да қиянат жасамаған жазушы өмірінің соңында надан тобырдың талауына абайсызда қалай түсіп қалғанын өзі де байқамай қалды. Анау бір үлкен кісінің алдында дәрменсіздік танытып, жасап қойған пендешілігін, біз оған өлгенше кешіре алмадық. Айтпаған сөзіміз, атпаған оғымыз қалмады. Енді міне суреткер дүние салғаннан кейін бәріміз жапатармағай мақтап, оны әулиеге теңеп жатырмыз. Дегенмен, жұрттың бәрі оған тасадан тас атқанда, жазушының шарапатын көріп, жылы сөзін естіп, батасын алғандар неге үндей алмай, тілін тістеп қалды? Неге? Біз неге ылғи да өнер адамдарының жандарын темірден жаратылғандай көреміз, неге біз үнемі олардың пенде баласының бәріне де тән осалдығын кешіре алмаймыз? Неге? Билік барлық уақытта да талантты тұлғалардың бойына симай тасыған қабілетін өз мүддесіне қызмет еткізу үшін пайдалануға тырысады. Тәуелсіздік алғаннан кейін де дарынды суреткерлердің билікке тәуелділіктен құтыла алғаны шамалы. Нағыз суретшілер өнерден гөрі, саясатқа қызмет еткен уақытта халықтың жаны ластанып, жүрегін кір басады. Ізгілікке шақыратын ұлы идеалдар күйреп, рухани кеңістік қаңырап қалады. Шындық пен өтіріктің шекарасы жойылады. Рухани тазарудың мөлдір айдынына алып шығуға тиіс шындық, керісінше халықты батпаққа белшесінен батырады. Әй, бірақ, мына біздің қоғамда әділет пен шындық бар ма өзі? Шындық үшін жанымыз шырылдап жатқандай болғанымен, мүмкін, біздің шындық деп жүргеніміздің бәрі де, тым қатты асқынып кеткен ішкі меніміз бен ауру санамыздың көрінісі ғана шығар. «Хайуан сияқты өмір сүріп жатырмын» деп ар азабын тартқан кемеңгер Толстой мен «Жүрегіме қарасам, инедейін таза емес» деп өз мініне жиіркене қарай алатын, әулие Абайлардай шын суреткерлер қалды ма мына тұрақсыз әлемде. Біздің бостандық деп таныған идеалдарымыздың астарында шын мәнісінде ұлттық нигилизм мен құлдық психология жатқан жоқ па, осы? Тәуелсіздік алғанымызға жиырма бес жылдан асса да оппозициямыз бәрін жоққа шығаратын нигилизмнен, ал, билік басындағылар ләппай тақсырлап, бәрін құр өтірік мақтай беретін құлдық мінезден қашан арылады? Құлдық санадан арыла алмаған мына біз, өткен тарихтан тағылым алудың орнына, неліктен сол қателіктерімізді қайталай беруге құмбылмыз? Неліктен шын мағынасындағы талантты ақындарымыз биліктің құлақ кесті құлына айналып барады? Құдай үшін, айтыңызшы, неліктен? Құлдық болмысымызға қарамастан, өткен ғасырдың басындағы өліарада халық үшін адасып, неше түрлі қорлықты көрген Сәкендерді «Советстанды» жазғаны үшін кешіре алмай, ар үкімін шығарып, күресінге лақтырып тастауға жанталасып жатырмыз. Ал, сол Сәкендердің рухының қалай қорланғанын, намысының қалай тапталғанын, ар-ұятының қалай аяққа басылғанын ойланып көруге, неге ақылымыз жетпейді? Неге? Әрі-беріден соң оларды жазғыра алатындай біз кімбіз? Шынымен де біздің бәріміз сүттен ақ, судан таза періштелерміз бе? Күні кешегі «Шаңырақ» оқиғасында халықтың емес, әкімнің сөзін сөйлеп, ұлтын сатып кеткен ақындардың Сәкендерді кінәлауға қандай моральдық қақысы бар? Тұрақсыз әлемнің суреткеріне өмір сүру қай заманда, қандай қоғамда оңай болып еді. Әсіресе, дәл бүгінгідей білімді және талантты адамдардың ешкімге керегі болмай қалып, мына қоғамда алаяқтар мен екіжүзділер, өтірікшілер мен жағымпаздар үшін даңғыл жол ашылғанда нағыз суреткерге өмір сүру қиындаған үстіне қиындап барады. Күні кеше ғана аянышты жағдайда өлген, білімі телегей теңіздей, талантты ақын Әмірхан Балқыбектің қайғылы қазасын ойласам, мына жалғаннан түңіліп кете жаздаймын. Тышқанның мұрнын да қаната алмайтын адал жігітті, өнерге берілген тазалығы, тобырдың ортасынан шыққан «көсемдердің» алдында басын игісі келмеген мінезі үшін бәріміз жақтырмадық. Ақыры, ақынның аяныщты өлімімен аяқталды.... «Мәңгілік бүгін» (Борхес) тақырыбының топырағын терең қазып, оқиғаны баяндап берумен ғана шектеліп қоймай, сенің сырласыңа да айнала алатын Исигуроның таланты бағаланып, Нобель сыйлығын алғанына мен шын жүректен қуаныштымын. Жазушының әр туындысын оқыған сайын өзім үшін бір үлкен жаңалық ашқандай боламын. Ол суреттеген адамдардың жанын кемірген сауалдар сені де толғандырмай қоймайды. Психологизмнің құйыны үйіріп әкететін Кадзуоның жазу мәнерінде байсалдылық бар. Жұрттың бәрі де оны еуропалық жазушы ретінде танып жатқанына қарамастан, қаламгер шығармаларынан жапондарға тән сабырлылық пен тереңдік бәрібір қатты байқалып тұрады. Әсіресе, жапон классигі Дзюнатира Танидзакидің «Ұсақ қар» романынының Исигуро шығармашылығына ықпалы болғаны қатты байқалады. Қаламгердің шығармашылық құдіреті туғызған туындыларының ішіндегі менің ең жақсы көретін шығармам «Тұрақсыз әлемнің суретшісі» романында жазушының келешектегі жүретін жолының бағытын айқындап берген тамаша жолдар бар. «Такэда шеберханасынан алған тәжірибем мені соқыр сенімге беріліп, тобырдың соңынан еріп кетпей, еліктіріп жатқан бағыттардың қаншалықты дұрыс екенін ақыл таразысының сүзгісінен өткізуге үйретті», - дейді шығарманың бас кейіпкері, суретші Мацуо Оне. “Тұрақсыз әлемнің суретшісі” романы ХХ ғасырдағы жапон прозасының ең озық канондарын сақтай отырып жазылған шедевр: сәл еркіндеу стиль, мүлде байқалмайтын сюжеттер, суреттеудегі нақтылық, терең психологизм мен оқырманға өз ойын таңғысы келмейтін автордың бейнесін шығарманы оқу барысында түрлі қырынан тани түсесің. Соған қарамастан кітапты оқи отырып нақты уақыттың, яғни, соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі Жапонияның рухын айқын сезесің. Орта ғасырлық жапон әдебиетінде – дзуйхицу деген жанр бар. Жапон тілінен аударғанда ол «қылқаламның ұшында» деген мағынаны білдіреді. Атап айтқанда, мұндай жанрмен өткен күндердің естеліктері, күн барысында болған оқиғалар, автордың эстетикалық пайымдаулары баяндалады. Шығарма авторының бұл туындысын тыныш прозаға әбден жатқыза аламыз. Тыныш прозаны оқығаныңда жаның демалғандай әсер аласың. Онда қалыпты тұрмыстың тыныштығында адам жанының тереңдігі танылып, құпиялары зерттеліп жатады. Бүгінгі таңдағы Батыстың ғажайып суреткерлері Джонатан Коу, Фэнни Флег, Кадзуа Исигуролар мен қазақ әдебиетінің классигі Тынымбай Нұрмағамбетовтер тыныш проза жазудың - теңдессіз шеберлері. Суреткерлік тәсілмен қас-қағым сәттің көрінісін мәңгілікке айналдыра алудан асқан қандай шеберлік болуы мүмкін. Кадзуо Исигуроның «Тұрақсыз әлемнің суретшісі» романында бас кейіпкердің замандастарына, аға буынның қателігі үшін сұм соғыстың зардабын тартып жатқан жас ұрпақ қарсы қойылады. Айтпақшы, Нобель сыйлығын иеленген, жапон прозасының көзі тірі классигі Кэндзабуро Оэнің «Кеш туған ұрпақ» романында да тағдыры ұрланған ұрпақтың тақырыбы сөз болмаушы ма еді. Ол туындыда да соғыстың тауқыметін тартып, жандары жараланған жастар, әкелерінің жіберген қателігі үшін зардап шегіп, бұйдасын үзіп кете алмаған інгендей, америкалықтардың жетегінде кетуші еді ғой. «Тұрақсыз әлемнің суретшісі» романы ХХ ғасырдың барлық күйзелісін басынан кешіп, саяси тұрақсыздықта қателесіп, бірақ жасаған күнәсін мойындай білуге батылы жеткен талантты суретшінің - шындығы. Шығарманың бас кейіпкері, жесір қалған суретші Мацуон Ононың бір қызы тіпті өзінің тұрмысқа шыға алмай қалуын, әкесінің өткен өмірде жасаған күнәсі үшін жіберген Құдайдың жазасындай көреді. Кеш болса да Мацуо Оно өзі және қыздары үшін өткен өмірінде жасаған күнәларын мойындауға дайын. Жазушы Исигуроның жас ұрпақ жазғырып жатқан егде тартқан өнер адамының жан әлеміне еніп, жібектей нәзік сезімі мен қайғысын суреттеп берген шеберлігіне еріксіз сүйсінесің. Бас кейіпкер бүгінгі және өткен өмірін әңгімелей келіп, бұрын-соңды айтылмай келген ақиқаттың пердесін ашады. Сөйлеген сөздерінен суретшінің ақымақ адам емес екені тайға таңба басқандай көрініп тұр, алайда саяси үгіт-насихаттың қуатты машинасы іске қосылғанда өнер адамдарының көбісі парасатын сақтап қала алмай, «жарқын болашаққа» сеніп, саясаттың құрбаны болып жатады. Әсіресе, жүрегіңде жастық оты жалындап, алдыңда даңғыл жол ашылғандай болып көрінгенде, бүгінгі заманның батыры болуға ұмтылып, алып-ұшқан көбелек көңілдің соңынан ілесіп кетпей, сабыр сақтап, өзіңді ұстап қалу қиын. Өте қиын. Суретші Мацуо Оно да игілікті істер үшін әрекет етіп жатқанына имандай сеніп, тұрақсыз әлемнің дауылы соққанда ұстамдылық таныта алмай қалды. Халыққа адал қызмет етуді армандаған суретші, керісінше жұрттың қарғысына ұшырады. Күні кеше ғана талантына табынып, өнеріне еліктеп, оны пір тұтқан шәкірттеріне дейін, енді одан ат-тонын ала қашады. Ұстазға осыдан артық қандай жаза болуы мүмкін. Айтыңызшы, қандай? Дегенмен, адам рухының мықтылығы өткен тарихыңан бас тартуда емес, қайта соны мойындай алатын батылдығында жатқанын халықтың түсіне алмайтыны - өзекті өртейтін өкініш. Ақиқатында сайқал саясаттың құрбаны болған өнер адамдарының көбісі, жалған идеологияға сеніп, қандай ұлы қылмыс жасап жатқандарын өздері де білген жоқ. Өліарада адасқан суреткердің нәзік жанын түсініп, кешіре білгеннен гөрі, одан бас тартып, айыптаған әлдеқайда жеңіл. Суреткердің өнерінен бас тартып, айыптау үшін қатігездіктен басқа ештеңенің керегі жоқ. Ал, өнер адамының жанын түсініп, кешіре білу үшін сезімнің тереңдігі, ақылдың парасаты қажет.
512
Тағы оқыңыз  >
МУЛЬТИМЕДИА