Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы
Зәуре Батаева. Антрополог (әңгіме)
Зәуре Батаеваның «Антрополог» атты әңгімесін бір демде оқып шықтым. Оқиғалары жасанды болмауы ерекше көңілімнен шықты. Прототиптері бірден көрініс береді. Саусақтан сорып жазылмаған, тұтас бір дәуірді айқын таңбалайтыны ерекше ұнады. Ащы айтса да, күлдіріп айтса да Зәуренің шындықты қаз-қалпында, бояуын қалыңдатпай-ақ жазатын өзіне тән стилі Хемингуэйден бергі прозада бағалы қолтаңба деп танимын. Бір қарағанда қарапайым ғана оқиғалар тізбегі болғанымен айқын типаждар тұр, реализм тұнып тұр. Алғаш тәуелсіздік алған сәтте жас мемлекет қайраңда тұрған, ел қиыншылықтан көз ашпаған екіталай мезеттің аудармамен күн көріп жүрген Шынардың басынан кешкендері арқылы берілген көркем шындығы мені тәнті етті. Ел-жұрттың психологиясы мен жастардың жаңаша өмір сүруге дағдылануға көшкені, жаһандану үстемдігінің күшейгені, басқа да типтік дүниелер анық берілген. Біртекті қоғамда шырмалған қазақтардың типажы, бірінің аузына бірі түкіргендей жаттанды пікірлері жұмсақ, бірақ гротескілі юмормен дәл беріліпті. Қазақтың рухын төмендетіп тұратын әлеуметтік тетіктер де, шетелдіктер бұл елге келіп, өз діндерін тықпалап, өз тәжірибесін жүргізуге көшкені де тегіс тұр. Өз ұлтының келешегі үшін алаңдайтын биік сана бұл әңгіменің лейтмотиві болып табылады. Оны автор псевдо-ура-патриотизммен бермегені керемет! Ол астыртын ағыстар сияқты, айсберг сияқты көрінбей жасырын подтекстпен тұр. Бұл автордың әңгімені жазудағы басты мұратына жеткені деп қабылдадым. Кей тұста диалог басы артық, сылып тастаса одан текст ұтылмас еді. Дегенмен, тірі адамдарды сол күйінде беруде шеберлік бар. Шынардың образы өте қанық шыққан. Бірер штрихпен берілсе де елімізде жүрген біраз халықтың ұлттық мінезі тұр. Корей баласы қалай ойлайды, шетелдіктер дүниеге қалай қарайды, бәрі де тек оқиға үстінде ашылады. Психологиялық тап басулар мен аңдампаздық анық. Шынардың шетелдіктердің арасында отырып, қазақ халқы үндістер құсамас па екен деп қарадай шошынуы, сол тұсқа акцент салмаса да жүрекке қатты батады. Ол біздің жүрегіміздегі жасырын уайым. Ал Алматыдағы жалдамалы пәтерде сыра ішіп жатқан шетелдіктер тым бейқам көрінеді. Олардың таңдауы баяғыдан өзгеше, олардың қоғамы басқа құндылықтарды икемдеп алған. Сондықтан олардың көңілі тоқ сияқты. Зәуренің стилі қазіргі проза жазып жүргендерден ешкімге ұқсамайды. Оның оптимизмі мен пессимизмі бұл әңгімеде итжығыс түсіп тұрғандай көрінді. Өйткені ол суреттеп отырған уақыт ширек ғасыр бұрынғы уайым мен күдік итжығыс түскен кезең болатын. Юморы күштілігінен оң пайым түзуге әбден болады. Ол тіршілікке оң көзбен, өмірсүйгіштікпен қарайтыны ұнады. Ұлттық рухы күшті. Қазіргі қазақ үшін бұл өте маңызды қасиет. Айгүл Кемелбаева, жазушы Антрополог (әңгіме) «Just read the text!»[1] Дауысым қатты шығып кетті. Қарсы отырған сегіз жасар Хи Сон әлжуаз қолдарын айқастырып, менің отырысымды айнытпай қайталады да, кішкентай көздерін одан бетер сығырайтып: «Вы только что потеряли клиента!», - деп мәлімдеді. Күлкі қысып барады. Бала елірмесін деп, қабағымды түйіп алдым. Бұл жолы Хи Сон бет әлпетімді айнытпай келтірді. Әсер етпеген соң, шабуылын жалғастырды: «Пастор хотел, чтобы его дети учились у вас, теперь я скажу, что вы на меня кричите!» Есікке қарай тұра жүгірдім: «Ле-на-а-а!» Қожайынның әйелі жүгіріп келді. «Ле-на зде-е-сь?» дедім, ежіктей сөйлеп. Ол басын изей жөнелді: «Лена? Ие, ие, ие!» Аудармашы қолында бір кесе шәйі бар, ас үйден шықты: «Здесь я, здесь! Что случилось?» «Хи Сон оқудан әбден жалығып кетті. Осы айда уақыттың көбі тәртіпке шақырумен кетті. Жазда демалып алсын». Лена тілегімді Хи Сонның мамасына жеткізгенде, ол маған аңырая қарады да, өз тілінде ұзақ сөйледі. «Шаршаған жоқ. Жалғастыра беріңіз!» Лена жартысын ғана аударды. «Құрып қалсыншы бәрі, мен шаршап кеттім! Аудармай-ақ қой! Жай әншейін айтқаным ғой. Ертең нешеде келейін?» - дедім, жуып-шайып. Жексенбі күні таңертең онға таяу келдім. Қызметші қыз Хи Сонның бөлмесін жинап жатыр екен. Бала сол сәтті пайдаланып, төсегінің үстінде ойыншық ойнап отыр. Оғаш көрінді. Бір жылдан аса уақыт ішінде, бұл баланың ойыншық ойнап не теледидар көріп отырғанын көрген емеспін. Бала маған қиғаш көздерінің қырымен жақтырмай қарады. Байқұс балаға әбден жеккөрінішті болдым-ау! Қонақ бөлмеге өтіп, диванда отырған әжейге алдымен басымды иіп, артынша қазақша амандасып, жанына барып отырдым. Әжей жымиды. Ас үйден кірген Хи Сонның мамасы қолындағы табағын бөлменің ортасында тұрған аласа үстелге қойып, ымдап дастарханға шақырды. Бір кесе көк шәй, үлкен әдемі тәрелкеге жұмыртқа мен сүтке малып, сары майға баптап қуырылған бір жапырақ нан салыпты. Корейлер асты жерге отырып ішетіні біз сияқты деп ойладым. Таңертеңгі асты ішпей шығып едім, ып-ыстық шәй мен жұмыртқасы қызарта қуырылған жұмсақ нан жаныма майдай жақты. Үн-түнсіз соғып алдым. Хи Сонның мамасы жұмысқа кетіп бара жатқанын ымдап білдірді де, шығып кетті. Хи Сон өз бөлмесінен айқай салды: «Все! Заходите!» Сөмкесін еденге сүйретіп, үстеліне қарай ықылассыз бет алған ақсары бала күлкілі акцентімен мамасының тапсырмасын жеткізді: «Папа и мама пригласили вас на обед в наш ресторан. Хотите попробовать нашу еду?» Мен қатқылдау дауыспен: «Speak English!»[2] - дедім. «Не хочу! После урока с Хе Рен, не уходите. Пойдем в наш ресторан». Тура сағат он бір жарымда музыка мұғалімі Ольга екеуіміз қарама қарсы екі пәтердегі оқушыларымызды ауыстырдық. Екі пәтердің арасындағы дәлізде асығыс сәлемдесіп, екеуіміз ашық тұрған екі есікке жүгірдік. Мен пәтерге кіргенде, он екі жасар Хе Рен бұртиып ас үйден шықты. Ар жағынан мамасының дауысын көтермесе де, бір нәрсеге ренжіген дауысы естіліп жатыр. Хе Рен маған басын иіп, «Здрасте!» деп амандасты да, бөлмесіне томпаңдай жөнелді. Есік жабыла сала, ол: «Қарным ашты. Мамам тамақты көп ішесің деп ұрсады» - деп шағымданды. Пианинодан шаршаған саусақтарын айқастырып, жаттығу жасап отырған күйі жыларман дауысын күштеп күлкіге айналдырды: «Мен ашқарақпын. Тамақ ішкенді сондай жақсы көремін». Не дерімді білмей, «Тырнағыңа не жағып алғансың?» - деп сұрадым. Қыз екі қолын алдына жайып, томпиған саусақтарына қарады да, жадырап сала берді. «Иод. Мамам жағып қойды. Кореяда қыздардың бәрі бетін, сосын тырнағын күтеді. Сол үшін мамам менің диетамды қатаң қадағалайды. Маған әрқашан С витамині көп ас береді. Кептірген балдырды сондай жақсы көремін!», - деді бала тамсанып. «Көп қыздар көздеріне операция жасайды, бірақ мен жасамаймын. Мамам жасама деді. Маманы тыңдау керек. Ол менің болашағым үшін айтады. Семіріп кетесің дейді. Білесіз бе, мен Сеулде тұрғанда балетке барғанмын. Орыс мұғалім бір жылдан кейін қол-аяғың қысқа деп алмай қойды. Ал мамам жас кезінде сондай сұлу болған. Папам екеуі қалай кездескенін білесіз бе? Мама на дискотеке очень очень странно танцевала и папа думал, что она очень очень странная. А сейчас мама папу все время ругает. У него ничего не получается. Мама говорит, что он лузер...» Ағылшын-орыс аралас бұл тирада сабақтан жалыққан Хе Реннің менің көңілімді басқа нәрсеге бұрмақ амалы. Кішкентай қыздың өзінің қомағайлығы жайлы әзіл-оспақтап сөйлеп, ас үшін жыларман болғанын жуып-шайғаны да сүйкімді. Бұл үйді көңілсіздік басқалы біраз болды. Ата-анасының кәсібі жүрмей, әкесі еліне қайтып кеткен. Бұлар әкесінің шешімін күтіп, белгісіз бір күйде күн кешіп жатыр. Қалған-құтқан шаруаларды мамасы үйден басқарып отыр. Хи Сонның ата-анасы әрқашан өзімді құрмет тұтып, ақшамды уақытында берсе де, бүйрегім осы Хе Реннің отбасына тартып тұрады. Кейде бір ұзын-сонар сериал көріп жүргендей, «Шіркін, Хе Реннің папасы инвестор тауып алып, бизнесі жүріп кетсе екен» - деп тілек тілеймін. Қазір де томпиып, үнсіз қалған балаға жаным ашып қарап отырмын. «Хе Рен, бүгін ән үйренеміз. СД ойнатқышыңды қос.» Бағана неге Хи Сонға қаршығадай шүйліктім екен? Байқұс балақай көп сабақтан мезі болып кетті. Хе Рен сұқ саусағы майысып, СД ойнатқыштың түймесін басты. Әншінің жұмсақ дауысы гитарамен бірге шықты: “You are my sunshine, my only sunshine…”[3] Бала мұрнын тыржитып, брекетпен қысып қойған тістерін екі қолымен жауып, күліп жіберді. Сабақтан соң Хи Сон Ольга екеуімізді сол үйдің бірінші қабатындағы мейрамханаға ертіп апарды. Екі бөлмелі мейрамхананың төргі бөлмесіне жер үстелдер, ал ауызғы бөлмесіне кәдімгі үлкен үстелдер қойыпты. Мен бірден төргі бөлмені таңдадым. Ольга қарсы болмады. Төртбұрышты аласа үстелдің басына тізерлеп отыра кеттім. Ольга біраз қиналды. Бір кезде үстелдің астына екі аяғын созып жіберіп барып жайғасты. Хи Сонның мамасы бізді өзі күтті. Алдымен үстелге әр қайсысына бір-бір уыс дәм ашар салынған жеті шағын кесе қойды. Бірінде ашты кимча, бірінде жасыл бұршақ, бірінде теңіз балдырынан жасалған салат, титтей тәрелкеге оймақтай бес тұшпара салыпты. Ольга да бұрын таяқшамен жеп көрмеген, екеуіміз де қиналып отыр едік, қожайын бір қолына өзінің ас аяғын ұстаған Хи Сонды жетектеп алып келді. «Не, не так, вот так надо держать палочки». Аяқ астынан шыдамды бола қалаған тынымсыз Хи Сонның іс-әрекетін сенімсіздікпен бағып отырмыз. Сабақ үстіндегі қалжыңы да, бетін тыржитып мазақ қылатын әдеті де – бәрі жайына қалды. Ересек адам сияқты салиқалы әңгіме айтып отыр. «Корейцы все хотят быть как японцы», - деді бала. «Мама говорит, что мы много у них берем. Но мы не хотим быть как китайцы!» Хи Сонның саяси тұжырымдамасына Ольга екеуміз еріксіз езу тарттық. Ыстық ас та жетті. Үлкен кеседе сорпа, екі-үш жапырақ ет, қол кеспе мен көкөністер. Теңіз балдырын кесенің бір шетіне бөлек салыпты. Сорпаны ішуге қысқа да қайқы сапты қасық берді. Бала бізді әкесімен бірге есікке дейін шығарып салды. Алғысымызды айтып болған соң, қожайын басын иіп, өз тілінде қоштасты. Хи Сон болса, «До свидания! Завтра не увидимся!» деді. Хи Сонның миссиясы аяқталғанын түсіндік. Ертең бізді не күтіп тұрғаны белгілі болды. *** Өткенде бір хабарландыруды көріп, резюмемді электрондық поштамен жібере салған едім, сұхбатқа шақырыпты. Үстелдің шетінде отырған бурыл сақалды, көзәйнекті егделеу ер адам қазақша сөйледі. Профессор Спенсер бір америкалық университеттің өкілі екен. Алматыдағы бір оқу орнымен бірлесе қазақ тілінен шетелдіктерге арналған жазғы курс ұсынбақ үшін мұғалімдерге байқау жариялапты. «300 адам резюме берді. Содан жиырма адамды таңдап алдық. Барлығымен сұхбаттасып болған соң, үш адамды іріктеп аламыз» - деп жәйтті түсіндірген. Бір айдан кейін біреу телефон соқты. Қазақша аударылған кинолардағы дублер сияқты сөйлейтін әйел өзін «Айманмын» деп таныстырды. Байқау аяқталыпты. Тағы екі мұғаліммен бірге сол байқаудан мен өтіппін. Айман өзі әдістеме және ұйымдастыру жөнінен жетекші болып тағайындалған екен. Келіп, келісімшартқа қол қой дегенде, тентек Хи Соннан уақытша құтылғаныма қуанып кеттім. Алғашқы сабаққа келгенде, сыныпта жалғыз студент отыр екен. Толықша келген, көзәйнекті америкалық әйел жұмсақ дауысымен асықпай сөйледі: «Менің атым Пегги». Қазақша баяу, бірақ дұрыс сөйлейді. Ойыма келген бірінші сұрақ атқып шықты. - Қазақ тілін неге оқып жүрсіз? - Қазақ музыкасын зерттеп жүрмін. - Музыкатанушы? - Антрополог. «Атамекен» киносындағы антрополог шал есіме түсе кетті. - Кәдімгі адамның бас сүйегін зерттейтін антрополог па? Пегги күліп жіберді. Ол енді ағылшын тіліне көшті. - Жоқ. Орысша кейде «культоролог» дейді. Бірақ Америкада антропология саласы кең, мәдениетті зерттеу де осы салаға кіреді. - А, солай ма! Пегги жаз бойы қазақша оқитын жалғыз студент болып шықты. Ол Америкада тіл үйрену үшін берілетін гранттың жүлдегері екен. Курсқа басқа ешкім жазылмапты. Үш мұғалім кезектесіп бір Пеггиге қазақша үйретеміз. «Айдағаным бес ешкі, ысқырығым жер жарады» деген осы екен ғой! Жалғыз жүргізгенде ғой, екі айға алатын жалақым бес мың доллардан асар еді. Жұма күні соңғы сабақтың ортасында сыныптың есігінен бір әйел басын сұғып амандасты. Қырықтардан асқан, қысқа шашты, аққұба әйелдің Айман екенін сөйлеген сөзінен тани кеттім. - Пеггиді түскі асқа апаруым қажет еді... - Әлі жиырма минуттай бар... - Ештеңе етпес, түстен кейін бір баратын жерлер бар! Пегги Айманға қиыла қарады. - Маған бір он бес минуттай уақыт бересіз бе? Шылым шегіп алайын. Shynar, do you smoke?[4] Екеуіміз аяңдап ішкі ауладағы баққа өттік. Пегги шылымын тұтатып, көк түтінді бір рет бұрқ еткізді де, бұйымтайын айтты. - Мен бір ыңғайсыз жағдайға қалдым. Қалай десем екен... - Қысылмай айта бер. - Келгеніме бір аптадан асты, тұрған жерім жайсыздау болып тұрғаны. Үй тарлау және отбасы қазақша білмейді, бәрі орысша сөйлейді. Ал мен грантты қазақша үйрену үшін алдым ғой. Балалар тіпті тек қана ағылшынша сөйлескісі келеді менімен. Сөз жоқ, Айман өте-өте ақ көңіл, жақсы адам, бірақ тұратын үйді іздегенде сол жағын ойламапты. Көңілін қайтарып аламын ба деп қорқып тұрмын. Және түстен кейін қосымша мәдени шаралар тым көп сияқты. Маған қобыз ойнап үйрену қажет еді. Диссертациям үшін оқитын кітаптарым да жетіп жатыр. - Әкімшілікке айтайын ба? - Ренжітіп алмаймыз ба? Ұйымдастырушылар «Америкалық бәлсінді» деп ренжімесе болғаны. Бес минут өтер өтпестен Айман жетіп келді. «Пойдем, Пегги. Нам надо бежать, после обеда надо еще успеть в баню...» Пегги көзімен «Айттым ғой!» дегендей ишарат білдірді де, бір қағазға ұялы телефонын жазып, маған ұсынды. Өткенде профессор Спенсер сұрақтарың болса оқу орнының бастығына хабарлас деп еді, бірден әкімшілікке бардым. Бастық жазғы демалысқа шығып кетіпті. Орынбасары жасы елулерге таяған ұлты орыс ер адам екен. Жағдайды түсіндіріп жатыр едім, қабағын тас түйіп алған орынбасар сөзімді бөлді. - Пегги бізге емес, саған неге айтады? - Ол байқұс тіл білмейді ғой және жаңадан келген адам, ыңғайсызданып жүрген көрінеді. - Сенің мұнда шаруаң болмасын. Ұйымдастырушы – Айман, сол жауап береді. Менімен дөрекі сөйлескеніне таң қалмадым. Бірақ Пеггидің жағдайын жасауға құлық танытпағаны ерсі көрінді. - Ешқандай шара қолданбайсыз ба? - Айттым ғой саған, бұл сенің шаруаң емес. Кешке Пеггиге телефон соқтым. - Қалың қалай? - Бәрі жақсы! «Арасанға» барып келдік. - Ұнады ма? - Менің бойымда скандинав қаны бар ғой, ыстыққа шыдадым. Бірақ біз қоғамдық моншаға бармаймыз ғой! Пегги сылқ-сылқ күлді. - Aiman is so crazy![5] Бізде америкалықтар не нәрсеге еркін деген қате стереотип қалыптасқан. Керісінше, олардың өте консервативті және ұялшақ келеді екен. Айман алдымен өзінен сұраса жөн болар еді. Мен өз әрекетімнің нәтижесін баяндағанда, Пегги бір сәтке үнсіз қалды. - Жарайды, рақмет. Онда мен өзім бір жолын табайын. Дүйсенбі күні таңертең сыныпқа кіргенім сол еді, бөлмеге Айман кіріп келді. - Пегги қайда? - Әлі келген жоқ. - Түк білмеген адамдай мүләйімсіме. - Түсінбедім сізді... - Проректор Пеггиді өзіңнің пәтеріңді жалдауға көндіргеніңді біліп отыр. - Ааа, проректор мен үшін тон пішіп қойған екен ғой. Түсінікті. Мен өзім жалданған пәтерде тұрамын, Пеггиге қайдан пәтер жалдайын! Пегги сенбі күні заттарын жинап алып, тұрған үйінен кетіп қалыпты. Ұялы телефоны екі күндей өшірулі көрінеді. Қайда кеткенін үй иесі мен оның балаларына айтпаған. Алғашында шошып кеттім. - Енді не істейміз? - Білмеймін. Сол сәтте Пегги кіріп келді. Айманды күтпеген болуы керек, абдырап қалды. - Айман, кешірім өтінемін. Хабарласуға ешқандай мүмкіндік болмады. Жаңа пәтерге бүгін таңертең ғана көштім. - Қандай пәтер? - Елшіліктегі таныстарым тауып берді. Маған бір бөлме болса жетеді ғой. Айман маған күдіктене қарады да, сыныптан шығып кетті. *** Пеггиге біреу қобыз мұғалімін тауып беріпті. Сабақтың бағасы мен күнін келісуге үйіне бардық. Сәкен мен әйелі екеуі орта жастағы адамдар екен. Шетелдік келе жатқан соң, дастархан жайыпты. Алдымен шәй іштік. - Ұлтың кім? - Америкадан келдім. - Жоқ, білем ғой, ұлтың кім дегенім ғой. - Америкада ұлт жоқ қой. Бәрі америкалық. Ата-бабамды сұрап отырсаңыз, олар осыдан екі жүз жыл бұрын Скандинавия елдерінің бірінен келіпті. -Мамандығың не? - Антрополог. - Археологсің ғой сонда? - Маған музыка жағы қызықты. Бізде мәдениетті зерттейтін мамандарды «антрополог» деп атайды. - Қайдағы! Оны «этнограф» дейді. Әңгімеге мен кірістім. - Жоқ, олар антропология дегенді басқаша түсінетін көрінеді. Сәкен басын шайқап күлді. - Теодор Драйзердің «Америка трагедиясын» оқып едік кезінде. «Сестра Керри» деген романы да бар. Оқыдың ба? - Жоқ, оқымадым. Ондай жазушыны білмеймін. Қобызшының көзі шарасынан шықты. - Драйзерді білмейсің бе? Америкалықтар кітап оқымайды деген рас екен ғой! Пегги түсініп қойып, ренжіп қала ма деп, тағы кірістім. - Америкада Драйзер қазір аса белгілі емес көрінеді. Ол коммунист болып, Кеңес Одағын мақтаған соң, біздің елде өте танымал болған ғой. Ол маған сенімсіздеу кейіппен қарады. - Ммм... Қазақстан – нағыз Жер Ұйық. Аймағы бес Франция. 125 ұлт өкілі тұрады. Ол берген ақпараты әсер етті ме дегендей, Пеггидің бетіне барлай қарады. Мен «Жер Ұйық» дегенді Promised Land деп аударып бердім. - Қобызды не қыласың? - Бақсыларды зерттегім келеді. - Дұрыс. Қобыз деген қасиетті аспап. Шегін жылқының қылынан жасайды. Қорқыт ата туралы аңызды білесің бе? Қорқытты бәрі анау дейді, мынау деді, Қорқыт негізінде – қазақ. Тағы мен кірістім. - Аңыз ғой, түркі халықтарының бәрінде бар... - Қорқыт – қазақ. Сәкеннің Қорқыт жайлы ұзын-сонар лекциясын ағылшын тіліне аударып болғанша, жұрт шай ішіп болды. Осы біз кейде артық сөйлемейміз бе? *** Пегги бір күні менен тағы көмек сұрады. Бір емші бейне клипке түсуге келісіпті. - Бақсының бәрі қобыз ойнамайды ғой, оны қайтесің? - Бал ашамын деді, соны көргім келеді. Бал ашқың келе ме? Бұл кісі өзі атақты екен. Кезекке жазылдым. Қымбат тұрады, қаласаң ақшасын мен төлейін, бейнеге түсуден қысылмасаң болғаны. - Келістік. Бірақ мен ондай нәрселерге сенбеймін. Телефон соғып, Фатима деген балгерге баратынымды айтып едім, мамамның құлағына «Құда келе жатыр» дегенмен бірдей естілді. Ол аздай, «Үй-ішінің бәрінің суретін алып бар» деген қатаң нұсқау берілді. Такси Сейфуллин көшесімен ұзақ жүрді. Үлкен қақпаны басына ақ жаулық жапқан, қолында таспихы бар, еңселі апа ашты. Фатима апаның өзі екен. Кең ауланың екі жағында екі үй тұр. Бірі – ескі, бірі – жаңадан салынып жатқан үлкен үй. Бізді ескі үйдің жазғы верандасына алып барды. Тәуекелге бел буып, Фатима апаның алдына алдымен өзім отырдым. Мамамның бала-шағасы мен немере-шөберелерінің суреттерін жайып салдым. Пегги камерасын Фатима апаға кезеді. Фатима апа алдымен дәрігер сияқты тамырымды басты, одан кейін алақанымды қарады. «Ұзақ жол жүресің. Қолыңа бір қағаз тиеді» - деді. «Бастық болып сайланасың, қоластыңда төрт ер адам қызмет ететін болады». Фатима апай мамамның естігісі келгенін жайлы ләм-лим демеді. - Тұрмысқа шығатын түрім бар ма? Фатима апай басын шайқап, ол жайлы ешнәрсе көрінбегенін айтты. - Жолың жабық. Біреулер қастық қылып, жолыңды жауып тастаған. Жолыңды ашып берейін бе? - Қалай? - Ол үшін қой сою керек. 100 доллар тұрады. - Ондай ақша жоқ менде. Бұл жолы Пегги түсініп қойды. Камерасын көзінен алып, маған ағылшынша сөйледі. - I can pay for it.[6] Фатима апа дереу: «Айдар!» - деп айқай салды. Балаң жігіт тапсырманы үнсіз тыңдап, шығып кетті. Емші енді Пеггидің тамырын басты. «Жуықта балалы боласың. Қыз бала болады, атын Үміт деп қой» - деді. Америкалық баласын «Үміт» деп қалай атайды? Әлде оның аты «Хоуп» бола ма? Мен мырс етіп күліп жібердім. Пеггидің жақын-алыс болашағы анықталған соң, жаңадан салынып жатқан үйдің бір бөлмесіне кірдік. Үлкен үстелдің үстінде семіз қой жатыр. Жанында қолына үлкен пышақ ұстап, бағанағы жігіт тұр. Фатима апа маған киіміңді шеш деп бұйырды. Жігітке қарадым. Жігіт теріс бұрылған болды. Пегги Фатима апа берген үлкен ақ матамен мені жапқан болып тұрды. Киімімді түгел шешіп, сол ақ матаға Цицерон сияқты оранып алдым. Үстелдің қойдың басы қараған жағына бір аласа орындық қойыпты. Сол орындыққа отырдым. Жігіт үстелге жақын отыр деп бұйырды. Фатима келіп, қойдың басын қолымен ұстады, ернін жыбырлатып бірнәрсе оқыды. Сол-ақ екен, төбемнен жабысқақ жылы бір нәрсе төгіле бастады. Көзімді жұмып алдым. Фатима апа қолымен бетіме, денеме әлгі жылымық нәрсені жағып әлек. Көзімді ашсам, өне бойым түгел қан. Пегги есі шыға камераны маған кезеп алыпты. «Ойбай, бетімді түсіре көрме!» деп айқайладым. Фатима апа аузыма бір тостағанды тақады. Қарасам – кәдімгі қан! «Іш!» - деді. Басымды шайқадым. Бірақ есіме жүз доллар түсті. «Ақша текке кете ме, аяғына дейін көрейік». Көзімді қайта тарс жұмып алдым да, тостағанды аузыма апарып жұта салдым. Төгілгені төгіліп, қысып алған ерінімен өткені өтіп кетті. Бір кезде бітті-ау. Бөлменің бір бұрышына душ орнатып қойыпты. Суы салқын екен, дірілдеп тұрмын. Ұзын шаштан қан қайдан жылдам кете қойсын? Жүз доллар мен он мың теңгенің басына су құйып, екеуміз үлкен қақпадан атқып шықтық. Қақпа тарс жабылды. Тоңғаннан ба, әлде қорыққаннан ба, әлі дірілдеп келемін. Сол қолымызды созып алып, үн-түнсіз Сейфуллин көшесімен жоғары қарай зытып келеміз. Машиналар тоқтар емес. Белинский көшесіне жеткенде бір машина тоқтады-ау. Жүргізуші маған айнасынан қарап-қарап қояды. Айнаға қарасам, «Адамстар отбасы» киносындағы Мартишадан аумаймын: бетім аппақ та, ерінім қып-қызыл. Шашым су. Екеуіміз қаланың ортасындағы Пеггидің үйіне жеткенше күлдік. Пегги бейне клиптің көшірмесін беремін деген еді, бірақ ұмытып кетті ме, тамыздың аяғында үйіне қайтарда ол туралы ләм-лим демеді. Тіке сұрауға батпай, ойқастаттым. - Өткендегі бейнені не істейсің? - Диссертацияма қолданамын. - Диссертацияң кітап болып шыққан соң маған көрсетесің бе? Пегги әдетінше сылқылдап күлді. - Менің диссертациям саған ұнамайды ғой. - Неге? Қазақ музыкасы жайлы болса, неге ұнамасын? - Қалай десем екен? Менің қазақтарды қай қырынан суреттегім саған ұнамайды. Сен ұлтшылсың ғой. - Ұлжанды де, ұлтшыл емес. Бейнені конференцияда көрсетіп қоймашы! Естімей қалды ма? Тағы қайталадым. Бұл жолы ол естімеген болып, басын басқа жаққа бұрды. Шынымен естімеген болып тұрғаны ма? Қайталауға батпадым. Қош айтыстық. *** Пегги кеткен соң, амалсыздан корей кәсіпкерлердің бала-шағасына ағылшын тілін оқытуға оралған едім. Бірде Айман телефон соқты. - Америкадан келген тағы бір зерттеушіге аудармашы керек болып тұр. Сенің телефоныңды берсем қалай қарайсың? - Беріңіз, сөйлесіп көрейін. Екеуіміз Ғылым академиясының жанында кездестік. Үстіне ескі тон, аяғына кәдімгі калош киген ұзын бойлы қыз қарашаның шалажансар қарын абайлап басып, жаныма келді. Еңгезердей бойына үйлеспейтін жіңішке дауыспен «Здравствуйте!» деді. - Я извиняюсь за опоздание. Меня зовут Рене́. - Француженка? - Нет, просто имя такое есть тоже в Америке. - Ұлтыңды айтамын да, ұлтың француз ба? - Жамбыл көшесінде бір керемет кофехана бар. Соған барып сөйлесейік! Онда бір рет Пеггимен барғанмын. «Каппучино» кофесін сонда өмірімде бірінші рет көргенмін. Сүт қосып, қою шай сияқты демделген кофенің бетінде аппақ көпіршік қалқып тұрады. Шыныдан какао сияқты көрінеді екен. Бір шыны кофе мың жеті жүз теңге тұрады. Шетелдіктерге арналған. Басымды изедім. Ешнәрсе алмасам да болады ғой, міндетті түрде кофе ішуім керек пе? Даяшы Рене́ге «Мокка» кофесін әкеліп берді. Мен даяшыға «су» дегенде жаратпай қалып еді, бір стакан суды алдыма тарс еткізіп қойды. - Мен мұнда бір рет Пегги деген студентіммен келгенмін. - Пегги? Хансен Пегги ме? Сен оны қайдан білесің? - Қазақ тілін оқыттым. - Қазақша жақсы біле ме? - Үйреніп алды. Алғыр екен. - Онда сен маған да үйретші! Көрші үстелде отырған екі америкалық әйел айқайлап сөйлеп отыр. Рене́ көздері жыпылықтап оларға ұзақ қарады да, басын шайқады: «Америкалықтар кейде маңайында адам отырғанын ұмытып кететін сияқты. Сондай ұят!» Рене́нің жерлестерін сыбағанына таң қалып қалдым. Ол шаруаға кірісті. - Я тоже изучаю казахские народные песни и тоже изучаю казахский. И мне нужен переводчик. Осы америкалықтар орысша сөйлегенде неге «тоже» деген сөзді қоса береді екен? Рене́ ағылшынша жалғастырды. Рене́ де Пегги сияқты бір грант ұтып алған екен. - Менімен әр концертке баратын адам қажет. Бір кішкентай аудармашым бар еді, бірақ соңғы концертте ұйықтап қалды. - Соған қарағанда, ол қазақша білмейтін сияқты. - Қазақша білмесе, оны неге жалдағансың? - Пәтерімнің иесінің жиені еді... - Түсінікті. Грантымның ақшасынан саған айына 300 доллар төлеймін. Тегін концерттер, 300 доллар, ағылшын тілі – одан артық не керек! Келісе кеттім. Жұмысқа құлшына кірістік. Рене́ алдымен Әдебиет институтының мұрағатындағы терме үлгілерін қарап шығайық деген ұсыныс жасады. Екеуіміз келесі күні Ғылым Академиясының ғимаратына мәжіліске келгендей таңғы сағат тоғызда жетіп келдік. Аспирант кезімде осындағы кітапханадан шықпаушы едім, іргелі ғимараттың салтанатты мәрмәр сатыларын енді ғана байқадым. «Мына ғимараттың күштілігін көрдің бе? Кеңес Одағы ғылым іргесін осылай қалаған» дедім, менен екі саты төменде келе жатқан Рене́ге бұрылып. Ол тоқтай қалды да, басын бір жағына қисайтып, көздерін қысыңқырай күлімсіреп, маған қадала қарады. Оның көзқарасынан өзім ыңғайсызданып қалдым. Жұмсақ кілем төселген ұзын дәліздің түбіндегі бөлмеге үнсіз жеттік. Мұрағатта жұмыс істейтін өзіміз шамалас қыз қабағын тас түйіп алып, бізді жақтыртпай қалды. - Рұқсаты бар ма? - Иә, рұқсаты бар екен. - Төлқұжатыңызды беріңіз. Термені не қылады ғой дейсің. Баяғы шпион шығар. Түйеқұс сияқты тұрған тұрысы қалай. Рене́ге қарадым. Естімеген сияқты. Расында да, көзәйнегін тағып алып, ұзын мойнын басқа жаққа бұрып, түйеқұс құсап өз жайына тұр. Қыздың дәл суреттегеніне күлкім келіп кетті. - Олай деп айтпаңыз. Ол орысша жақсы біледі. - Біле берсін! Шпион екені өтірік емес. - Шпион мұрағаттағы термені не қылсын. Қызықсыз ғой, америкалықтың қазақша оқып жүргеніне қуанбайсыз ба? - Несіне қуанамыз? Саған не жоқ? Уһ, бір кезде құжаттарды қайтарып берді. Рене́ екеуіміз сөрелерден қырқыншы жылдардан бері жарияланған термелердің бірнеше томын алып шықтық. Тақырыбын, қай жерде өткенін, барлығын жазып отырмыз. Маған бұл жұмыс ұнап кетті. Тоқтар емеспін. Бір кезде Рене́ көзі жасаурап, маған жалынышты көзбен қарап отырғанын байқадым. - Мен шаршап кеттім. Қарным ашты. Үйге қайтайықшы. - Жаңа ғана келдік қой. Жұмыс бітіріп қайтайық та! Рене́ жылап қоя берді. - Не болып қалды? - Анау әйел қандай ашулы. Көңілім қалып қалды. - Жылама, ол жәй, өзі басқа нәрсеге ренжіп тұрған сияқты... Ойбой, сенің көңілің бос екен ғой. Қағаздарды апыл-ғұпыл жинап, папкаларды дереу қайта апарып қойдым. Мұрағаттан шығып, ұзын дәліздің соңына жеткенше, Рене́ түк болмағандай, жадырап кетті. - Жүр, «Өзбек» мейрамханасына барайық. Лағман жейміз. - Қымбат. Барғым келмейді. - Мен төлеймін. Жанды қойсын ба, соңынан ердім. Дәмді лағманды лимон қосылған ыстық көк шаймен басып, екеуіміз үйге қайттық. *** Бірде Рене́ мені америкалықтардың бас қосу кешіне шақырды. - Олар кімдер? Бәрі сен сияқты антропологтар ма? - Тілшілер де бар. Барасың ба менімен? Жүр! - Шақырсаң барамын. Бойдақ жігіттер бар ма? - Бар болғанда қандай! Өткен аптада ғана Майкл деген жігіт келді. Қателеспесем сенімен жасты. - Қойшы-ей! Таныстырасың ба? - Таныстырайын. Ол саған ұнаса! Рене́нің көз алдына не елестеп кеткенін, әйтеуір ішек-сілесі қатып күлді. - Кейбір америкалықтар ақша үнемдегеннің жөні осы екен деп, шектен асырып жібереді. Меніңше, Майкл дәл сондай америкалықтардың қатарына жатады. Кешке екеуіміз Абайдың ескерткішінің жанында кездестік. Мен бүрмелі жібек көйлегімді, ұзын қонышты былғары етігімді киіп, жолдан Дина құрбыма кіріп, оның француз әтірін шашып алдым. Рене́ тілерсектен түсетін көк шифон белдеме киіпті де, үстіне ескі тонын киіп алыпты. Тоны тізеден ғана келеді. Аяғында баяғы калошы. - Рене́, андағы әдемі жібек белдемшемен неге калош киіп алғансың? Етігің жоқ па? Рене́ күліп жіберді. - Бұл калош емес, Dansko. Жүз доллар тұратын аяқ киім. - Қайдан білейін, калош сияқты. - Осында бір британдық тілші бар. Соны ала кетуіміз керек. Жүр, үйіне кіріп шығайық. Джонның үйінде біраз отырып қалдық. Джон біреуді күтіп отырған сияқты. Сағат тоғыз жарымда біреу есікті шырылдатты. Джон тысқа шығып кетті. Қолында пластик дорбаға оралған бір нәрсесі бар, жылдам оралды. Біз жеткенде, сағат он бір болып қалған. Екі бөлмелі пәтер адамға лық толы. Түгел ағылшынша сөйлеген жұрт. Ешкімнің ешкімде шаруасы жоқ. Балконда бір топ адам тұр. Ас үйде бір топ адам тұр. Зал мен жататын бөлменің есігі айқара ашық. Сабылған жұрт. Музыка айқайлап тұр. Рене́ мен Джон дәлізде таныстарын көріп, кідіріп қалды. Мен залға өттім. Бұрышқа ығыстырып қойған диванда Пегги отыр. Маған қолын көтерді. Мен Пеггиге қарай жүрдім. - Қайтып келгенсің бе? - Сен мұнда қайдан жүрсің? Иә, мен... мен кеше ғана келдім... - Рене́мен келдім. - Сұлу қыз Рене́ ме? Менен бұрын келіп алып, бәрін арбап алыпты ғой! - Өй, сендер тура күндес абысын сияқтысыңдар ғой! Пегги сылқылдап күлді. - Біз өсек айтқанды жақсы көреміз ғой. Ойнап айтамын, сен оған айтып қойып жүрме! - Нем бар оған айтып. Келерде маған неге хабарласпадың? Пегги мені естімеген болып отыра берді. Жанында толықтау бір жігіт отыр екен. Түрі шетелдік сияқты, бірақ үсті-басы алба-жұлба. Жыртық джинси шалбар, мына суықта үстіне жеңі қысқа футболка киіп алыпты. Басында бейсбол қалпақ. - Танысып қой, бұл – Майкл. Майкл да жуықта ғана келді. Майкл бір қолын көтеріп, «Хай!» деп күж етті. Біраздан кейін Майклмен даурығып сөйлесіп кеттік. Майкл тарихшы екен. - Майкл деген сен екенсің ғой. Сонда қазақ тарихын зерттемексің бе? Оны біз өзіміз де жарытып білмейміз. - Тарихты зерттеу әдістерін зерттемекпін. - Қызық екен. Саған аудармашы қажет емес пе? - Қазақ досым бар. Сол көмек береді. - Келмей жатып дос тауып алдың ба? - Бұрыннан танимын. Америкада оқыған. Мен сол досымның пәтерінде тұрып жатырмын. Банкте жұмыс істейді. - Өзі Америкада оқыса, өзі банкте жұмыс істесе, өзінің жалға беретін пәтері болса – онда ол нағыз шала қазақ шығар ? Майкл басын шайқап, жайдарлана күлді. - Қатты сөкпе оны. Өзі білмесе де, мамасы біледі қазақша. Сен абайлап сөйлесеңші, қыздар сені сыртыңнан «ұлтшыл» деп жүр. - Антрополог қыздар ма? Олардікі «екінші курс синдромы» ғой. Елдің бәріне «ұлтшыл» деген диагноз қояды. - Бенедикт Андерсонды көп оқығаннан болар! - Бенедикт Андерсон деген кім? Майкл енді ішек-сілесі қатып күлді. - Оны сен білмей-ақ қой... Кеш қызып барады. Музыка түн ортасынан ауғанша айқайлап тұрды. Сабылған жұрт. Қолыма Майкл әкеліп берген бір бөтелке сыраны ұстап, түні бойы сол бұрышта отырдым. Кешке барамын деп ас ішпей шыққаныма өкіндім. Пегги мен Рене́ анда-санда алыстан қолдарын бұлғап қояды. Кеште жүрген бірен-саран орыстар мен қазақтар осылардан аумайды. Бұл кешке келген жұрттың өмір салты бізден бөлек екені көрініп-ақ тұр. Бұлар басқа әлемде өмір сүреді. Бір сәтке барлық ауыл қазақтары үндістер сияқты бір қиямет алдында тұрғандай көрініп кетті. Жүрегім сыздап, жылағым келді. Бір кезде орта бойлы, көгілдір көзді, жұқа жүзді бір жігіт келіп жаныма отырды. - Неге мұңайып отырсың? - Жай, әншейін. Шаршап отырмын. Мұнда не істеп жүрсің? - Археологпін. Жеті жылдай болды, археологиялық қазбаларға қатысып жүрмін. - Біраз болып қалыпты ғой. Еліңе қашан қайтасың? - Еліме қайтқым келмейді. - Неге? - Не знаю, в моей стране люди какие-то странные. У меня такое ощущение, что там люди кроме своих покупок ни о чем не могут говорить. - Разве это не показатель хорошей жизни? К сожалению, мы думаем только о хлебе насущном. - Вот именно! Пегги мен Рене́ бір топ америкалықтармен балконда тұр. Қайтатын түрлері жоқ. Қызу бір нәрсені талқылап жатыр. Бәрі айқайлап сөйлейді екен. Бір кезде адам аяғы саябырлағандай болды. Бағанағы археолог үй жинап жүр. Көрген түс сияқты. Әлде сыра ма әсер еткен? - Марк, неге үй жинап жүрсің? Әлде сен осы үйде тұрасың ба? - Енді кім жинайды? Бөтелкелерді бөлек жинап қою қажет. Әйтпесе біреулер қалай болса солай қоқысқа тастай салады. - Білмеймін, бізде қонақтар үй жинамайды. Әлде сен қоршаған ортаны қорғау ұйымының мүшесісің бе? Марк маған қарады. - Жоқ. Мүшесі емеспін. Бірақ қоқысты қалай болса солай тастауға болмайды. Марк бір кезде жұмысын тоқтатып, маған аты-жөні жазылған картасын берді. Жаныма Джон келді. - Джон, Марк неге үй жинап жүр? - Соны айтамын да! Қызық, иә? - Сендер бәрің қызықсыңдар. Осындай кеш бола ма екен? Сырадан басқа түк жоқ! Джон мен Рене́ такси алып, алдымен мені үйге апарып салды. Джон жол бойы мені мазақ қылып келді. - Марк сені ұнатып қалды-ау деймін. - Қайдам, мен оны ұнатып қалған сияқтымын. Ақылды жігіт екен. - Все, хватай его. Ол холостой. Бірақ Марк қыздарды емес, жігіттерді ғана ұнатады. No chance![7] Ха-ха-ха! - Сен массың ғой. Сыраға да мас болып қалдың ба? - Рене́ таңертең ерте қоңырау шалды. Таныстарының бірі оны ғылыми конференцияға шақырыпты. Маған жүр деді. - Не жайлы? -Тарих жайлы. - Сен тарихшы емессің, қажеті не? - Мені шақырған адам – таныстары көп, беделді адам. Диссертациям үшін көп адамдардан сұхбат алуым керек. Көмегі болып қалар. Сондықтан баруым қажет. Балнұр ше, оның әкесі белгілі академик қой. - Cолай ма! Сендер де қазақтар сияқты таныстықпен күн көресіңдер ме? - Оны біз «worknet»[8] дейміз. Несі бар? - «Свадебный генерал» дейміз біз бұндайды. Жарайды, барсақ барайық. Байқаймын, қазақтар америкалықтардың алдына құрша жорғалайды. Рене́ деген бар- жоғы жиырманың жетісіндегі аспирант емес пе! Әлде конференцияға шетелдіктер қатысты деген жарнама қажет болды ма екен? Балнұрды ғой өзі өткенде ғана сөгіп отырған. Үйіне қонаққа шақырып алып, өміріне шағымданып, тіпті сырын да айтып қойыпты. «Америкалықтар жеке өмірі жайлы бөтен адамға ешқашан айтпайды. Ол әлсіздігін көрсету болып саналады» - дегенде төбе шашым тік тұрған. Балнұрды танымасам да, «Жалғызсыраған болар» деп жуып-шайып қойғанмын. Рене́ үстіне қатаң стильде тігілген ақ бұршақты көкшіл крепдешин көйлегін киіп, шашын түйіп, көзіне линзасын емес, көзілдірігін тағып келіпті. Балнұр бізді ауладан өзі қарсы алды. - Міне, түрің енді нағыз ғалым сияқты! Екеуі мәз болып күлді. - Балнұр, юморың күшті сенің! - Сен сонда ғалым емессің бе?, - дедім мен, таңырқай. Сұрағым орынсыздау болды ма, Рене́ маған жылдам көз тастады да, алға жүріп кетті. Конференция аяқталған соң, Балнұр бізді түскі асқа шақырды. Университеттің бір залына үлкен дастархан жасапты. Дастархан басында қарсы алдымызда отырған екі жігіт Рене́ге қырындай бастады. - Девушка, а вы американка? - Да. - Ух, ты! «Американская трагедия». Читали Драйзера? - Нет, не читала. Who is Dreiser?[9] Рене́ маған қарады. - An American writer.[10] - А че вы делаете в Алматы? Шпионка? Екі жігіт тапқырлықтарына мәз болып күлді. Рене́ көзәйнегін шешіп, көздерін қысыңқырап алды да, тәптіштеп қазақша сөйледі. - Жоқ, «шпионка» емеспін. Мен мұнда қазақ тілін оқып жүрмін. Ал сіздер ше, қазақша сөйлесіздер ме? Жігіттер сеспей қатты. Бұл жолы күлкіге ерікті біз бердік. Түскі астан кейін Балнұр бізді алғысын айтып шығарып салды. Бір музыкалық оқу орнының жетекшісі танысы екен. Сол кісі Рене́ге сұхбат беруге келісіпті. Үйіне барыңдар деді. Келесі күні айтылған уақытта жетіп бардық. Есікті алпыстарды алқымдап қалған апай ашты. Академик аға үйде жоқ екен. Бақытжан апай да кезінде театрда ойнаған өнер адамы екен. Асықпай сөйлейтін дауысынан әлі күнге дейін күңіренген драма үні естілетіндей. Үйі мұнтаздай. Қымбат жиһаз қонақ бөлмеге әзер сыйып тұр. Дастархан жайып қойыпты. Ұзын жібек халатына оранып, гаухар тастар көмкерген саусақтарымен қымбат фарфор шәйнекті жайлап көтеріп, шәйдің дыбысын шығармай құйды. Жиегі көкшіл гүлдермен безендірілген фарфор тәрелкеге салынған бал бауырсақты уыстап алып, жеп отырмыз. Оймақтай хрусталь вазалардағы жидек тосаптары мөп-мөлдір. Хрусталь қайықшаларға толтыра қымбат кәмпит салыпты. Дастарханның ортасындағы үлкен табақта сопақшалап туралған қазы мен қиярдың үстіне аскөктің бір-екі сабағын ұзынынан тастапты. Бақытжан апайдың қонақ күтіп әбден жаттыққаны көрініп тұр. Ұлы үлкен қызметте, ал күйеу баласы бір дөкей екен. Бақытжан апай балалары мен құда-жұрағаттарын айтып, орысша-қазақшасы аралас көсіле сөйлеп отыр. - Моя дочь такая дипломатичная! - Да? А в какой стране? Рене́ жартысын түсініп, жартысын түсінбей отырғанын көріп отырсам да, аударуға еріндім. Қойшы, енді осы мақтанудан жалықпайтын қазақтың бала-шағасының жетістігін аудару қалып па. Бір кезде кербезденіп отырған Бақытжан апай маған тіксіне қарады. - Сен қыз немене, бұлданып отырсың ба? Аудармайсың ба! - Орысша жақсы түсінеді. Орысша сөйлей беріңіз. - Осы қазақтар қызық, мұнда шай ішуге келгендей, тіпті міз бақпайсың. - Кешіріңіз. Шаршап отыр едім. Аға келгенше тынығып алайын деп... Рене́ көзі жыпылықтап екеуімізге кезек қарады. - What is going on?[11] - Nothing. She is upset with me.[12] Бақытжан апай қызының жоғалып қалған гауһар тасты сырғасы жайлы әңгімесін егжей-тегжейіне дейін баяндап берді. Жоғалып қалған сырғаның жүзігін ұлының кіндік шешесіне сыйлап, артынан сырға табылғанда, құрбысын сылап-сипап жүріп, жүзікті қайтарып алыпты. Қызының дипломатиялық қабілеті осы екен. Мен қазы мен нанды соғып отырмын. Рене́ басын изеп қояды. Байқұс Рене́, гаухар жүзік пен кіндік шешенің не екенін де білмейтін шығар. Осылардың алтын тағып жүргенін көрмеппін. Әңгіме енді маған ауысты. - Осы уақытқа дейін күйеуге тимей не қылып жүрсің? - Білмеймін, кезінде жігіт болмады, енді уақыт жоқ. - Уақыт жоқ дейді? Өзіңше осыларға еліктеп жүрген шығарсың. Осы жүрген жүрісің өзіңе түк те жарасып тұрған жоқ. Жігіт жоқ болса, бала туып ал біреуден! Қазақтың қызының міндеті – бала тауып үйде отыру. Жыным келіп кетті. Қонақта отырғанымды есіме салып, ішімнен өзімді өзім басып, бетіне қарап жымидым. - Уақыты келгенде шығамын ғой тұрмысқа. Қайбір ерігіп жүр ғой дейсіз, жұмысым осы. Адам баланы өзі үшін солай тауып ала ма екен? Балаға обал емес пе! Бұл жолы мені Рене́ тарпа бас салды. - Is she out of her mind? Why did not you say that it is not her business![13] - It is ok. She is older and she thinks she has rights to do so. You know our customs…[14] Шәй ішіп болғанда, академик аға телефон соқты. Бізге офиске жетсін депті. Екеумізді Бақытжан апайға алғысымызды айтып, академик ағаның офисіне ұштық. Неге келгенімізді кезектесіп түсіндірдік. Рене́ орысшасы жеткен жерде өзі сөйлеп отырды. Орысшасы жетпеген жерде мен ағылшын тілінен қазақшаға аударып отырдым. Проректор бір кезде телефонмен хатшысын шақырып алып, «Шәй әзірле» деп бұйырды. Хатшысы бөлменің бір бұрышында тұрған журнал үстеліне әп-сәтте дастархан жая қойды: бауырсақ, қант-кәмпит, жент, қазы – бәрі де бар екен. Академик маңғаздана басып, журнал үстелінің басында тұрған креслоға қарай жүрді. Рене́ екеуміз артынан ілесіп келеміз. Ол маған көздерін бажырайтып, үнін шығармай, «What is this?»[15] деп ымдайды. Мен “No idea!”[16] деп иығымды көтеремін. Қайдам, қазақ болғасын қонақжайлығын көрсеткен болар. Америкалық үшін бұл аса ыңғайсыз жағдай еді. - Иә, қыздар! Сонымен бұл бикештің мамандығы не? Қария маған қарады. - Антрополог. - Кәдімгі бас сүйекті зерттейтін антрополог па? - Америкада адам мен оның өмір сүретін ортасын зерттейтін ғылымды «Антропология» деп атайды екен, - дедім жаңылмай. Анықтамасын айтып үйреніп қалыппын. - Немерем Америкада оқып еді менің. Әлі күнге дейін сол жаққа қайта барсам деп аңсап жүр. Насихат күшті ғой! - Өзіне ұнаған болар. - Несімен ұнайды? Қазақстан ғой нағыз жер ұйығы! Кезінде бәрі осында келіп тұрады. Айт мына қызға, Қазақстанның аймағы – бес Франция! - Талай айтылды ғой. - Ммм. Драйзердің «Америка трагедиясын» оқыды ма екен, сұрашы! - Жоқ, оқыған жоқ. - Сен қайдан білесің? Сұра өзінен. - Have you read Dreiser’s novel, «An Ameriсan Tragedy»?[17] Рене́ Драйзердің атын естігенде, көзі жыпылықтап кетті. - Why everyone asks me about this Dreiser? Is he someone I have to know?[18] - Nobel prize nominee. You see, there was a movie by a soviet director…[19] Қарт ойын түйді. - Америкалықтар кітап оқымайды деген рас осы. Мен тағы Рене́ге қарадым. Түсінбей қалған сияқты. - Менің кітапханам бар үйде. Төрт қабырғасы түгел том-том кітап. Бәрін оқып шықтым. Баспалар жаңадан шыққан кітаптарды үйге өздері әкеліп береді... - Сіз кітапты жақсы сүйесіз! Рене́нің өзінше қазақша сөйлеген түрі. - Ойбай, мынауың қазақша сөйлейді екен ғой! Рене́ көзәйнегін бір саусағымен көтеріп, сайқымазақ көздерін профессорға қадады. - Аздап! - Әй, маладес! Коньяк ішесің бе? - Рақмет, коньяк ішпеймін. - Мен саған концерт әзірлетіп қойдым. Шәй ішіп болған соң, профессор бізді мәжіліс залына алып барды. Залда бір топ көңілсіз сазгер аспаптарын құшақтап отыр екен. Бәрі шулап қоя берді. - Жұмыс уақыты аяқталды ғой. Бала-шаға бар, босатыңызшы! - Жә, сөзді қой, «Көш керуенді» ойнаңдар. Шағын оркестр қабақ ашпастан күйді орындап берді. Профессор асықпай музыкалық аспаптарды таныстыра бастады. «Сазсырнай – басқа ұлттардың ешбірінде жоқ аспап...» Аспаптар жайлы дәріс біразға барды. Профессор бір сазгердің домбырасын қолына алып, пернелерін күмбірлете шертіп, өз өнерін де көрсетіп жіберді. Рене́нің ұнжырғасы түсіп кетті. Ол өзінің сұхбат алмақ тілегі осыншама адамды әуреге салады деп ойламаса керек. Өзін кінәлі санады ғой деймін, профессор кетіп қалған соң, бір сағат бойы өзі үшін ән айтып, күй шерткен жастарды мейрамханаға шақырды. Қыздар жағы үйге асығып бас тартты. Әнші-күйші жігіттерге керегі де сол, келісе кетті. *** Екі домбыра көтерген бір топ жігіт бізді маңайдағы бір шағын мейрамханаға бастап апарды. Адам әлі жинала қоймаған мейрамхананың бос отырған даяшылары екі үстелді қосып, үлкен дастархан әзірлеп берді. Қонақтардың арасында шетелдік отырғаны даяшыларға сиқырлы таяқтай әсер етеді. Әншілер дастархан басына отыра сала, бірінен кейін бірі ән айтып, өнерлерін паш ете бастады. Бұлар – үлкен концерттерде өнер көрсетіп жүрген кәсіби әншілер, көбін теледидардан көріп жүрмін. Домбыраны дастарханның шетінде елеусіз отырған қараторы жігіт алды. Салалы саусақтары домбыраның мойнымен сырғи жортып, «Жиырма бесті» бастады. Бір жағына қайыра тастаған қайратты шашы кең маңдайына селдірей түсіп, домбыраның басына қиғаш көзінің қырымен ғана қарап отыр. Қыр мұрны қара торы жүзіне құйып қойғандай. Ұзын мойны сол жаққа бұрылған күйі, жігіттің еңгезердей денесі қозғалмайды. Рене́ге сыбырладым: «Үндістердің көсемі дерсің! Сұлулық пен өнер қоса біткен жігітті қазақтар «сері» дейді». Әннің әуені көз алдыма Асанәлі Әшімовтің бір қолы қалтасында, бір қолында шылым – күн батысқа беттеген бейнесін әкелді. Шәкен Аймановтың осы екі минуттық эпизоды адамға осыншама әсер ететіні несі? Бес жасымда алған әсерім отыздан асқанша өзгермеді. Сері жігіт аппақ тістерін көрсетіп жымиғанда, үстел басына қайта оралдым. Бір кезде жігіттер қалжыңдасып, айтысқа көшті. Менің жұмысым аудару. Рене́ жігіттерден қалысар емес. Шумақтап өлең шығарып отыр. Қызыққа батып отырып, айналамызға қарамаппыз. Көрші үстелге екі-үш жігіт келіп отырған екен. Бір кезде жігіттер біз жаққа тіксіне қарап, орысша: «Прекратите этот мамбетский базар!» - деп бұйырды. Әнші жігіттер тыныштала қалды. Бірі орнынан тұрып, «Қазақтың қасиетті әнін айтпа деп бұйыратын сен кім едің?» деп еді, бітті, алақандай мейрамхана әп-сәтте шайқас алаңына айналды да кетті. Рене́ екеуіміз есікке қарай жылжуға мұрша жоқ, мейрамхананың бір бұрышына қарай тұра жүгірдік. Аспан айналып жерге түскендей болды. Мейрамханадағы бүкіл жиһазға қанат біткендей әуеде ұшып жүр. Біреу жараланған болуы керек, жер-көкке қан шашырады. Бармен жігіттің басы қылтиып көрінеді де, қайта жоғалып кетеді. Тоқтатуға шамасы жоқ. Мен есімді жылдам жиып алдым. Бұл жерден қалайда шығып кетпесек, мертігуіміз әбден мүмкін. Бұлар естерін жоғалтқаны сонша, бірін бірі өлтіріп тынар. Бағанағы қара торы сұлу жігіт бір сәтке тоқтай қалды: «Неғып тұрсыңдар бұл жерде? Жоғалыңдар жылдам! Мертігесіңдер!» Рене́ні жеңінен тартып, басымды бұғып алып есікке тұра жүгірдім: «Рене́, жүр, қорықпа!» Далаға шыққанда ғана көрдім, Рене́нің аппақ жейдесіне қан шашырапты. «Жарақаттанып қалдың ба?» Көшенің шамдарының жарығымен қолдарын, бетін қараймын, аман сияқты. Өң жоқ, түс жоқ. Мен жолға шығып, такси ұстадым. «Уһ» деп Рене́нің үйіне жеткенде, ол таксиге әмиянын тастап кеткені белгілі болды. Бүкіл банк карталары мен азын-аулақ ақша соның ішінде кеткен. Рене́ жалма-жан мамасына телефон шалды. Банктерге хабарласып, карталарды жабуын өтінді. Бір кезде телефон құлағына жас балаша өкіріп жылап қоя бермесі бар ма! Мамасы телефонмен біраз уақыт жұбатты. Мен де аңтарылып оның бетіне қарап отырмын: «Рене́, сен ана шалдан қандай сұхбат алмақшы болып едің?» Ваннадан бетін жуып оралған Рене́ енді тоқтай алмай күле бастады. Мен оның шынымен қорқып кеткенін сонда ғана түсіндім. Көңілін аулайын деп, диванның үстінде отырған екі қонжықты қолыма алдым. - Мәссаған, сен де қонжықтарды жақсы көресің бе? - Иә, әрқашан өзіммен алып жүремін. - Мен де аюларды ұнатушы едім. Сенесің бе, он алтыға келгенше қуыршақ ойнадым. Бірде мен үйде жоқта мамам есеймей қойды деп, барлық қуыршақтарым мен аюларымды туыстардың балаларына бере салыпты. Сондағы ішімнің ашығанын көрсең! Үш күн жылаған шығармын. Рене́нің жіңішке дауысы одан бетер шіңкілдеп, айқай салды. - Сенің ойыншықтарыңды бере салды ма? Оның қандай қақысы бар? - Қызықсың ғой, қақысы болғанда қандай! Анам ғой. Он алтыға дейін ойыншық жиған қайбір жақсы ғой дейсің! - Миға қонбайды. Ол сенің заттарың ғой! - Ой, одан да зорғысы болған. Менің Вася деген мысығым болған. Мамам мысықты қуыршақ сияқты құшақтайды деп, мен жоқта бір жаққа апарып тастапты. Онда мен он жаста болатынмын. Трагедияның көкесі сонда болған! Бұл жолы Рене́нің көздері кәдімгідей жасаурап, қолына телефонды қайта алып, асығыс тере бастады. - Mom, you would not believe what had happened to Shynar![20] Рене́ бәрін мамасына баяндап берді. - Жындысың ба, мамаңа несіне айттың? - Сенің жүрегің жаралы. - Жаралы шығар, бірақ мысық үшін емес қой. Жүректі жаралайтын нәрсе жетеді ғой өмірде. - Сен өзің оны білмейсің, бала кезіңде психологиялық травма алғансың. Олай дейтінім – бұл әлі сенің есіңде, тіпті кеше болғандай айтып отырсың. - Қойшы-ей қайдағыны айтпай! Мен Рененің қойған диагнозына ішек-сілем қатқанша күлдім. Елдердің мәдениеті әр түрлі болады-ау, бірақ әр нәрсеге көзқарасы осыншама бөлек болады деп кім ойлаған! Васяны мамам бере салғанда, жаным ашып, жүрегім ауырғаны рас. Содан бері мысыққа қарай алмайтыным да рас. Жануарға бауыр басудан қорқатыным да рас. Бірақ бұның барлығын адамның мінез-құлқына әсер ететін травма деп кім ойлаған? *** Телеарналар АҚШ-тың Иракқа басып кіргенін жаппай хабарлауда. Арнадан арнаға секіріп, күн ұзақ теледидардың алдында отырдым. Түстен кейін Пегги телефон соқты. Соғысқа қарсы шараға қатыспақшы екен. Рене́ күні бойы елшілікте жүрген еді, ол да келетін болды. Кешке Алматының орталығындағы тұрғын ауданның жұпыны кейпін еуропалық салтанатымен бұзып тұрған Италияның мәдени орталығының алдында кездестік. Тап-тұйнақтай мәжіліс залының қымбат орындықтарына жайғасқан жұрт Иракқа бас жоқ, көз жоқ басып кірген АҚШ-ты жамырай сөгіп жатыр. Еңгезердей, көзәйнекті италияндық жігіт шараны орысша акцентпен, бірақ қиналмай жүргізіп отыр. Алматыда жүрген біраз шетелдіктер жиналыпты. Рене́ мен Пегги соғысты өздері жариялағандай қысылып тұр. Микрофон қолыма тигенде, АҚШ-тың Біріккен Ұлттар Ұйымының пікірін шыбынның ызыңындай көрмеген менмендігіне қатысты пікірімді мен де білдірдім. Шара аяқталған соң, бағанағы италиялық жігіт жанымызға келді. Күректей қолын ұсынып, өзін таныстырды: «Антонио, Тони». Осы мәдени орталықтың ұйымдастырушы екен. Америкалықтардан жөн сұрап болған соң, маған бұрылып, бір шаруасы бар екенін айтты. Қыздар мұндай да қарап тұрсын ба, жырқылдап қоя берді. Тони менің қыздармен қазақша сөйлескенімді байқапты. Аудармашы қажет екен. «Ертең кел, орталықтың директорымен бірге жұмыс жайлы сөйлесейік» - деп, картасын берді. Келесі күні орталыққа оралдым. Аулаға кіретін қақпа жабық. Қоңырауды бастым. Есік дыз етіп ашылды. Ғимараттың кіреберісінде жас қазақ жігіт тұр екен. Үстіңгі түймелерін босатып, аппақ жейдесінің жағасын айқара ашып қойыпты. Мойнындағы күміс алқа көзіме оттай басылды: крест. «Здравствуйте! Меня зовут Максат». Қой көздері күлімсіреп, «Жүріңіз!» деп жол көрсетті. Орталықтың директоры Андреаның бөлмесінде Тони де отыр екен. Жақынырақ таныстық. Жасымыз шамалас болып шықты. «Құрдас екенбіз ғой!» Екеуі бірдей мен бір маңызы зор нәрсе айтқандай, секем алып қалды. Еуропалықтар жергілікті халықтың дәстүрін білмей, ыңғайсыз жағдайға қаламыз ба деп, не нәрсеге құлақ түргіш келеді. Бағанағы жігіт кофе әзірлеп әкелді. Андреаның көмекшісі екен. Ол италиялықтармен италиян тілінде ғана сөйлесті. Әңгімелесе келе, «мәдениет орталығы» деп жүргенім католик миссионерлерінің басты офисі екені анықталды. Андреа мен Тони осы ұйымның негізін қалаушылар көрінеді. Өздері целибат антын берген бойдақтар екен. Плано Карпинидің «Ystoria Mongalorum» атты еңбегін ағылшын тілінен қазақшаға аударып бер деп өтінді. - Сонда сендердің мақсаттарың қазақтарды католик дінін қабылдауға азғыру ма? Екеуі бір біріне қарады. - Иә. Және жетімдер үйлеріне қамқорлық көрсету. Алматы қаласы бойынша бірнеше жетім үйді қамқорлыққа алдық. - Өзінің мәдениеті, діні бар халықты католикке айналдырғанда сендерге не түседі? - Орта Азияда христиан діні жаңалық емес. Несториандар ше? - Несториандар заманы қайда, біз қайдамыз? Осы буддистер неге дінін басқаға таңбайды? Екеуі тағы бір-біріне қарады. - Олар да дінін уағыздайды. Ал христиандарға қасиетті Павел «Шіркеу сал» деп өсиет қалдырған. - Менің нағашы атам бүкіл аймақ құрметтеген молда болып еді, сол кісінің жұртқа өз дінін таңғанын көрмеппін. Жарайды, мен ойланайын. Қанша төлейсіңдер? - Мәтін күрделі екенін ескеріп, алпыс мыңдай деп отырмыз... Бірталай ақша. Мамама жаңа кір машина сатып әперсем! Бірақ... Бұл тарихи материалды аударуға қаншалықты құлықты болғаныммен, көңілімде бір түйткіл көлденең тұрып алды. Ертеңінде Андреаға хат жолдадым: «Уважаемая Андреа! По поводу вашего предложения: я подумаю, мне нужно время. Если вы не против, хочу записаться в клуб кинолюбителей при центре. Я – большая любительница итальянского кино». Мәдениет орталығынан ашылған италиян тілінің курсын оқытатын мұғалім Валентина – Андреа мен Тонидің жан досы. Жексенбі сайын мессадан кейін орталықтың шағын кинозалынан италиян кино шеберлерінің шығармаларын көрсетіп, артынан талқылау ұйымдастырады. Бірде ерте келіппін. Месса болып жатқан залдың есігі ашық тұр екен. Месса кезегінің соңында тұрған Тони мені көріп, бір қолымен «Кел, кел!» деген ишарат білдірді. Артқы қатарда бос тұрған орындықтардың біріне барып отырдым. Ұзыннан ұзақ кезекте тұрған жұрт ақ киімді пастордың алдына тізерлей құлап, шоқынып, пастордың қолындағы ыдысқа ернін тигізеді. Орысы бар, қазағы бар – кілең жастар. Кинодан талай көрген бұл рәсімнің жаныма бөтендігі соншама, басым айналып кетті. Кеше ғана атеизм қағидаларын миымызға құйған кеңес мектебін аяқтаған балалар дінге неге жылдам құлады? - Вал, Милан университетін аяқтап, Дантені оқыған адам целибат антын неге береді? Біреудің бақытын ашатын әп-әдемі қызсың! - Қойшы, сен тура менің мамам сияқты сөйлейсің ғой тіпті! - Ал мен ше? Сұрықсызбын ба? Маған неге олай деп айтпайсың? Мен де Милан университетінің заң факультетін аяқтағанмын. Машина жүргізіп кел жатқан Тони қарқылдап күлді. - Сенің жараң жеңіл. Валға сәби сүю керек деген сияқты... Андреа менің кезекті шабуылымды үнсіз бақылап отыр. Машинаның алдыңғы жағында отырған Валентина маған аққұба жүзі қызарақтап, көзәйнегінің артынан қой көздері жәудіреп қарады. - Мен саған оны түсіндіре алмаймын. Сен сияқты атеисттерге сөз өтпейді! Италия миссионерлері қаланың шетінен жуықта салдырған жетімдер үйіне бірнеше машинамен бардық. Ұйым бұл үйге мектеп жасына жетпеген сәбилерді көшіріп, өз қамқорлығына алыпты. Енді міне, бірнеше сәбидің туған күніне сыйлық апара жатырмыз. Екі қабатты үйге кіріп келгенде, таныс иіс бұрқ ете түсті. Бұл иіс бір рет сезілсе, жадыңыздан кетпейді. Бала бақшаға кіргенде мұрын жаратын балақайлардың тәтті иісі емес, анасын аңсаған сәбидің көз жасының ащы иісі. Асханаға өттік. Қатар-қатар қойылған аласа үстелдердің басында екі-үш жасар отыз шақты бала отыр. Балаға толы асханада орнаған тыныштық оғаш көрінді. Темір қасық тиген ас аяқтар кезек-кезен шаңқ етіп, жаңғырығы ауаны жарады. Сәбилерге арналған кішкентай орындықта біртүрлі күжірейіп бірнеше тәрбиеші балалармен қатар отыр. Балалардың кейбірі бізге аңтарыла қарап қалды, кейбірі мән бермеді. Қабырғаны бойлай қойылған ұзын орындыққа барып отыра кеттім. Студент кезімде жетімдер үйіне еріктілер ретінде бір рет барып, қайтып бармауға сөз беріп едім. Бұл аянышты көріністі қайта көргім келмеген. Ол кезде жетімдердің дені орыс балалар еді, ал мына асханада отырған сәбилер түгел қазақ. Асхананың бір қабырғасынан қуыс жасап, Марияның мүсінін қойыпты. Бұл – Тони, Вал және Андреаның менің қыршаңқы сұрақтарыма жауабы. Маған жақын тұрған үстелдің шетінде отырған екі-үш жасар қыз бала жатырқамай жаныма жетіп келді де, тіземе сүйеніп, бетіме қарады. Балақайды амалсыздан алдыма алдым. Қабат-қабат киімінен кір иісі шығады. Тым қысқа шашына ебедейсіз, жапырайта тағылған лентасын абайлап алып, төбесін иіскедім. Сәби суықтан бітіп қалған танауы пыс-пыс етіп, басын иығыма сүйеген қалпы, тапжылмай отыр. Тони ұсынған тәттілерді томпиған кішкене қолдарымен қалтасына толтырып алды да, симағанын құйттай алақанына қысып алып, басын иығыма қайта салды. Екеуімізде де үн жоқ. Менің алдымда біз кеткенше отырды. Қайтар жолда машинаны үнсіздік жайлады. Мен машинаның терезесінен Алматының тозған көшелері мен Саяхат автотұрағының маңында қытайдың ала сөмкелерін көтеріп сабылған жұртқа қарап отырмын. Жасыл базарға созылатын әдемі аллеяны бойлай шемішке сатқан не құмалақ ашқан әжелер отыр. Олар көшеде отырғанда немереге ертегіні кім айтады? Крест таққан қазақтар ертең кім болады? Жетпіс жылда жадымыздан өшірілген мәдениетіміз бен тілімізді қайтара алмай жатқанда, бұл бөтен мәдениет адасқан ұл мен қызды одан әрі адастырмай ма? Өз ойымнан өзім шошып кеттім. Мен неге бұл туралы ойлануға тиістімін? Мен кіммін? - Тони, сен білімді жігітсің ғой. Сұрағыма жауап берші. Экономикалық жағдайды пайдаланып, жастардың басын дінмен шырмау әділ ме? Олар әлі жас қой. Дінді қазіргі заманда сәби балаларға таңуға бола ма? - Дін бұл балаларға кейін бағыт береді. Мақсат бізді кездестірмегенде, тағдыры не боларын... - Бағыт береді дейсің. Мақсатты көшеден тауып алып, адам қылдық дейсіңдер. Мақсат қазақша білмесе де екі жылда италиян тілінде сайрап кетті. Ол ертең қазақ мәдениетінен жиреніп, нағыз италияндық болатыны сөзсіз. Көшеде жүрген балаларды басқа секта өкілдері де жетектеп алып кетіп жатыр. Ертең елді надандық басады. Бұл елдің там-тұтығы қалмайды ғой! - Сонда сен үшін Мақсаттың көшеде жүргені артық па? Сен де Американың шпиондарына көмектесіп ақша тауып жүрсің ғой! Мен күлдім. - Біздің адамдар ғана секем алғыш екен десем, «КГБ» параноясына бүкіл әлем шалдыққан екен. Мені де құпия қызметтің тыңшысы деп жүрген боларсың? Ол бейбақтар шпион емес. Қазақтарды зерттеп жүрген бір топ айкезбе. Халықтың мәдени көзқарасы арқылы Орта Азиядағы саяси ахуалды зерттеп жүр деген күннің өзінде де, бізді басып алу немесе мәдениетімізден айыру мақсатымен жасап жүрген жоқ. Қайта олар орыстанып кеткен қазақтар менсінбей жүрген тілімізді үйреніп, мәдениетімізді жарнамалап жүр. Бар мәселе осында тұрған жоқ па! Ал сендер ше? Бөтен дінді әкеліп, жер бетінен жоғалып кеткелі тұрған халықты одан әрі шатастырып жүрсіңдер! Қыздар бұл шабуылыма Тони өзі жауап берсін дегендей, машинаның артында үн-түнсіз отыр. - Міне, өз сұрағыңа өзің жауап бердің. Егер адамның өзінің тұғыры берік болса, оған ешкім ешнәрсе таңа алмайды. Көптеген қазақтар өздерінің кім екенін, қайдан келгенін де білмейді! Қайда тартсаң, сонда жүреді. Коммунистер рухани аздырып жіберген халық. - Енді сол азған жұрт есін жимай жатып бәрің жан-жақтан тарпа бас салғаның дұрыс па? Кешегі тарихымызды қорытып та үлгермедік. Бар-жоғы он бес миллионның қақ жартысы онсыз да өзінен өзі жеріп отыр. Коммунизм деген не? Ол да діннің бір түрі. Коммунистер де жоқ нәрсені уағыздап, адамдарды жоқ нәрсеге сендірді. Олар да «идея үшін өміріңді сарп ет» деп үйретті. Ол құлдық емей немене? Мафия тозығын шығарған Сицилияны коммунистер басып алып, қалған Италияға қарсы қойса, саған ұнар ма еді? - Біз күштіміз ғой. Біздің мәдениетіміз мықты. - Ненің ұлтшылдық, ненің адамгершілік екенін қайдам, қысқасы, өткендегі аударманы алмаймын. Жұрт өзінен өзі беземін десе, өзі білсін. Бірақ оған дәнекер болу менің жұмысым емес. Миссионерлермен достығым ұзаққа бармады. Америкалықтар ғана Тониға меңзеп мені мазақ қылғанын ұзақ уақыт қоймады. *** Буш екінші президенттігін жеңіп алған күні америкалық достарым кезек-кезек телефон соқты. Бәрінің көңілі жабырқау болғасын, кешкі асқа шақырдым. Бәрібір ешкімнің жұмыс істеуге құлқы жоқ. Көк базарға барып, бір салым қазы жасатып, жал-жая сатып алдым. Жаңа сауған сүт пен қол майынан бауырсақ иледім. Қыздар салат жасап алып келеміз деді. Майкл әдетінше бір жәшік сырасын көтеріп келетін шығар. Америкалықтар бұны «потлак» дейді. Рене́ бір қазақ тілші қызды ертіп келіпті. Өзі додасы шығып әлі жылап жүр. Аяқ киімін шешкенше, бүкіл қайғы-қасіретін төгіп салды: «Сенер емеспін! Америкалықтар осыншама ақымақтыққа барады деп кім ойлаған? Американың беделін осыншама түсірген адамды қайта сайлау барып тұрған жауапсыздық!» Қолына бір бөтелке сыра ұстаған Майкл ас үйден залға өтіп бара жатып, «Right!» деді. Алматыға жуықта ғана келген Анна диванға сүйеніп, банджосын ойнап отыр еді, ол да мұрнын тыржитып, қарсылығын көрсетіп қойды. Америкадан қонаққа келген жігіті Эндиге бауырсақтың не екенін түсіндіріп жатқан Пегги де Ренені қолпаштап ала жөнелді. Дастархан басына отырған соң, сайлаудың нәтижесіне көңілі толмаған достарыма жұбату айтқан болдым: «Сайлау құтты болсын! Президенті өзін өзі сайлап алатын жұрттар да бар әлемде! Қаймықпаңдар, бәрі де жақсы болады!» Қонақтар күліп жіберді. Энди басында жылқының еті деген соң, тартыншақтап отыр еді, енді қамыр мен қазыны сүйсіне жеп отыр. Пегги қарадай қысылып, оны «Көп жеме» деп түрткілеп отыр. Одан қалса, Рене́ге қарап, астыңғы ернін тістеп, басын шайқап қояды. Бұл антропологтар тілінде «Энди – басқа халықтар жайлы еш хабары жоқ сауатсыз!» - дегенді білдіреді. Мен Пеггидің бұл антропологиялық диагнозына қарсылық таныттым: «Энди, алыңыз! Қонақтар асты сүйсініп ішсе, үй иесіне содан артық қошемет қажет емес!» Рене́мен келген тілші қыз маған бір шаруамен келіпті. Бұйымтайын айтты. Францияның бір телеарнасы полигон жайлы деректі дерек фильм түсіру үшін арнайы тобын жіберген көрінеді. Соларға аудармашы керек екен. Өткенде Рене́ бұл қыз жайлы маған айтқан. Америкадан оқып келіп, халықаралық ақпараттық агенттікте қызмет етіп жүрген нағыз кәсіби тілші екен. «Қазақстанға келгелі нағыз профессионалды көрген емеспін. Менің таныстарымның бәрі негізгі мамандығымен емес, басқа нәрсемен шұғылданып жүр» - деп мені қызғандырып қойған. Расында да, ағылшынша осылардан кем сөйлемейді және АҚШ-тың сайлауын осылармен бірге талдап отыр. Өзіммен қатарлас қыздың біліктілігіне қызыға қарап қалыппын. Бұл қызды бәрі құрметтеп, өздерімен тең көреді екен. Өз ісін білетін адамды бұлар мойындай біледі. *** Француздар келген бойда келісімшартқа қол қоюға шақырды. «Достық» қонақүйінің дәлізінде мені қарсы алған ұзын бойлы, орта жастағы сары жігіт өзін «Жан» деп таныстырды. Жобаның режиссері екен. Жанның көздері мен бет әлпеті өзімен қоса сөйлейді. Жымын білдірмейтін америкалықтардан мүлдем өзгеше! Жанындағы аласа бойлы, қара торы ер адамның аты Пьер, фильмнің продюсері екен. Ал менімен «Enchanté!» деп танысқан оператор жігіттер ағылшын тілін білмейтін көрінеді. Жан рұқсатын көрсетіп, жобаның мақсатымен таныстырған соң, «Ал енді бір күндік жалақыңды айт» демесі бар ма. Жалақысын әрқашан өздері тағайындаушы еді ғой? Не дерімді білмей қалдым. «Қанша десең, сонша береміз. Себебі біз жергілікті тілдерді мүлдем білмейміз. Саған қанша тәуелді екенімізді түсінетін шығарсың?» Батылым жетіңкіремей, «Жүз?» деп бетіне қарадым. Ол маған таңырқай қарады: «Are you sure?»[21] Не көп, не аз екенін біле алмай, басымды изедім. Жан «100» деп жазды да, келісімшартты маған ұсынды. Мен қолымды қойған соң, «Бизнес жасауды білмейді екенсің. Мен 100 доллар үшін таңертең орнымнан да тұрмас едім! Сен он екі күн бізбен сандаласың, 500 десең де келісер едік» - деп күлді. Үш жарым мың доллар көзден бұл-бұл ұшты. Болары болып қойған соң, өкінішке жол бергім келмей, «Оқасы жоқ. Бұл сапардан көп нәрсе үйренемін», - деп жауап бердім. Келесі күні таңертең шығыс жаққа жол жүретін болып келістік. Таңғы сағат алтыда үлкен такси жалдап, қонақ үйден бүгіннен бастап өзіме бағынышты төрт жігітті алып кетуге келсем, құралдары салынған төрт-бес үлкен қораптың үстінде отырған киношылардың жанында қара түлкі жағалы қымбат былғары тон киген ұзын бойлы сұлу тұр. «Басқа аудармашы тауып алған ба?» Ойым сан-саққа жүгірді. «Hi! We have an escort!»[22] - деді Жан. Оның күйгелектенген дауысынан бір түсінбестік орын алып жатқанын сезе қойдым. Сұлу қыз маған қарап жымиды: «Айша. Я буду вас сопровождать». Ұшаққа кіргенде, Айша менің жаныма отырды. Бөлек отырған француздардың дауысын естіп отырмын. Олар бір нәрсені даурыға талдап жатыр. Жайғасып болғанымыз сол еді, Жан жетіп келді. Ол маған ғана қарап тұрып, «Талқылайтын бір нәрсе бар. Айша менің орныма барып отыра тұрсын» - деді. Айша кеткен соң, ол бірден шаруаға кірісті: «Бізге ешқандай эскорт қажет емес. Бала-шаға емеспіз, жолды өзіміз де тауып аламыз. Мына сұлу қыз – тыңшы. Ағылшын тілін білмеймін дейді, мен оған сенбеймін. Сен абайлап сұрап көрші, бұл қызға не керек бізден?» Жан жылдам тұрды да, кетіп қалды. Айша оралды. - Айша, сен қайда жұмыс істейсің? - Атом орталығының кадрлар бөлімінде жұмыс істеймін. - Сені бұл сапарға кім жіберді? - Бастық. Сендер филиалдарға барғанда қиналмасын деп... - Сен ағылшын тілін білмесең де жіберді ме? - Сен барсың ғой, аударып бересің. - Қайдан боласың жалпы? - Семейден боламын. - Ммм. Еліңе бара жатыр екенсің ғой. Отбасың әлі сонда тұра ма? - Иә, бір жағынан мамама кіріп шығайын деп... Семейге жеткенше Айша өзі жайлы біраз әңгіме айтты. Сөзіне қарағанда, Жанның байбаламы орынсыз сияқты. Айша бастығымен жақсы көрінеді. Шетелден келген қонақтар күтпеген қиындыққа ұшырасып қалмасын деп және Айшаға қосымша табыс болсын деп жіберген екен. Әуежайдан күтіп алатын көлік пен басқа қосымша шаралардың барлығын ұйымдастырып қойыпты. Бірақ Жан бастапқы ойынан айрыла алмады. Ол менің америкалық антропологтарым қуана пайдасына асырып жүрген қонақжайлықты «қамқорлық», «жомарттық» деп қараудан мүлдем бас тарты. - Сен оның киген тонына қара! Ол сен айтқандай қарапайым қыз болса, ақшаны қайдан алады? Еуропада ондай тонды бай адамдар ғана киеді. - Біз жақта тонды бәрі кие береді. Күн суық қой! - Сен неге кимейсің? Жұп-жұқа жарғақпен бүрсеңдеп жүрсің. - Ол рас, менің тон алатын артық ақшам жоқ. Артық ақшам болса да тон алмаспын. Ол адамның талғамына байланысты емес пе? Әуежайдан бізді күтіп алған шағын автобуспен бірден Курчатовқа тарттық. Жүргізуші езуінен күлкі кетпейтін жас бала екен, өзін «Қайратпын» деп таныстырды. Жас болса да екі баланың әкесі екен. Француздар мұны ести сала, сұрақты жаудырды. Батыста аяғына тік тұрмай ешкім үйленбейді. Бұл жақта адамдар неге ерте үйленеді? Қалашыққа кіргенде, бәріміз үнсіз қалдық. Жұртта қалғандай, әйнексіз терезелері аңырайып, қаңырап тұрған үйлерге толы көшемен баяу жылжып келеміз. Тарковскийдің зонасынан аумайды. Бір кезде құдды бір Мысырдың құдіретіндей, Курчатовтың алып ескерткіші көрінді. Түс сияқты. Француздар өзара бір нәрсеге күле бастады. Сөйтсем, ағылшын тіліндегі Lonely Planet гидінде Курчатов қаласы жайлы «ghost town»[23] деп жазылған екен. Расында да солай. Қалашықтың оңтүстік бөлігіне өткенде ғана тіршілік белгісі байқалды. Қаладағы бірен-саран әдемі ғимараттардың бірі - қалашықтың орталығында тұрған қонақ үй екен. Орналасып болған соң, Айша астыңғы қабаттағы мейрамханадан оның мекемесі қонақтарға арнайы дастархан әзірлегенін хабарлады. Қалашықтың әкімшілігінен бір-екі ер адам келмекші екен. Француздарды біреулер қазақтар мен орыстар қонақтарын арақ ішуге мәжбүрлейді деп ескертіп қойыпты. Әкімшіліктен келген жігіттер біраздан кейін расында да мәжбүрлей бастағанда, француздар бұл дәстүрлі өз көздерімен көргендеріне мәз болды. Ертеңінде атом орталығына барып, деректі фильм материалдарын әзірлеуге кірісіп кеттік. Орталық мамандарымен сұхбат уақыты алдын ала келісіліп қойған. Алдымен шағын мәжіліс болды. Орталықтың өз аудармашысы бар екен. Жап-жас қазақ қыз алдына кішкентай блокнотын ашып қойып, сөйлеген адамның сөздерін жылдам түртіп алып, кідірместен аударып береді. Машина сияқты. Кәсіби әзірлігі күшті әріптесімнің біліктілігіне бір жағынан сүйсінсем, бір жағынан зәрем ұшып кетті. Мәжіліс аяқталған соң, Жан да аудармашыға алғысын айтып, қошеметін жаудырды. Жан өз ісіне бекем және бастық ретінде бәрімен санасып тұратын кішіпейіл жігіт екен. Меселі қайтпасын дегендей, мені де арқамнан қағып, қолпаштап қойды: «Абыржыма, сенің әзірлігің кем емес. Ол дегенің бір салада маманданған профессионал ғой! Сен де кәсіби аудармашы болуға әзір тұрсың. Қаласаң, Еуропадағы арнайы оқу орындары жайлы ақпарат тауып берейін.» «Профессионал тілмаш», «профессионал аудармашы» – бұлар үшін маман иесі болу дүниедегі ең маңызды нәрсе екен. Әркім өз ісімен айналысады, өздерінің біліктілігі аз жерде бұлар пікірін білдіруге де ұялады. Қызық! Бұл туралы дұрыстап ойланатын екен. Сол күні сұхбат алатын инженер кезінде Ресейден келген күшті мамандардың бірі, полигон жабылғанда, Ресейге баруға жүрексініп, осында қалып қойыпты. Жан сұрағын аяқтаған соң, аударайын деп инженерге бұрылып едім, мәссаған, ол қып-қызыл мас екен. Әрең тұр. Мен Жанға қарадым. «Маған керегі де осы» дегендей, Жанның көздері ұшқын атады. Операторға «жақынырақ ал деп» нұсқау берді. Көздері жәудіреп, жетім баладай жасқанып тұрған инженердің алабұртқан өңіне қайта қарадым. Құрып қалсын, жанары қара түнек. Не қияметтің дерті уақыт. Ал өміріңді сарп еткен дүние жалған болып шықса ше? Оның дерті бар ма? Атом физикасын шемішкедей шаққан күшті сана ішімдікке берілер емес. Байқұстың тілі күрмелсе де, Жанның сауалдарына нақты жауап берді. Түсіріп болған соң, Жанға өкпемді айттым. - Мас қой. Несіне түсірдіңдер? - Қызық емес пе! Бұл реактор жабылғалы қай заман! Бұлар әлі жұмыс істеген кейіп көрсетіп жүр. Әлі қырғи қабақ соғысын ойнап жүр. Бұдан артық қандай материал керек? - Обал ғой. Өмірін осы жұмысқа арнаған бейбақтар. Жаным ашып кетті. Сендер үшін Кеңес Одағы бір құбыжық сияқты, ал біз бұл елде тұрдық. Қаншама адамдар сенді бұл жүйеге. Бұл бейбақ та соның бірі. Менің әкем де сенді. Ата-анасын атып тастап, өзін жетімдер үйіне жіберіп, «ата-анаң – өкімет» деді. Оны дер кезінде білмедің деп бетіне басу барып тұрған қатыгездік емес пе? - Дұрыс айтасың. Ол солай. Бірақ біздің қандай күйде өмір сүргенімізді білесің бе? Екі оттың ортасында әрқашан үреймен өстік. Бүкіл әлемнің зәресін алған құпия зонаның инженері елес қалада ешкімге керексіз болып қалғаны тағдырдың тәлкегі емей не? Юмормен қара әр нәрсеге, Шынар. Не нәрсеге күрделі қарай берме. Әйтпесе адам жынданып кетпей ме? Соңғы күні полигонның көріністерін түсіріп болған соң, Семейге кешкі астан кейін шығып кеттік. Жан таңертеңгі Алматы ұшағына үлгермек. Онда бір жоспарланған сұхбатты түсіріп, түнде еліне қайтпақ. Біз шыққанда қар бірталай жауып қалған екен. Жол жабылып қалмай ма деп сұрағанда, Қайрат алаңсыз: «Абыржымаңыз, жылдам жетеміз» - деген еді, қайдам, бір кезде автобус қардан жүре алмай қалды. Есікті ашсам, алай-дүлей боран басталып кетіпті. Сұмдық болғанда, ұялы телефондар түгел байланыссыз қалыпты. Сигнал мүлдем жоқ. Бар үміт Айшада. Ол ата-анасына кіріп шығамын деп, ертерек шығып кетіп еді, сол бізді жоқтамаса, біздің жолда қалғанымызды ешкім білмей де қалар. Қайратты бас салдым. - Бағана сұрағаным осы еді ғой! Сонда неге айтпадың шыныңды? Енді осы жерде үсіп өлеміз бе? - Менен неге көресіз? Мен қайдан білейін! Екеуіміздің де үніміз ащы. Жасы егделеу Пьер түсінбесе де, сабырға шақырды. - Мұндай да жүргізушіге оңай тимейді. Оны кінәлама. Сигнал оралатын шығар. Сабыр сақтайық. - Құрысын! Өткенде бір әйел «Байға ти де, үйде отыр!» деп еді. Тіпті дұрыс айтқан екен! Жан менің сөздеріме көзінен жас аққанша күлді. Бірақ бұл аймақта жолда қалып, үсіп өлу жаңалық емес екенін әбден білетін Қайрат екеуімізді үрей шындап жайлап алған еді, езу тартуға шамамыз келер емес. Автобустың қызуы үш-төрт сағатқа жетті. Қайраттың капотында бір бөтелке ақ арақ бар екен, бірақ француздар жымиып, бастарын шайқасты. Олар қайта сөмкелеріндегі барлық киім-кешекті шығарып, оранып-шымқана бастады. Қайрат екеумізге де қосымша шұлық пен свитер тиді. Пьердің сөмкесінде сыйлық ретінде салған қымбат шоколадтары бар екен. Шоколад біраз қуат бергендей болды. Жан менің қатты абыржып отырғанымды көріп, көңілімді аулаған болып отыр. Қойын қалтасынан отбасының суреттерін алып шықты. Бірінші сурет қолыма тигенде, аңтарылып қалғаным рас: екі сүйкімді балақайды суға түсіріп отырған келіншектің нәсілі қара екен. Балақайлардың қаралығы болмаса, Жаннан аумайды. Жан Африкада бес-алты жыл тілші болып жұмыс істепті. «Әкеме қоңырау шалып, «Үйлендім» деп едім, әкем: «Тұра тұр» деді. Телефонды қайта алып, «Ал, сөйле!» деді. Әлі күлкім келеді. Виски жұтып алмағанда, жүрегі жарылар еді. Ата-анам – ауқатты адамдар. Ешқашан қиындық көрмеген. Құрысыншы, өз мұрнынан арғыны көрмейтін надандықтан жек көрерім жоқ. Біздің бас қосқанымыздың өзі де осы расизмге деген қарсылығымыз. Парижде тұрамыз. Менің жаным осыларда, ал әкем болса әлі ренжіп жүр. Ата-анам маған жақсы өмір сыйлады, ол рас. АҚШ-тың ең мықты университетінен оқытты. Мен де оның үмітін ақтадым. Енді өмірімнің қожайыны өзіммін». Боран басылып, таң қылаң бергенде, ұйықтап кетіппін. Шуылдаған дауыстардан ояндым. Түс болып қалыпты. Семей жақтан бульдозер келген екен. Айша байбалам салып, бәрін аяғынан тік тұрғызса керек. Бульдозердің соңына ілескен джиптен секіріп түсіп, ұзын тонының етегіне шалына, далбалақтап бізге жүгіріп келді: «Как вы нас напугали! Я думала все... Боже мой! Не дай бог!» Бозарған келбетінен түні бойы ұйықтамағанын байқадым. Айшаны әкелген джип француздарды бірден әуежайға жеткізу үшін арнайы жіберіліпті. Ұшақтан қалып қойғанымыз сөз емес екен, бірақ Алматыдағы аса маңызды ресми тұлғамен жоспарланған сұхбатты жіберіп алмау үшін, Жанның телеарнасы жеке ұшақ жалдапты. Мен бұны естігенде, аузым ашылып қалды. Жан маған қарап жымиды: «Көрдің бе, профессионализм деген осы. Тілші үшін не маңызды – қалаған жеріне дер кезінде жету маңызды!» Ол Айшаға бұрылғанда, жүзі жібіп, күлімсірегенін байқадым. Айша екеуміз француздармен қоштасып, Қайраттың автобусына оралдық. Айша түнгі қарбаласын аптыға сөйлеп аяқтаған соң, таңдайын қағып, тамсанып қойды. - Жұмысың қандай қызықты! Бұрын аудармашы не стюардесса болсам деп армандайтынмын. - Қайдам, кеше түнде шошығаным сонша, енді қайтіп мұндай жұмысқа бармаспын деп ойладым. Машина бульдозер тазалап кеткен жолмен зуылдап келеді. Түнде ғана алай-дүлей боран жұлқылап, ойран салған дүние түк болмағандай тып-типыл. Кіршіксіз қар таңғы шуақпен шағылысып, жалт-жұлт етеді. Әркім өз ойына шомылып, үнсіз қалдық. Бір кезде ұялы телефоным дыбыс бергендей болды. Байланыс оралған болуы керек. Түнде жете алмаған қоңыраулар кезек түзіп үлгеріпті. Кезектің басында Айманның нөмірі тұр. Жаңа ғана звондапты. Тағы бір антрополог жеткен болар. Кім екен? [1] Мәтінді оқы! [2] Ағылшынша сөйле! [3] Халық әні. [4] Шылым шегесің бе? [5] Айман - есуас! [6] Мен төлеймін. [7] Ешбір мүмкіндік жоқ! [8] Желі [9] Драйзер деген кім? [10] Америкалық жазушы. [11] Не болып кетті өзі? [12] Ештеңе. Маған ашуланып отыр. [13] Дені сау ма? Шаруаң болмасын деп неге айтпадың? [14] Оқасы жоқ. Ол үлкен адам ғой, солай сөйлесуге қақысы бар деп ойлайды. Салт-дәстүрді білесің ғой... [15] Бұл не? [16] Білмеймін. [17] Драйзердің «Америкалық трагедия» романын оқыдың ба? [18] Елдің бәрі неге менен Драйзер жайлы сұрайды? Мен оны білуге міндеттімін бе? [19] Нобель сыйлығына ұсынылған. Совет режиссері кино түсірген еді... [20] Мама, Шынарға не болғанын білсең ғой! [21] Шынымен бе? [22] Сәлем! Бізге күзет қойыпты. [23] Елес қала
242
Алаш көсеміне ескерткіш қойылды
Қазақ халқының рухани өмірінде Семей қаласының алар орны ерекше. Ертістің екі жағына кеңінен жайла орналасқан осы бір қалада ұлы Абайдан бастап қазақтың қай ардагерінің ізі қалмаған! Сондай арыстардың бірі – Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов еді. ХХ ғасырдың басындағы демократтық көзқарастағы қазақ зиялылары ақыл-ойы мен іс-әрекетінің нәтижесі болған «Алаш» партиясы мен Алашорда үкіметі көп жағдайда осы Семей қаласымен тікелей байланысты. Алашорданың астанасы атанып, арнайы сызбасы да дайындалып, Алашқала атанған Семейде Әлихан Бөкейханов, Мұхтар Әуезов, Міржақып Дулатов т.б. қайраткер тұлғалар ұлт болашағы үшін басын бәйгеге тігіп, қызмет етті. Алашорда көсемі Әлихан Бөкейхановтың шынайы көсемге лайық тұлғасын өзінің көзі тірісінде-ақ халқы мойындағанына қазіргі күнге жеткен көптеген деректер куә. Әлихан Бөкейханов өзінің кісілік келбетімен, телегей білімімен расымен де осы құрметке лайықты болған екен-ау дейсіз еріксіз. Асалаумағалейкум, данышпаным, Қамын жеп мұсылманның алысқаным! Көп айдың көрмегелі жүзі болды, Жүрмісің есен-аман, арыстаным! Заманда басқан аяқ кейін кеткен, Жасымай Алашына қызмет еткен; Болса да қалың тұман, қараңғы түн, Туатын бақ жұлдызына көзі жеткен; Түймеге жарқылдаған алданбаған, Басқадай бір басы үшін жалданбаған, «Қайткенде Алаш көркейер» - деген ойдан, Басқа ойды өмірінде малданбаған! - деп Сұлтанмахмұт Торайғыров жырлағанындай, «хан тұқымының қазақ халқы алдында қарызы бар, соны өтеуге тиісіп» деген ата-тектік жолмен болса да, ұлт зиялысы, көшбасшысы ретіндегі азаматтық борыш жолымен болса да, бар өмірін, білім-білігін Алашының жолына арнап, жөн-жоба нұсқап кеткен Әлихан Бөкейханов тұлғасын ұлықтап, ардақтау, кешелек ұрпақтың санасында мәңгілік жаңғырту жолында жасалып жатқан игілікті көп шаруаның бірі Семей қаласында атқарылған екен. Алашқалада Алаш көсемі Әлихан Бөкейхановқа еңселі ескерткіш тұрғызылды. Игілікті болсын! Алаш рухы алаш ұл-қыздарының бойында асқақтай бергей! adebiportal.kz
126
Тұрсын ЖҰРТБАЙ: Өзіңді айтып, халқыңды бейнеледің...
(Ақын досқа ашық хат) Сартап тартып қалған сананың сусынын қандыратын сөз ғана екен. Бальзак бейнелеп кеткен «көні кепкен тіршіліктің» заңы солай ма, жоқ, ұлы Абай есіңе салған «бір уыс топырақтың» бағасы мен салмағын сезіне бастағандықтан ба, кексе тартқан сайын «ақылың – ашыған у, ойың – кермек» татып, «Өлең көрден тұрғызатын құдіретті сөзді» (сенің сөзің) іздейді екенсің. Ащы да, тәтті де, сұлу да, ойлы да сөздерді ұштастырып жүреміз. Бірақ сананың көбесін сөгіп, ақылыңды ашып, жүрек, бауырды езілдіріп, өксікті емін-еркін басатындай мағыналы бір «толық сөзді» - поэзияны сағынасың. Сондай күйді сен де басыңнан кешіріп жалғанның жалғандығын сезіне тұрып: Аспан мен Жер ортасында біраз ғұмыр кешірдім, Әлсіреген үміт отын мың жағып, мың өшірдім. Құрқылтайдың ұясындай қалтыраған бұтада, Жел аударған қара қосты әр төбеге көшірдім. Орын тимей опық жедім тусыраған түбектен, Жапалақтай балапанын жар басына түнеткен. Олақ қатын қолындағы күйген көсеу секілді Қара шапан тігіп кидім тас қараңғы түнектен... Атқан таңның сәулесінен ақ орамал бұйырмай, Өтті қанша қапас күндер қапқа салған бұйымдай. Алтын өмір жүре берді көз алдымда арзандап, Қайыршының уысында сылдыр қаққан тиындай... Арман құсын тұлпар мінген бабам қуып жетпеген, Мен де жетіп жарытпаспын ұшсам-дағы көкпенен. Бізді қойып, қасиетті сүйген ұлы Алланың, Мұхаммедтің омырауы да көз жасынан кеппеген! – деген сөзбен өзіңді-өзің жұбатқан екенсің. Кексе тартқан кермек ойың бусанып, шараңда шайқалып, бояуы оңған түйсігің оянып: «Зіл батпанның астында жатқан түп қайғың» қозғалыпты. Қозғалмай тұншығып әлі де сартап боп жата берер ме еді, егер де өткен өміріңді, кешкен ғұмырыңды, маңдайыңа біткен бақ пен сорды саралаған тұста, кей кездері: Маған салса, тұлпар мінген патшалардың көбінен, Ақылдырақ көрінеді Қожанасыр есегі, - дегенің есіңе түспесе, мұны айтқан сөз иесі адамзаттың ұлы тұлғасы Қожанасырдың есегіне құрмет көрсетуге «күміс ноқта» таба алмай түсінде қаңғып жүрген ақын – Несіпбек – сен еске түсірмесең қайтер едік?!. Шындығында да: Қара судан қаймақ алып, қамын ойлап құрсақтың, Күннен күнге асып түсті бір сатқыннан бір сатқын... Мынау кең дүниені тарылтып, кер заманға айналдырған, тексіздігін жасырып, тектіліктен дәме еткен мәңгүрттерге ызаланып, сенің және әр қайсысымыздың: ...Жеті атасы хандық құрған қаптап кетті қасқалар, Қызыл табан, қырғыш көтен қалмай кедей баласы. Талапайға кіргеніңмен отырасың қай таққа? Бұлтқа өкпеле, күн сәулесі шала түссе байтаққа. Қазақ атың рас болса, бәсекеден құр қалма, Ағайының, әне, кетті, ал итіңді айтақта! - демеске амалымыз да қалмаған күнге келіп қалғанымыз ба? Басқа шара қайсы? Сенің тіліңе өлеңнің өтін құйып тұрған запыран ойымыздың өресіздігінен, өрісіміздің тарлығынан, қонысымыздың құтсыздығынан жиылған жоқ. Құдіреттің ашып-жұмған алақаны тарылса, Аймақтай көл сыйып кетер оймақтай-ақ қасыққа, - деген әуелгі бір әлемнің барлығында. Ол жаратқан иемнің өлшемі ме, әлде, өзіміздің шаршап-төккен сыбағамыздың жұрнағы ма? Кешегімізді ойлап, бүгінімізді бойласаң, «көз алдымызға қарауытқан обаларды» елестете отырып: Тауық құсап жем терген соң іздеп дәннің ірісін, Басың алтын болса-дағы бейшараның бірісің. Кім разы ете алады еңіреген елінің, Бақидағы өлісі мен фәнидегі тірісін? – деп өзіңе де, еліңе де сауал қоясың. Бұл: Аш итіңе көрсеткені шошқасының тоқтығын, Есігіңнің көзіне әкеп төксе дұшпан боқтығын, - дегеніңнің керісі ме? Сілікпеден сілікпеге ұшырап, сезім-күйіміздің құмығудан арылмағаны несі? Бұған: Өкінгенмен екі болмас тәңірінің бұйрығы, Жарлы жұртты жарылқамас патшалардың сыйлығы. Ақ серкенің мүйізіне бақыт құсы қонар деп, Күте-күте көкке жетті көк ешкінің құйрығы, - деген сондай өлшемге сыйғысыз марғау шыдамдылығымызбен Алланың қайыры түспейтіндей аңғалдығымыз себеп пе? Ендеше: ...Тонағысы келген кезде аяп қалар кімді жау, Тас жүректі жібітпейді байбаламдап құр жылау. Ай тақырда қармағанмен қолға ештеңе ілінбес, Қай соқырға таяқ болар жұртта қалған бір бұрау?.. Жұртта қалған иттей ұлыған (Абай) осынау жан күйігі мен ой азабы саған да тыныштық бермепті. Сенің де санаңды күні-түні кемірген күйкі күннің ақкісісі ғой бұл. Ақыл-ойдың топсасы сетінеген, соған бергісі еліңнен, арғысы Алладан құрсау іздепсің. Әйтпесе: Күнім түсіп, қайыр тілеп, алақаным жайғам жоқ, Жақындасам жатырқама, безірейме бетіме – демес едің. Менің де, сенің де көңіліңді жұбататын жалғыз медет – Сенім. Жан сенімі мен рухтың қуаты. Сенделген сананың топсасын бекітетін де сол сенім. Сенімсіздік – адамды тіршіліктегі сеңнің саласына айналдырады. Өйткені, осы кешкен ғұмырда: Теке қойдық кірменің шыбышын да, Шашым кетті ұстаған уысында. Басым кетті сілтеген қылышында. Тектілердің тұқымы тозып бітті, Түрме менен көшенің бұрышында. Ол дертке әзір дауа табылар емес. Әлі де: Ел тағдырын біреулер шешкенсиді, Қолын малып отырып жылы суға. Қалыңдаса көпшігі қопаңдайды, Мұршасы жоқ жайыңды ұғысуға. Жанға жинап жандайшап, туысын да Түзу жүрген жақсымен суысуда. Ұлтарағын ұялмай туға байлап, Ұлық қылды қарақшы, ұрысын да. Иә, кеше ғана есігіне құлып, тошаласына түрме салмаған, күреніне күзет қоймаған ел едік. Енді айдай әлемнің алдында атағымыз жер жарып тұр. Бірақта, «Тым құрыса кеттің ғой мал баға алмай», - деп Абай айтпақшы, рэкеттер мен рахаттардың елі атанғанымызбен, сол рэкеттердің рахатын алмағанымызға қорланамыз. Қарақшы екеш қарақшы да қазынасын қорасына жиюшы еді. Ал, біздің барымташыларымыз, тағы да Абай айтқандай, «төрден үрген ит құсап», өз елін өзі аңдиды, жатты жарылқайды. Кешегі күнде «жас қазақтар» елін қорғаумен ажал тапса, бүгінгінің «жас қазақтары» елінің бары мен арын сатып, қорлаумен жүр. Соған ашынғандықтан да: Үрейімнің күнде ұлиды қаншығы, Көбейіп жүр жүрегімнің шаншуы. Қарайғанда қанды ішіме тартамын, Қайта жұтып жанардағы тамшыны, - депсің. Енді, қостағы малдың ізі Коста Рикадан бір-ақ шығып жүр. Сондықтан да: Құрып кеткір, о, зобалаң қырманы, Жеті жұттың біз болдық па құрбаны? Жалғыз атын жығып берген қорадан, Не күйде екен қара шалым қырдағы? - деп тек сен ғана емес, барлығымыз алаңдаймыз. Алаңдаудың ең азапты түрі – ақылыңның алағызуы. Өзге ұлтты қайдам, ал қазақтың ақылы азапқа түсіп, жаны қысылса – аруақ шақырады, яғни, аруақтар есіне түседі. Соның ішінде кешегі шаһит кеткен жас қазақтардың аруағының алдында бүгінгі жаһит жас қазақтардың құзыры үшін еліңмен қоса күңіреніп: Сөз айтпаймын мен саған қитығардай, Тұрмысыңның, қарашы сыйқы қандай? Жалғыз үйден аумайсың жау тонаған, Үрерге иті, сығарға биті қалмай. ... Қай ұшына білмейсің тартарыңды, Күнде қиып, қысқарған арқаныңды. Қораңдағы қорыңнан үміт үзіп, Түгендейсің таудағы арқарыңды. Немесе: Қырсық ғұмыр, қыңыр көш кері кеткен, Қинауменен келесің мені көптен. Жұрттан қалған жұрнаққа өзің жар бол, Жүдеу жайлау, сары бел көні кепкен... ...Қарақшылар құтылды жаза көрмей, Малсыз қалса, кім өлсін қазақ өлмей? Жер астында аруақтар күңіренеді, Құлағына Құдайдың маза бермей. Топырақтың тәніне жара шығып, Талқан болып, тас берік көр ашылып, Елестейді көзіме қалың аруақ. Малын іздеп жүргендей аласұрып, - дейсің күрсініп. Сонда шабыт шақырып, ақылыңды иітіп, ойыңды сауғанда табатын жұбанышың қайсы? Жаңағы ақындық түршігу ме? Енді сенің өзің де өзіңнің сол ойыңнан түршігіп, жаның мен арың байыз таппай, жетім торғайдай шырылдайсың. Сен де өзіңнің ожданыңмен бетпе-бет қалыпсың. Сенің өмірдің де, өлеңнің де шыңырауының түбіне түсіп, нағыз ақындық шеберлік пен шабыттың жасынның суын қанып ішкеніңе сүйсіндім де, сонымен бірге, әр сөзіңнің тұнық, әрі ащы әсеріне күйіндім. Әрине, ақындардың шабытының еншісіне әбілһаят суы емес, жасынның кермек суы бұйырғанын білесің. Бірақ ол шабыттың тұнығынан қанып ішкен саған: Солқылдатып өмірдің сан сауалы, Жүрегімнен, миымнан қан сауады. Дүбір салған ішімде дүлей тасқын, Сыртқа бұзып шыға алмай жар соғады. Күннен күнге тарылып ел тынысы, Сезілмейді тірліктің серпілісі. Алаң қағып әркімнің көзінде жүр, Қасқыр тартқан тоқтының қорқынышы... Қиылғанша жанымды қансыраған, Көз жасыммен жуармын тамшылаған. Көрге бірге шұбырып кірсе қайтем, Қара бала қол жайып нан сұраған?! – дегізерліктей көрген күніміздің аса үрейлі болғаны жаныңа батады. Бұл кешегі ашаршылықтың елесі емес. Керісінше, сені мен менің ғұмыр кешіп отырған ғұмырымыздың шындығы. Сол шындыққа көзіміз бен етіміздің ғана емес, арымыз бен ожданымыздың үйреніп алғаны сондай, сол нан сұраған қара домалақтардың ертеңі ерте кесіліп бізбен бірге, мүмкін одан да бұрын шейіт болып кетеді-ау деген ой қаперімізге келмепті. Неткен көмбіс едік? Қандай шарасыз күйге ұшырағанбыз? Рас, ол қара домалақтың әкесі мен шешесі екеуміз емеспіз. Заманның өзгеруін қалағанымызбен дәл осындай аяусыз тірлікті тілегеніміз жоқ қой. Оны, Жаратқан ием де бізге жала ретінде жаппас. ...Иә, айтар сөз, қайырар жауап жоқ. Жаратқан ием жар болып, бұған өзі жауап бермесе, бізден не қайыр, не қайран?.. Ақыл-ойымызды соншама шымырлатып отырған сөз иесі сенің өзің де «бұған жауап таба алмай» (Абай сияқты) қиналып, оны «Бір қазына» атты өлеңіңде: Жету үшін өмірдің гүл жазына, Бәрімізге жетпей тұр бір қазына, - дейсің де: Белгісіз ғой аспанда ма, жерде ме, Жабыла кеп іздемейді ел неге? Періштенің қалтасында жүр ме екен, Көрінбейтін көзі тірі пендеге? Табылмаса тыныштық жоқ төрімде, Арба сынар, өгіз өліп өрінде. Әлде мүмкін жасырынып жатыр ма, Жеті атамның біреуінің көрінде... ...Іздеп табу мүмкін болса ағайын, Айтқаныңның бәрін істеп бағайын. Сүйіншіге қиып қылдай жанымды, Домбыраңның пернесіне тағайын! – деп салауатпен тең сауын айтасың. Расында да, дәл осыны айтқан сен – Несіпбек, елінің домбырасының пернесіне айналған ақын дәрежесіне көтерілген екенсің. Енді сол перне басылмаса қазақтың бір сөзі – бір әуені жетпей тұратын қасиетке ие болыпсың. Ол заңды да. Сенің іздеп жүрген қазынаң – мал байлығы емес, жан байлығы. Рухани қазына. Сен «Көр іші – қара қобыз» атты қобызшымен бірге көмілген қобыздың өз иесін тірілте алмағаныңа қыстығып, қасиетті әуен иесінің өзіне: ...Ұйқыдан қу сүйекті оята алмай, Ақырын ішін тартып жылайды көр. Көр іші – қара қобыз күңіргенген, Ешқашан тілдесе алмас тірілермен. Тылсымның жұмбақ сырын қайдан ұқсын, Қара құрт қара жердің түбін емген, - дейсің назаланып. Бейқабыл құбылыс жасынның тұнығына қанып ішкен ақыл иесі – ақынның шалқуына шек қойылмаса керек. Қара қобыздан жұбату таппаған сен енді «Сайтанның өзін шақырып»: Сиқыңнан шошыр тірі адам, Кім сенен залал күтпеді? Пәтшағар, шындап сұранам, Бар болсаң егер шық бері. Алайын біраз масайып, Тіліңді, бәлкім, табармын. Қашатын мен бе машайық, Қаныңды ішсем қанармын, - деп кәрленіп аласың да, ой ұшқынын одан әрі: Ойнаған оқты білтемен, Жарытпас едің сен жар боп. Бейкүнә досқа сілтеген, Тұрдың ба жолда қанжар боп, - деп жалғастырып кеп: Тілімнің уын төгер ем, Ішімде тұрсың жоқ амал! – дейсің. Міне, Алланың да, Абайдың да адамзатты сақтандырған сайтанның ұясы қайда жатыр. Сайтан – санаға ұя басқанда ғана қауіпті. Несіпбек, сенің ішің сайтаннан таза екен. Әйтпесе, оны мойындамас едің. Сол сайтаннан бәріміз таза болсақ, «нан сұраған қара бала бізбен бірге көрге барады-ау», - деп үрейленбес едік. Сенің сайтанды жекпе-жекке шақырып тұрғандағың – жаныңның, жан сарайыңның, өлең - өзегіңнің тазалығы. Егер сенің өлеңіңе сайтан араласса, онда Несіпбек Айтұлы осы күні атаққа да, лауазымға да белшесінен батып, мелдектеп отырар еді. Ақынға атақ та, даңқ та, баршылық та жарасады. Сен қолдан мұң жасап, жорта уайымдап, жалған жыламайсың. Шындығында да, сенің дертің «түп қайғың» - тағдырдың жүрегіңнің басына құйған запыраны мен шемен боп қатқан шерлі дерт. Ол саған: Қош-есен бол, кіндік қаным тамған жер, Кім болғаны сені ұмытса жалғанда ер. Жүрегімді жібек жіптей кеміріп, Өле-өлгенше қара күйе – арман жер... ...Қош, Шәуешек! Қолдан – қолға алмасқан. Ақ бесігім айықпайтын шаң басқан. Жасқа толы жанарымда кетті ойнап, Жүзінен қан тамшылаған Алдаспан! - дегізген дерт. Ол атаң Айт жондырған жарық астауды қырық жылдан кейін көріп, саған: Басынан ұшып кетсе ғанибет күн, Қалмайды осы астаудай зар илеп кім? Түбіне қырық жамау қарап тұрып, Өзімнің тағдырымды тани кеттім, - дегізген тағдыр. Сол тағдырмен тайталасып өскен тасжарған ажалдың да бетіне: Жұрт еді ғой менсіз де күн көретін, Өлгенменен ешкім жоқ бірге өлетін. Қабақ шытпай күтейік ажалды да, Қонағым ғой әйтеуір бір келетін, - деп сабырмен қарайсың. Сөйтіп тұрып тағы да: Санаумен шыққан күнді, туған айды, Көз жасы бұл ғасырдың құрғамайды. Жамайтын өз жыртығын өлермен көп, Япыр-ау, ел жыртығын кім жамайды? - деп еліңнің қамын қамыға ойлайсың. Сенің поэзияң шабыттың шыңырауының түбіндегі жасынның тұнығына, өлмейтін және өшпейтін сөзін өлтіруге мүмкіндік бермейтін ақындықтың әбілһаят суына суарылған мәңгілік сипатпен қасиеттеніпті. «Есігімнің топсасына керек боп тұр бір шеге!» - деп өзің айтқандай, қазақтың өлеңінің топсасын бекітуге бір шеге керек еді. Сол шеге боп сенің өзің қағылыпсың, енді сен қағылған жердегі қазақ сөзінің топсасы шеге қақтырмайтындай болыпты және оны енді ешкім де суырып ала алмайтынына кепілдік етеді. Сол үшін де күйініп жүріп сүйінген, сүйініп жүріп күйінген өміріңнің белгісі – «Рухыңның падишаларымен» мықтап некелескен екенсің. Сенің бұл некең – Мәңгілік неке. Өйткені: Қатты шықса, дауысым кейде менің, Басым қатып, ашынып сөйлегенім. Бірдің мұңы ұласар мыңға барып, Өзімді айтып, халқымды бейнеледім, - деп, өзіңнің шер күйігіңді «ажалдан қашқан ақ бөкен» өмірің мен өлеңің арқылы халқыңның жан-дүниесі мен ар-ожданы арманшыл рухыңның ақыл-ой азабын тартқан санасын бейнеледің. Сенің «айтамын-ау» деген сөзің қалғанымен, сенің сөзіңде айтылмаған арман қалмапты. Ей, Тұрсын, бір жүрерміз енді қанша? Сұм ажал ысқырады кер жыланша. Бойға құт – бұйырғаны тіршіліктің, Әйтеуір артымызда белгі қалса. ...Қамалып қатар өстік қабағанмен, Тістесіп тарпа бас сап талағанмен. Жазылмас жара құрғыр былай шығып, Қыңсылап қызыл тілмен жалағанмен, - деп көңіліңнің құлазыған тұсында бір толғанған екенсің. Жан жарасы жазылмас. Алайда, өлеңмен өлмейтін ескерткіш құйғаны анық. Сөз дертіне ұшыраған санамның сусынын қандырған «Рухымның падишасы» атты кітабыңдағы осынау бір тосын жырларыңа рахмет. Тіршілікте еліңнің сусынын дәл осындай «аққудың көз жасындай көлге тамған» жасынның тұнығымен суара бер, дос! Тұрсын ЖҰРТБАЙ, жазушы, филология ғылымдарының докторы, профессор
1143
Нұрбек Нұржанұлы: Неге сонша асығасыз Уақыт?
Қатал мейірім Мұңым қаңғиды тәнімде, Далаларды кезген сығандай. Бірімізді біріміз ұға алмай, Түсінісе алмай, күле алмай. Осылай өтеміз бе анашым? Осылай кетеміз бе күліп, Осылай қаламыз ба жылап. Жүрегімнен жырым сөгіліп, Жанарымнан өмір төгіліп. Самайымнан дауыл азынап, Жүрегім – шылымдай тұтанған, Жалғанның ернімен шегіліп, Жанады... Ана қарамашы Маған бөтеннің көзімен... Мен сенің өзіңмін, сезінем. Ұрыстың астында мейірім, Ашудың артында әлсіздік. Өмірдің ішінде тереңдік, Өмірдің бетінде мәнсіздік, Бар емес пе?! Мен бәрібір ақын боламын, Мен бәрібір адам боламын. Ашылады Пәнидің мәні, Жүректерге тисе қаламым... Білем шегені қаға алмадым, Мұңдарымды қақтым түнекке. Ауырды артпадым білекке, Арқалаттым бәрін жүрекке. Кірін жуа алмадым жағамның, Жуамын кірін қоғамның. Өзімді жылатып келемін, Көзін сүрту үшін ғаламның. Аспан жақындап, Таулар кішірейіп кетеді, Алақанынан анамның. Аспашамды да жаға алмадым, Жағамын бірақ жанарларды. Мойныңа да жақұт таға алмадым, Тағамын ең ғажап таңдарды. Көресің ол таңды анашым, Кішкентай бөлшегі ғаламның, Адамзаттың ұлы болғанын, Көресің балаңның... Сонда сен сезесің байлықтың, Атақтың, мәнсіздеу екенін. Ұлылар – Кішілер екен ғой, Сонда мен сәби боп кетемін құшағыңда... Шашы ағарған ойлар - Қош, келдің «түн», - бүгін тағы қош, болдық, Мені бәрі жалықтырып жіберді... Жанарынан жұлдыз моншақ шашқан ғып, Ай қабағы түнерді... Жан – мазасыз, жүрек – нәзік, мұң – ояу, Бұ жалғанда жүре алмаспын марқайып. Солған гүлге қараймын деп құдай-ау, Кеттім бүгін елу жылға қартайып... Уақыт көшіп бара жатыр бұ көзден, Мен ғана ма барлықтарын есіркер... Кешір аспан қараппын ғой бұл көзбен, Мына аяқпен жүріппін ғой, кешір жер... Не бар, не жоқ ой салады есіме, Мына белмен, анау қырдың көгалы... Жүрек деген орденімді төсіме, Тағып алып өмір сүрем мен әлі... Қаншадасыз «Аспан» деген ата сіз? «Жер» - ми толы бас қой, өзі-өзімен... Адамзаттың күнәсына опасыз, Тек өзімді кінәлідей сезінем... Таң кеп қапты тарқа жұлдыз, тарқа түн, Мынау ғасыр, мына әлем нешінші? Адамзаттың көз жасынан қорқамын, Мұхит пайда бола ма деп бесінші... Адам туып өліп жатса несі мін, Жүрек ет қой, бірақ қымбат алтыннан... Пәтерімнің ашып қалсам есігін, Бөтен ғасыр тұратындай алдымнан... Бомба дер ем көзде жас, я шық емес, Түннен қалған мина бардай басымда... Жүрегімнің ауырғаны түк емес, Ұша алмаған көбелектің қасында... Сары шашты келе жатыр әне күн, Көрпеңді тарт Ай қарындас әрі ауна. Мен өзімді лайықсыздау көремін, Мына әлемнің жанарына қарауға... Өзін жеңген пенде ғана ер білем, Түн төсімде бөрі жүрек көкке ұлып. Бір арудың сүйсем егер ернінен, Қызыл ерні көрінер ед көк болып... Өмір жайлы ойланамын жатам да, ал – неге сонша асығасыз Уақыт сіз? Атам бір күн деді маған «адам бол», Содан бері айкезбемін бақытсыз... Бабалардың тағдырынан тарап нұр, Құран оқып қайтайықшы басына... Ей, адамзат аяғыңа қарап жүр, Тіліп алма сынған көздің жасына... Жалғыздықтар жалғызсырап қанша түн, Өтіріктің ақиқатын жан ұқты... Мен өмірді ойлағаннан шаршадым, Өмір мені түсінем деп жалықты... Ауылға сағыныш Бір үміт бар қиялымның шегінде, Мен өзіңнің жемісіңмін тегінде. Ауылымның аспаны бар көзімде, Арманым бар ауылымның көгінде... Тау әкеткен шығар бәлкім тау ұлын, Бұлттар шашты кеудесінен жауынын. Қиялымның терезесін ашып-ап, Саған қарап отырамын, ауылым. Саусағыңнан маңдайымда арай қап... Саған мүлдем ұқсамайды бар аймақ. Мені іздеп жүрген шығар құстар да, Ұшақтардың терезесін қарайлап... Тығыламын, құшағыңды аш, қайың! Жоқ қой менің басқа қырым, басқа ойым. Аяқтарым қырат-белді сағынды, Сағынды ғой тікендерін башпайым... Сөз күткенмін топырақтан, тастан да, Небір күндер өтер-кетер бастан да. Саусағымды сұрап жүр ме жапырақ? Жанарымды іздеп жүр ме аспан да? Күз жоғалтқан жұпар жаздың әріндей, Пәни неге жоғалтады мәнін кей? Қайыңдардың қабығындай жүрегім, Сезімдерім жапырақтың тәніндей... Сынбасымды ат үстінде жал ұқты, Сансыз арман сансыз түнде жаныпты. Қиялдарым ақша бұлтты мекендеп, Мың тынысым мың гүлдерде қалыпты. Үйлеседі тынысым да кей деммен, Жусан аңқып жатыр менің жейдемнен. Қара жерге көмілген соң кіндігім, Топырағын сүйгім келед кеудеммен... Аспан – теңіз, ақша бұлттар – қар алып, Арамызда жылдар — қанша аралық? Өзендердің балағынан ұстап-ап, Тербелуші ем көйлегіне оранып... Сол ауылда, сол далада қалғанмын, Түсінсемші жалғандығын жалғанның. Ақ жапырақ құлап кетті көзімнен, Сары құстар ұшқан кезде талдан мың... «Көктем» қойғам дала атын, гүл атын, Тілегімді тыңдайтұғын құла түн. Қара шалдың көзі дұға тілейтін, Алақаны бата аңқып тұратын... Ұшар кезде шырқайтұғын қаз бір ән, Ойда – көктем, жанарымда – жаз тұрған. Қара шалдың ғұмыры бар, ізі бар, Сүрлеулерде жалғыз өзі тоздырған... Моншақ-моншақ толған екен шелге түн, Аққу биі, ою-өрнек — көл беті. Ауыл десе, әжем еске түседі, Әжім басқан ғұмыры мен келбеті... Бір сағыныш, бір сезім бар әр мұңда, Мен өмірде жоқ шығармын? Бармын ба? Сәби болып әкем жатыр ауылда, Жер ананың томпайған сол қарнында. Анық көрем ауылымнан ғаламды, Ет жүрегім қанша шерге таланды. Жүрегімнің көргің келсе кейіпін, Аралап бір қайтыңдаршы даламды... *** Ғасыр бойғы әдетінше таң туар, Жас жуады адамзаттың келбетін. Байлығы бар, киімі бар, даңқы бар, Қайыршылар кезіп келед жер бетін... Не табамыз көкіректі ойып-ап, Қарасаңшы шаһарларға ей, інім! Алтын, күміс алақанын жайып-ап, Адазаттың сұрайтыны мейірім... Тың тыңдашы жердің беті «аһ» ұрад, Мүңкіген жол – исі заһардың, исі қанның... Қайыршының көзіндегі жапырақ, Құлап түсті алақанына мизамның... Ей, жүрегім! Әй, ойланғыр, жылағыр! Ақ көйлегін сүйретіп жүр көр қызы. Тіленшінің жанарындай – бұл өмір, Қайыршының қолдарындай – жер жүзі... Ұждан менен арды таптап табанға, Бұл көшемен көп жүгірген, көп өткен. Бәріміз де қарап жүрміз қоғамға, Қайыршының жанарындай дәметкен... Көктемгі романс Білмеймін... Білетінімде шамалы, Күлмеймін... Жылаған да емеспін. Менің тәнім – тағдырымның жамалы, Көлеңкесі уақыттағы елестің. Қанша бақ әм мұңым қалды жыл сенде, Қызға ғашық бірақ, арлы серімін. Шие ернің шөлдегенін білсемде, Ерініңнен ұялады ерінім... Айдай алыс қала берші қамарым, Ардан аттау – өлі өмір, тірі өлім... Сүйіскісі келседағы жанарың, Жүрегімнен қымсынады жүрегің... Мен – жастықпын, кейде сәби, кәрі де, Мен осынау жыр-ғұмырда күліп пе ем? Ерініңе тиген заттың бәрі де, Сүйіскісі келетінін біліп пе ең? Төрт бұрыштан тұтқындады ой қамай, Бітер-өтер қысқа ғұмыр – қысқа түн... Саусағыңды сипаймын деп байқамай, Жүрегіңнен ұстадым... Бір рет өлім, өмірде сол бір ғана, Бір жапырақ сыбдырлайды ішімде... Жанарыңа қараймын деп ұрлана, Қалып қойдым кірпігіңнің ішінде... Қыз сүйгенге, гүл жақсыма басқанға? Пешенеме жазылғанды көремін... Мені қойшы, қарап қойып аспанға, Өмір сүре беремін... Үшеуміз – мен, мүгедек ой, ғаріп шер, Күйдіреді от шашылған кей демдер. Ерініңнен еріп кетіп қаріптер, Тоңып жатты жанарыңда сөйлемдер... Сан мың ғазал сиған жұмыр басыма, Жырларымды жазбасам да тасқа ойып... Көп нүктемен жүріп кеп ең қасыма, Леп белгі боп тұра бердім қасқайып... Тереземнен уақыт ақты сорғалап, Сәттер ұшты, зарда батты, ғарық мұң... Үйге қайттым ғалам жүгін арқалап, ...Жүрегіңді көтеруге қорықтым... *** Сары мола сосын, сосын қабір ақ, Ерте әлі тән бабасы – топырақ. Тиіп кетті қайыңдарға жүрегім, Сүлдеріме сіңіп кетті жапырақ. Кел мизамым жанарымның төріне, Тіршілік тұр тірлігіне еріне. Күздің ешбір қателігі жоқ білем, Өзім ғана кінәлімін бәріне. Бәрі жақсы тек жапырақ біз ғана, Дірілдейміз аспан асты мұздана. Тамып кетті көздеріме сары шық, Қағып кетті иығымды күз бала... Күз екен... Жапырақтың құлағанын көтермей, Жапырақтың сөйлегенін естімей. Жүріп келем, біліп келем, Сезіп келем өмірді. Күліп келем миықтан, Қайың қолы түртіп қалса иықтан, Жүрегімді сарғайтса да күнәм – күз, Бұрыламын ақиқатқа күмәнсіз... Мен жәннатты аңсағам – анам екен, Мен көктемді сағынғам – далам екен. Құбылаға барар жолды таба алмай, Қиялымның көз жасындай мөлдірлік, Сені аңсап кетіп едім, ... О, Аллай! Өсекшінің өтірігі секілді, Адам өтіп бара жатыр қоғамға, Бәрін таптап табанға... Өмір – күздің саусағынан үзілген, Пенделерді уақыт кетті сыпырып, Бақыт кетті түкіріп... Сарғаймашы, әй, уақыттар, жапырағы ғаламның! Күтеді, білем, Табылмаған жоқ алып, Қазылмаған көр ойық. Шаштарындай анамның, Ғарш барады ағарып, Жер барады қарайып... Ештеңеде болмаған, Анам екен жылаған. Ешнәрседе солмаған, Жапырақ қой құлаған... Ақын Іңір қарайды өмірге, Ноталар шуақтан сібірлеп. Ал ақын оқиды өлеңді, Оқиды дұғасын күбірлеп. Періште көрдің бе пендеден, Кім адам, кім тажал белгісіз. Ару қиялының қанатындағы шырақты, Кетті ме жын үрлеп. Махаббат ол – жалғыздықтың ойлап тапқаны, Жалғыздықты махаббат ойлап тапқаны сияқты. Ал ақын айна таппады, Көретін жүрегін... Тек қана сынған бөтелке, Һам көз жасының ішінде сөнген, Кіршіксіз мың сенімнің жүз үміттің жұлдызы. О, перделер, перделер, Мен соқыр болдым, Мен керең болдым. Менің ауыр да болса, кішкентай, Бір дұғамды көтерші... Дала көтер, аспан көтер, жер көтер... Шаң-шаң болған балағын сүйретіп жел кетер, Ал ақын кетер жүрегін сүйретіп қан-қан болған... Зыр жүгіріп барады етегі қып-қысқа уақыт қыз, Ақын ол – ақиқатты білгендіктен бақытсыз. Өмірдің мәнін ұққандықтан, өмір сүргісі келмейді, десе де, өлмейді... Жол және мен Дос һәм дұшпан көрем дайым өзімнен, Мен пендемін бақ пен сорға еті өлген. Жүрегімнен қазамын да, Көзіммен жанарларға жақұт тастап өтем мен... Миым менің киімімдей ұйпалақ, Құс жолында жұлдыз біткен күміс қыз. Жүректерді саусағымен сипалап, Сағыныштар келед, кетед дыбыссыз... Оралмайды сол сағаттар көрдегі, Уақыт деген үндемей-ақ өледі... Барша адамды жинап алып жердегі, Жүрегіме қонақ еткім келеді... «Әлем» десе ғалам болып кетемін, Түнде – Аймын, рауан шықса – араймын. Аңға ұқсап аң қасынан өтемін, Табиғатқа табиғат боп қараймын... Күн барады кері қарап желкесі, Бәрімізге кету қиын келгеннен. Жұлдыз деген – періштелер бөлмесі, Жарық неге менің соқыр бөлмемнен... Жағып алып жанарымды көмірдей, Бір жақтан кеп, мен бір жақа барам-ай... Жырлап өтем мен өмірді өмірдей, Замандардың қабағына қарамай. Жаңғырады ар-ұжданның өр үні, Бұлтық көзді толған Айда толған мұң. Кеберсіген жүрегімнің еріні, Неге сүйді әрсіз бетін жалғанның... Жауады ылғи төс-көгімнен қораш қар, Қыс-арудай аппақ саусақ, ақ табан. Ұмытпайды мені көрген ағаштар, Олар мені жүрегінде сақтаған... Жұлдыздарды мен өзіме дос қылам, Хат жазамын күндеріме келгісіз. Жираф мойын түнгі шамдар астынан, Өмір өтті... Өмірге де белгісіз... Нұр оранды құл ұлықтап Тәңірін, Күрес жарық, бар түнекті сімірде! Бір тоғышар жүз жыл сүйреп өмірін, Көлеңкесін көміп жатты іңірде... Тың ауада жұпар шашқан соны дем, Абыздардың атырабы бұ тарап. Мен кетсемші пайғамбардың жолымен, Сүйсемші бір, мың іздерді мүбәрак... Жанарыңдағы жапырақ... Сол бір тәні – құламаған жан үйі, Мың өксікке толдыдағы көмейі... Жылап қалды... Жылатпадым зәуімен... Сосын-сосын жұбатпадым әдейі... «Не» деп, «қалай» ақталамын қауымға? Жоқ қой тағы досым менен жауым да... Саған сондай жарасады жылаған, Мен ұнатам қарағанды жауынға... Құнын ұқпай уақыт пенен мұрсаттың, Қадіріне жете алмадым әр сәттің... «Тентексің» деп, жүрегімнен итердің, «Ақымақ» деп, есігіңді «тарс» жаптың... Рас, бәрібір... қалмасаңда, қалсаңда, Түбі кеттік – мен осында, сен сонда. Соншалықты қорқатындай сен менен, Шыныңды айтшы, жаманмын ба, мен сонда?.. Бұ жалғанда мен бір жүрген қарашы, Ар ғой сонда құмарымнан арашы... Есалаңға тартамын ба, расында, Тас жүрекке ұқсаймын ба, қарашы... Дөп айтқансың «тентек ақын», бұл ақын, Ойнақ салып кірпігіңде бұла мұң, Қабырғама сүйенгенде жүрегім, Қабырғаға сүйендің де жыладың... Пәлі, қара сенің арың батыр-ақ! Күз келгендей менің үйім Ақырап... Кірпігіңнен перизаттар қалықтап, Жанарыңнан жауып жатты жапырақ... Тұрақ еткен бақыт пенен сор әлі, Қарашығым жанарымның аралы... Шошыдың ба менің мұңлы көзімнен, Қорықтың ба жүрегімнен жаралы? Кезгеніндей боздаланы кей інген, Тек сен емес мына менен күйінген... Тал басына қарғалар кеп қоныпты, Мен секілді қара қалпақ киінген... Естіп жүрмін мені көктем жүр күтіп, Көңіл зерен бір толады, бір бітіп... Жүрек – көлге әзер қонған аққуды, Мылтығыммен алғаным-ай, үркітіп... Көзің – жұмбақ, жүрегіңде – сан құлып, Мейірімге сусайды ғой жан құлық... Тордан ұшқан тотықұстай кеттің ғой, Менің шілтер құшағымнан мәңгілік, Аман бол!.. Күзбен кездесу Желдің қолы «сарт» еткізді бетімнен, Түніменен Айдың шашын тарадым. «О, қиық Ай жылытпашы» дедім мен, Мұздай суық ақ көрпеңе орадың... Жұлдыз ұқты, ұға алмады көп пенде, Өксіп-өксіп алдым тағы алдында. Құс біткеннен сәлем айттым көктемге, Етегінен күздің ұстап қалдым да... Асықтым да, құладым да, жығылдым, Күн де батты, таң да міне тағы атты. Мен уақыттан жасырындым, тығылдым, Әйтседағы тыға алмадым сағатты... Бұлт әжімі, Ай емес пе түн қалы, Жолдарға дат! Кетсем егер келем бір... Кірпігімді шертіп қалса мұң қолы, Төгіледі моншақ-моншақ өлең-жыр... Қай бір шетін кезсем екен даланың, Шер ұрғанда отырамын «аһ» ұрып... Ай нұрынан парақ үзіп аламын, Кірпігімді түнге аламын матырып... Нені көрдің? Жанарыма қара нық, Көкірегім әрі алау, әрі мұз... Қарағайдың терісіне оранып, Бөтен қарап отырсың ба кәрі күз?.. Болар едім көктем мәңгі қартайған, Мың жапырақ болса сендей менде егер... Сорлы күзім, хаттарыңды сарғайған Лақтырмашы... Оқысыншы пенделер... Тасы сынар, сына қоймас тау сағы, Тауда жүрем кейде жалғыз желікпен... Жапырақтың тиіп кетсе саусағы, Көкірегім «дір» етеді неліктен? Тым ертерек неге гүлді үздік біз, Мен сүйемін көктемімді, күзімді... Мынау бұлттың жаңбырлары үздіксіз, Айғыздайды тереземді, жүзімді... Қай бір күзде жапырақтар сар гүл-тін, Тапсам бірін жоғалттым-ау, ал бірін. Күз бояйды сағынышпен сарғылтым, Жанарлардың, жүректердің әрбірін... Мен үнсізбін, үндемейді өткен де, Қимастықты көрем іздер шаңынан... Бұрылып та қарамадым көктемге, Күздің еріп кете бердім соңынан... Күз. Элегия. Пәни... Тоқтады не? Уақыт па һәм мен бе екем? Бұл келген не? Мен бе, әлде күз бе екен? Сезімімде сенімім бар сөнбеген, Жүрегімде жапырақ бар үзбеген... Пәни кейде – жалған шындық, жансыз түс, Арман, әлде аспан ба екен, жеті не? Күз көзімнен ұшып кетті сансыз құс, Көктем іздеп дәптерімнің бетіне... Жаздың гүлін кеудесінен қаға шың, Қайыңдарда сары жұлдыз сөнеді... Мен Алланың жаратқан бар ағашын, Маңдайынан сүйіп алғым келеді... Сарғайдым-ау күттіргеннен, тосқаннан... Көктем сүйген күз ұлынан шошыма. Бүгін тағы жұлдыз көрдім аспаннан, Бүгін тағы ақ түсірдім шашыма... Сансыз сұрақ жас жанымды кемірді, Бар бәрі де, жоқ қой тағы түгім де... Бүгін тағы ойландырдым өмірді, Кеше тағы барып қайттым бүгінге... Келешектің қарлығашын шақырып, Мен өткеннің көшесінде қалмадым... Ғаламшарға сұрақ қоя отырып, Ештеңеге жауап бере алмадым... Мені ешкім, мен ешкімді тоспадым, Қысты күтті, етек жеңін тал түріп... Жерде солған жапырақты баспадым, Жүрегімді алмау үшін солдырып... Бәрінің де бал дәурені тарқайды, Неге сонша көп тосамыз таңды біз? Жапырақты ұстап едім, сарғайды, Қайыңдарды құшақтап ем, тоңды күз... Қолдарымның әжімі бар талдарда, Адам деген жеміс емес тез гүлдер. Тоқтап едім, жүре берді жолдар да, Қарап едім, қарамады мезгілдер... Аяқ асты шыға келсе дөң көктеп, Сені, көктем, күз секілді сүйем, ұқ... Көктем келсе, аяғымен еңбектеп, Күз кетеді балдағына сүйеніп... «Жүрек» дедім кеудемдегі құс аты, Жаз жүзіне бояу жақты бір індек... Қолдарымды қайта-қайта ұстады, Жапырақтың алақаны дірілдеп... Жығылған соң қаламдарым тұра қап, Пәнидің ақ парағына жүр беттеп... Мұң жамылған шекпенімді сұрап-ап, Күз отырды жылына алмай дірдектеп... Жапырақтың кірпіктері кепкен бе? Қайың құшып тұр тағдырлас құрбы қыз... Тереземнен қарап едім көктемге, Тереземнен маған қарап тұрды күз... Жоғалған парақтар Бүгінім де, ертеңім де белгісіз, Қош, көрістік, қоштасамыз енді біз... Кірпігімнен жапырақтар құлайды, Жанарымды мекен етіп шерлі күз... Өліп кетсем иман үшін, жан үшін... Мен ғасырға тигізбедім қол ұшын. Уақыттарды көтермедім құлаған, Кінәлімін, күнәһармын сол үшін... Анау шыңда, анау бұлтта жоқтайды, Сонда қалып көп сағыныш көп қайғы... Сағатымда пойыз өтіп барады, Мені тастап кету үшін тоқтайды... Жұлдыздарға ой айтамын түн көрсем... Жыр береді мен оларға мұң берсем. Сыйлап кетем мен өмірге барымды, Ғұмырым аз үлгерсемші, үлгерсем... Бір кәусарға шөлдеп жатыр таңдайым, Қоштасуда әр жапырақ, әр қайың... Алып кетсем қариялар батасын, Сипап кетсем жетімдердің маңдайын... Жас ағады жанарынан қаламның, Кең құшағын ашты маған далам мың... Кетсем екен әжім сызбай жүзіне, Ақ түсірмей шаштарына ғаламның... Дақ түсірмей жүрегіме өтсемші, Мен келемін уа, жарықтар тек, сенші... Жететінін арманына адамның, Мен әлемге дәлелдеп бір кетсемші... Қай ғасырда? Қай өлкеде қалдым мен? Нені бердім, өмірден не, алдым мен? Менің сәби ұяттарым жәутеңдеп, Ғұмырымның қай аулында қалдың сен... Мен фәниге, мен ғасырға өгеймін, Бейшарамын, диуанамын, кедеймін... Кешегіммен, бүгініме өкпелі, Ертеңіме не айтамын, не деймін... Кезіп кетсем кең жаһанның барлығын, Мазалайды көкіректе ар, мұңым. Қайыр сұрап жүрмін көктен, жерден де, Сорлымын ғой, сорлымын... Бөтен менің мінездерім көшіңдер, Бөтен отым жүрегімнен өшіңдер... Қайран менің мейірімім шықпаған, Шашылмаған сәулелерім кешіңдер... Жүрек аңсап өз мекенін даласын, Анау күнде, мынау гүлде қаласың... Мың соғылған тау, тасына сезімнің, Таңып кетем жүрегімнің жарасын... Дұғаларын алсам болды елімнің... Мәңгі қалам бір шетінде жерімнің... Өмір өзі дәлелдейді содан соң, Тағы да бір ақиқатын өлімнің... Ғалам шақырады намазға Түн жүзінде қанша жұлдыз, қанша мең? Мың ойларға, мың үмітке, ал, сәлем! Зікір, зікір, ғалам толы зікірлер, Кәлиманы айтып жатыр барша әлем... Түн көзінде тұнған анау шық ірі, Ай мен жұлдыз сағыныштың тұғыры... Жұлдыздардан шашырады ғаламға, Сөнбес, өшпес әр сәуленің зікірі... Құс әнінде мадақ айтқан нота бар, Ұшқан құстар аспан жазған хат олар. Алатаудың бұлт сәлдесін қарашы, Тау – имамға ұйыған бөк, жоталар. Толғанады ғалам деген бақ іші, Жанарыңның сұралады ақысы. Әлем деген мынау алып кітаптан, Жаратқанның құдіретін оқышы... Мен қорқамын кеудедегі тастан мың, Жан жылуын жанарынан шашқан күн. Санап жатыр жұлдыз моншақ таспихын, Зікіріне құлақ түрші аспанның... О, сағыныш жүрегімді орашы, О, махаббат жанарымнан тарашы. Мынау жерге тігіліпті өрнектер, Қызыл-ала жайнамазаға қарашы... Шөп тараған самалдарды сөкпеңдер, Шөлдеген бел, терлеген тау, кепкен жер, Дайындалып жатыр әлем намазға... Бұлт құмғаннан дәрет алып көк пен жер... Сағынышы сарғаймайтын жан аз ба? Жұрт оянды құлақ түріп қоразға. Жамағаты ағаштардың сап түзеп, Шақырады бәрімізді намазға... Күн келеді сағындырып өте түн, Жолаушымыз бәріміз де кететін. Аспан – жерге, жер – адамға қамқор боп, Бір-біріне беріп жатыр зекетін... Көктем келді, кеше ғана қыс еді... Жүрек кейде мұңаяды, үседі. Моншақ-моншақ теңгелері аспанның... Қара жердің уысына түседі... О, сәулелер, әр зәрреге тарашы, Зікір, зікір жер мен көктің арасы. Аспан деген жайнамазға жығылған, Жұлдыздардың жамағатын қарашы. Лағылын бер жүрегіңе тыққан жүз, Жер – жарыққа, жапыраққа – мұқтаж күз. Берейікші барымызды аямай, Бәріміз де мейірімге мұқтажбыз. Түгел бәрін жақсы көрем сүйе алам, Жамандыққа қалай ғана қия алам... Жаратқанды еске салған сәт сайын, Мен әлемге қарап тұрып ұялам... Күзден қалған жапырақтар мыналар, Көзге – мұңдар, тасқа біткен – қыналар. Мөлт-мөлт еткен өкініштің сафтары, Жанарыңнан ағып жатыр күнәлар... Өмір заңын кеш түсіндім, әсте ұқтым, Жанарынан ұяламын жастықтың. Ағып барад зікір айтып Аллаға, Көздің жасы моншағындай тасбихтың... *** Маған жаным айтып берші ертегі, Ұйықтай алмай жатқаным. Жалғыз қалған пенде сынды жердегі, Жүрек жалын, от қаным... Қауызыңа қонған сәтте барша мұң, Терезеде отырдың ба меңді гүл... Білем жаным менен қатты шаршадың, Өмір менен шаршап кеткен сен түгіл... Бір ақ күнде мен өзгеріп кетіп ем, Бір ақ сәтте шытынаған жан шыны... Кірпігіңді көтермеші өтінем, Құлатпашы тамшыны... «Жалған» мадам бұл өмірдің бір аты, Жүрек бірақ жасалмаған темірден... Төбелескім келеді де тұрады, Таяқ жеп ап өмірден... Мені ұғар сен болмасаң енді кім? Ары жатып бері жатып езілем... Бір досымнан безіп кеттім мен бүгін, Дұшпандығын байқаған соң көзінен... Шұғыланың құшағында отырып, Шуағына айналарсың бір жаздың. Кірпгіңді мөлдір сияға матырып, Ақ жүзіңе жыр жаздың... Мен осынау табиғатқа тартамын, Қаламымнан тамшы тамды үш әнтек... Сені тастап кетем бе деп қорқамын, Үнсіздігің үшін тек... *** Мені өзіне тұсап кетті ұғым мың, Шыңырауым – бос кеңістік, түбім – мұң. Мен әлеммен ерегесе беремін, Сосын жылаймын шаққанына шыбынның... Сосын күлемін, қуанамын! Дегенмен, ғалам сесі жауып жатты төбемнен. Уақыттардың саусағымен таралған, Ғасырлардың аппақ шашын өрем мен... Содан барып, ашу, кекті лақтырам, Самғап кетсе кеудемдегі от-қыран... Көзім – космос, жұлдыз болып – жүрегім, Мен аспанның есігінде қақ тұрам... *** Тас та, бел де кетті білем ысылып, Арманымды қанатымен құс іліп. Тау-тау сағыныштарымды арқалап, Көкірегім бара жатыр қысылып... Сан мың тағдыр қирамасын тозбасын, Нұрға сіңіп кетем бір күн өз басым. Жүрегімнің жартасынан домалап, Жанарыма құлап жатыр көз жасым. Мен сенемін жүрек мәңгі соғарын, Ал тамшылар бір-ақ рет тамарын. Еркін жүзген ауадағы құстардың, Қауырсынын сипалайды жанарым... Жүрегімде туған жердің жамалы, Қамыстардың сазы қалды һәм әні. Жанарымнан домалаған тастардан, Бой көтерді сағыныштың қамалы... Тау көшеді, жұлдыз ұшып санамнан, Иіскеші... жусан аңқып жарамнан. Қара түнге сыйға тарттым жасымды, Жұлдыздардың жарығына оранған... Анау бақтар тербеледі көсілген, Бір мұң, бір бақ еш кетпейді есімнен. Сағынышым жапырақты жамылып, Күзге қайтып бара жатыр төсімнен...
185
Зәуре Батаева. Антрополог (әңгіме)
242
Алаш көсеміне ескерткіш қойылды
Қазақ халқының рухани өмірінде Семей қаласының алар орны ерекше. Ертіс
126
Тұрсын ЖҰРТБАЙ: Өзіңді айтып, халқыңды бейнеледің...
(Ақын досқа ашық хат)
1143
Нұрбек Нұржанұлы: Неге сонша асығасыз Уақыт?
185
Зира Наурызбаеваның кітабының тұсауы кесілді
44
Көз жасым
Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Қазақстан Республи
309
«Жеңіс мерекесіндегі жеңілісте» жеңілген кім?
(Драматург Жолтай Әлмашұлының бір пьесасы хақында)
260
Тұманбайды жырға қосқан ақындар марапатталды!
268
Қали Сәрсенбай: Сөз симфониясы
390
Әділет Шопен: Ауаға өлең жазады суық ойым...
538
Ғалым Қалибекұлы
1963 жылы 29 наурызда Қытайдың Шынжаң өлкесі Алтай аймағындағы Көктоғай ауданының Қарабұлғын ауыл
БАЙЫТ ҚАБАНҰЛЫ, ақын: «Мен сал-серілікпен біраз «ауырған» адаммын»
«Көшпелі өмірд
482
Тағы оқыңыз  >
МУЛЬТИМЕДИА