Егерде есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал!
Абай Құнанбаев
Ұлықбек Есдәулет: Мағжанға барар жолда
«Сен сұлудың» сыры Бұдан жиырма бес жыл бұрын, бірде бөлмедегі радиодан беріліп жатқан әнге құлақ тосып отырып, белгілі ақын Сағи Жиенбаев ағамыздан: – Осы «Бәрінен де сен сұлу» деген Шәмшінің әнінің сөзі Майшекиндікі емес, Мағжандікі екені рас па? – деп сұрадым. – Рас деуге де, демеуге де болады, – деді ол кісі. – Деуге болатыны –Мағжанның дәл осындай атақты өлеңі бар, деуге болмайтыны – сол өлеңді Мақсұтбек ақсақал көшіріп алмаған. Ықшамдап, әнге лайықтап, буынын өзгертіп, қайта жазып шыққан. Мағжанның өлеңі он бір буынды: Білем анық жанға жайлы Май сұлу, Жарқ-жұрқ еткен майда нажағай сұлу. Қызықты орман, көңілді еркін кең дала, Күміс табақ көкте жүзген Ай сұлу. Кешкі ескен жібек жылы жел сұлу, Хош иісті түрлі-түсті гүл сұлу. Әдемі аспан – төбедегі көк шатыр, Асқар тауы, дариясымен жер сұлу. Сылқ-сылқ күліп, сылдыр қаққан су сұлу, Көлге қонып, қаңқылдаған қу сұлу. Бейне айнадай жарқылдаған айдыннан Күн шығарда көтерілген қу сұлу. Шаңқай түсте өткір алтын күн сұлу, Жымыңдаған жұлдыздармен түн сұлу. Толып жатыр түрлі сұлу дүние, Бәрінен де маған, сәулем, сен сұлу! Ал Мақсұтбек Майшекиннің «Бәрінен де сен сұлуы» сегіз-ақ буыннан тұрады. Сенбесең, салыстырып көр. Айтары бір болғанмен басқа өлең. – Бәрібір қайталау ғой. Плагиатор! «Жиендіктің» нағыз өзі. Міне, қараңызшы: Жаз күнінде жайнаған Масатыдай жер сұлу. Аққу-қаздар тойлаған, Айдын шалқар көл сұлу. Нұрын төккен қырмызы Аспандағы күн сұлу. Жымың қаққан жұлдызы, Айлы кеште түн сұлу. Тәрбиелі, тамаша Бал мінезді жар сұлу. Таңданарлық қараса, Талай абзал бар сұлу. Өзгеден де ең сұлу, Өмірлік дос тең сұлу. Өзім сүйіп ұнатқан Бәрінен де сен сұлу! – Бұл – бар болғаны ана өлеңнің көлеңкесі, екінші нұсқасы. Плагиат! Осы ұрлығы түбінде ашылады деп қорықпай ма? Жазықсыз атылып кеткен жанның еңбегін қымқырғандардың өзін де құрту керек қой! – дедім мен қызбалана. – Тым қатты кеттің ғой. Сен мына түріңмен қазақ ақын-жазушыларының жартысын қырып саларсың. Тәк-тәк-тәк... Безобразие, – деп Сәкең әзілге бұрып, сырбаз жымиысына салды. – Сонда немене, өстіп, «өзі жоқтың көзі жоқ» деп, біреуіміз Сәкеннің «Сыр сандығын», екіншіміз Ілиястың «Құлагерін» иемдене берсек не болғаны? Әншейіндегі тырнақ астынан кір іздеген қырағы сыншылар осындайда қайда қарайды? – Ақталмаған адамға ешкім араша түсе алмайды. Екіншіден, «айтып істеген ұрлық – ұрлық емес» деген бар. Кімді болсын жөн-жосықсыз кінәлай салу, сыртынан соттау оңай. Майшекин деген мықты ақын болмас, тіпті ақын да емес шығар, бірақ жақсы адам болатын. Білуші едім. Көп жылдар бойы Қазақ радиосының музыка редакциясын басқарған. Ол: «Бұл – Мағжанның атақты өлеңі, Мағжанның өзі ақталмаса да, өлеңін ел айтып жүрсін деген ниетпен мұны Шәмшінің әніне арнап әдейі қайта жазып, өз атымнан тараттым, тағдыры арашаланған кезде басын ашып, иесіне қайтарамын», – деп, ешбір жасырмастан үнемі айтып жүретін. Және ол жарықтық «Мағжан түбінде ақталады» деуден танбай кетті. Сондықтан ән жинақтарында «сөзін жазған М.Майшекин» деп тұрғанымен бұл өлеңнің негізгі сарыны Мағжан Жұмабаевтікі екенін басқаны қойып «үш әріпке» дейін түгел біліп болған шығар. Жағдай осындай. Ақталмаған адамның аты да аталмайды. Литода қара тізім тұр. Қағып тастайды. Заманның беті біртіндеп бері қараса, Мағжан да қайта оралар. Мен бұл жерден ешқандай ұрлық, «жиендік» көріп тұрған жоқпын. Таза ниеттен туған ғой. Меніңше, Мағжаннан сөз ұрлағандар басқа бір мықтылар ма деймін. Ақталуына жан-тәнімен қарсы болып жүргендер солар сияқты. Әйтпесе Мағжанның кімге зияны келеді? – деп Сағи аға ми-ықтан жымиып қойды. Сол күннен бастап, марқұм Мақсұтбек Майшекин деген ақсақалға көзқарасым түзеліп, ішім жыли бастады. Бұрын атын естісем жиырылатын едім. Әндер мен әншілер жөнінде жазылған шағын кітапшасын да оқып шығып, оның өнерге деген іңкәр жүрегін түсінгендей болдым. Қайдасың, Мағжанның «Жаңғырығы» ? – Шіркін, Абайдан арыда да, беріде де Мағжанға жетер лирик жоқ қой! Сен оның мына бір өлеңін тындашы, – деп серпіліп алған Сағи аға бұрын-соңды мен естімеген бір әдемі өлеңді жатқа оқи жөнелді. Жырдың тұла бойы суретке тұнып тұр. Көзге елестейтіндей мөлдірлік. Тау ішіндегі жолаушы. Айлы түн. Мұнартқан тау суреті. Ат дүбірі. Жаңғырық. Жалғыздық. Жолаушы жаңғырықпен тілдеседі. «Өлем бе, – дедім, – қаңғырып?» «Өлесің!» – деді Жаңғырық... Тау шатқалындай түбі терең, құзар мұң. Зерігу мен торығудың арасындағы күй. Өмір, болмыс, шындық деген бұл дүниелік ұғымдардың бәрі шынайылығын жоғалтқан, көрген түстей алдамшы, жаңғырыққа айналған. Және мұның бәрі осы өлеңнің астарында жатқандай, ашық айтылмаған. Жаңғырықтың тілімен тағдырдың өзі сөйлеп тұр: «Өлесің!..» Сағи аға: – Бұл Мағжан Жұмабаевтың «Жаңғырық» деген өлеңі, – деді. Өлеңге қатты қызықтым. Сөзсіз классика екенін сездім. Суреті көз алдыма келді. Әсерлі. Әредікте есіме түсе берді. Маған бұл өлең ұлы ақынның бүкіл шығармаларының ішіндегі ең сұлуы көрінді. Осыңдай өлең жазғым келді. Мен Мағжанның атын алғаш бала кезде Сәкен мен Сәбиттің шығармаларынан кездестіріп, Әбділданың «Өмір жөне поэзиясыңда» мысал үшін келтірген өлең шумақтарын оқып, кемшілігін түсінбей дал болған едім. «Мынадай жақсы өлендерді несіне сынайды екен?» деп басым қатқан. Қай жерден оқысам да, кілең сынап-мінеу. Сөйтіп жүріп, жыр жолына жаңа түскен сонау ізденгіш өспірім шақтың өзінде-ақ менде Мағжан жырларына деген іштей қызығушылық оянған. «Ит қорыған жерге өш» дегендей, оның жырлары қолға түспеген соң өзіне тартқан өзгеше жұмбақ, тылсым әлем болып көрінді. Жетпісінші жылдардың басында университеттің алғашқы курсында жүргенімде ақын Несіпбек Айтовтың жалға алған пөтерінде есікті іштен іліп алып, екеуміз Мағжанның қолдан көшірілген бір топ өлеңін жасырын оқығанымыз бар еді. «Профессор Рымғали Нұрғалиевтен алдым» деген ол сыбырлап. «Жұлдызды жүзік, айды алқа қып берейін», «Сүй, жан сәулем», «Сен сұлу», «Гүлсімге»... т.б. төгіліп тұрған лирикаларды ентелей оқып, өреміз жеткенше, өзімізше талдаған болдық. «Сөз жоқ, әдемі өлеңдер, сұлу сезімдер». «Керемет! Ұлылық лебі есіп тұр». «Кей жолдарда символизм көзге ұрады. Өз заманының мықтысы». «Біздін заманға да келіп тұр, кеше ғана жазғандай». «Сырт пішіні ескілеу ме қалай? Кейбір ұйқастары да әлсіздеу... Әрине, өлең техникасы бір орнында тұра ма?» «Мына өлендерде партия мен өкіметке қарсы түк жоқ қой. Жа-риялануына несіне тыйым салған?» «Ол үшін алдымен ақынның өзі ақталуы керек». «Ұлтшыл, пантүркистік өлеңдері бар деуші еді, оларын коя тұрып, осындай зиянсыздарын шығара берсе қайтер екен?» «Кеңес өкіметіне теріс қарап, шетел асып кеткен Бунин, Бальмонт сияқты Мағжанмен тұстас бүкіл ақындарын орыстар әлдеқашан ақтап алып, шығармаларын жарыққа шығарыпты. Әрине, олардың идеялық-саяси адасуларын, көзқарасындағы қателіктерін ашып көрсетіп жазған. Бізде де сөйтсе ғой! «Халық жауларының» бәрі әлдеқашан ақталған жоқ па?» Пікірлеріміз осы төңіректен аспаған. Бірақ ол кезде мен, шынын айтсам, Төлеген Айбергеновтың өлеңдеріндегі мінсіз сұлулықты құлай жақсы көріп, оған ешкімді теңгермейтін едім. Өзге ақындардың шығармаларына Айбергеновтың при-змасымен, өлшемімен қарайтынмын. Содан ба, әлде бір дегеннен тісім бата коймағаннан ба екен, менде ол тұста Мағжанға еліктеу-солықтау болмады, соңына түсіп іздеп, қуалап оқи да қоймадым. Бір жолы Алматыдағы «Шахта» деп аталып кеткен асханада сәл қызыңқырап қалған Мұқағали ағамыз зор құлашын жайып, қос қолының саусақтарын жазып жіберіп, ауаны көлденең қайшылап, көзін жұмып, шашы төгіліп, «Әлдиле, өлім, әлдиле мені де, өлім, әлдиле» деп зор дауысымен күркіреп отырғанын көрдім. Өз өлеңі болар деп ойлағанмын. Өйткені, Мұқаң сол тұстағы бір отырыста «өліп қаламын ба деп қорқып жүргенін» айтқан болатын. Бұл өлеңнің Мағжандікі екенін сәл кейінірек естідім. Сол жылдарда Жазушылар одағына – келіп жүрген, түр-тұлғасы кинодағы үнді ханымдарына ұқсас, елден ерекше киінген, ақ жаулықты, қараторы өңді, айрықша ұялы қара көзді, бетіне әжім жүгіре бастаған, кексе тартқан келісті бір әйелді көріп, ақын Дүйсенбек Қанатбаев ағамыздан: – Мына кісі кім? – деп сұрағанымда, – Мағжанның әйелі Зылиха апай осы, – деген жауап алғанмын. – Мағжанның әйелі? Ол кісі тірі ме еді? – Тірі болғанда кандай? Мағжанды ақтатам деп өмір бақи осылай жүгірумен жүр. Олжас пен Әнуар Әлімжанов, Мұрат Әуезовтер барып, халін біліп тұратын көрінеді. Мен оны Мәриям Хакімжанова сияқты ақын апалардың бірі ме деп қалған едім. Сосын беймәлім тарихтың көзін көргендей, ұзап кеткенше Зылиха апаға ұрланып қарай бергенім есімде. Енді бірде «Қазақстан» баспасында істейтін сыншы ағамыз Қуанбек Боқаев өз әріптесі Ғалым Мұхамеджанов деген ақсақалға мақтауымды келістіре таныстырған соң ол: – Ақын болсаң – Мағжанша жаз! – деп табиғатқа, қысқы жолға байланысты мен естімеген бір-екі өлеңді төгіп-төгіп жіберді. Тұнып тұрған сурет. Ұлттық бояу. «Бұл ғасырда Мағжанға жетер ақын туған жоқ. Бала кезде оқығаннан жатталып қалған өлеңдер ғой» деген ол. Ұлы ақынның кітабын қайдан табуға болатынын сұрағанмын. – Кайнекей Жармағамбетовте бар еді. Ол кісі қайтыс болған соң біреу алып кетіпті. Ал Ғабеңде бар. Бірақ ол кісіден сұрай алмайсың. Жалпы Мағжанның кітабы кейінгі жылдары Түркияда басылған көрінеді, – деп жауап берген Ғалым ақсақал. Сөз ұстасы Ғабит Мүсірепов қайтыс болған күні жазушы Жайсаңбек Молдағалиев аға кездесіп қалып, мені «шалдың шаруасына көмектесейік» деп ертіп алды. Аз-мұз қолғабыс тигізіп, онсыз да кісі көп болғасын үйге қайттым. Неге екенін білмеймін, жол-жөнекей, түнгі трамвайда келе жатып, Ғабеңнің кітапханасындағы Мағжанның кітабы туралы ойладым. «Жетім-сіреп қалатын болды-ау». «Қайнекейдегі кітабы секілді әлдекімнің қолтығында кетеді-ау». «Кім де болса, жырдың бағасын білетін жөні түзу біреуге бұйырса екен». Күндердің күнінде қайта жарық көретініне сенімім кәміл еді. Ал соңыра Сағи ағадан естіген «Жаңғырық» маған ерекше ұнады. Жаңалық ашқандай болдым. Қайталанбас жауһармен танысқанымды бағамдадым. Өлең жүрегімнің бір түкпіріне орнап, кей-кейде есіме түсетінді шығарған еді. Енді осы өлең арқылы менде Мағжанға деген ыстық ықылас, жаңа құштарлық оянды. Ол кезеңде, жетпісінші жылдарда Мағжанның өзінен гөрі оның орыс, Еуропа поэзиясындағы ұстаздары мен тұстастарының өлеңдерін тауып оқу оңайырақ болатын. Солай істедім де... Кітапханаға барып жүріп, алдымен символистерді шетінен індетіп, еңсере бастадым. Олардан Мағжанды, ол оқыған мектебін көрдім. Акмеистер мен имажишистерге, футуристерге де зер салдым. Кейінірек Артюр Рембо, Поль Верлен, Шарль Бодлер сияқты ту ұстар түпкі көсемдерінің де тамырын басып байқадым. Ақыры әр кезде, әркімдерден алып, «Ақсақ Темірдің сөзі», «Шолпы», «Күншығыс», «Пайғамбар», «Қойлыбайдың қобызы», «Батыр Баян», т.б. сияқты өлең-дастандарын үзіп-жұлып оқи жүріп, Мағжан ақынды біртіндеп тани түстім. Бұл кезде поэзиямыздың олқысы Мағжансыз толмайтыны анық бағамдалған болатын. 1988 жылы Жазушылар одағында хатшылықта жүргенімде басшымыз Олжас Сүлейменовтың кабинетінде жабық есік жағдайында чекистермен кездесу болды. Оған одақ хатшылары мен басқарма мүшелерінің бір тобы ғана қатыстырылды. Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитеті төрағасының орын-басары генерал Сапар Әбдірахманов бірнеше басқарма басшыларымен келіп, біздің алдын ала жазбаша дайындап берген бірқатар сауалдарымызға жауап берді. Кездесу тақырыбы — репрессия құрбандары және тарихи ақтаңдақтар-ды жою болатын. Біздің сұрақтарымыздың ішінде арыстарды ақтау мәселесі де бар еді: Әңгіме осыған тірелген кезде: «Мағжандарды ақтауға КГБ неге қарсы болып отыр? Олар кезінде жазықсыз жазасын өтеген жоқ па?» деген сұрақ қойдық. Генерал С.Әбдірахманов: – Сіздер бұл мәселеде Қауіпсіздік Комитетін босқа кінәлайсыздар. Олардың ақталуына қарсы болып отырған біз емес, өздеріңіз, өз жазушыларыңыз. Мынау – Мағжан Жұмабаев шығармаларын ақтау жөнінде 1961 жылы құрылып, жұмыс істеген мемлекеттік комиссияның. қорытынды қағазы. Біз осыған сүйенеміз. Мұнда «Кеңес өкіметі сау тұрған кезде Мағжан Жұмабаев шығармаларын акгауға болмайды» деп жазылған. Соңында комиссияның төрағасы ақын Әбділда Тәжібаевтың қолы тұр. Мінеки, сенбесеңіздер, көріңіздер, – деп құжатты алдымызға тастады. Қағазды қолдан қолға өткізіп, ары да, бері де айналдырып қарап, Әбекеңнің аты-жөні мен өзі қойған таныс қолын көріп, қайтарып бердік. Бұл біз күтпеген жауап еді. Ештеңе айта алмай, үніміз өшіп қалды. Шынын айтқанда, жерге кірердей ұялып кеттік. «Өз қолыңды өзің кесемісің» деген-нің кері келді. – Егер осындай басқа бір арнаулы үкімет комиссиясы құрылып, олардың шығармаларын ақтап жатса, біз қарсы емеспіз, – деді генерал. Міне, сол тұста бір топ жастар ұлы арыстарымызды ақтау, қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе беру туралы мәселе көтеріп, Жазушылар одағында басшымыз Олжас Сүлейменовтың рұқсатымен алдымен «Жазықсыз ағалар жадымызда» және кейінірек «Мәдениет экологиясы» атты атышулы кештер де ұйымдастырған едік. Олжекең жол жүріп кеткен соң одақтың Қ.Тұрсынқұловтан өзге екі-үш хатшысы «Жазықсыз ағалар жадымызда» атты кешті өткізуге үзілді-кесілді қарсы болып, жарнамаларымызды жыртқызып, әлек қылды. Әрқайсысы алдымен партияда жоқ ең жас хатшы менімен жеке-жеке қатаң сөйлесті, көне коймаған сон екінші хатшының бөлмесіне шақыртып, бәрі жабылып қысып, райымнан қайтармақ болды. Ағаларымнан естіген сөздерім: «Екінші Желтоқсан жасағың келе ме? Осындай даңғазаны үнемі өз атыңды шығару үшін істейсің! Жазушылар одағына кгбшыларды қаптаттың! Одақ сенің митинг өткізетін орның емес. Осыдан титтей тәртіп бұзыла қалса, жұмыстан қуыласың. Шыдап болдық...» Сонда да қыңырайып, көнбедім. Бағымызға қарай, шетелде жүрген Олжас аға келіп қалып, кеш өткізуге рұқсат берді. «Егер іштері толып жүрген жастарды Одақтың залына жібермесеңдер, олар көшеге шығып жиналыс өткізеді. Екінші Желтоқсан солай пайда болуы мүмкін. Сондықтан рұқсат берген жөн» деді ол секретариатта. Одақтың мәжіліс залында ине шаншар орын болмады. Кешке арыстардың ұрпақтары да тайлы-таяғы қалмай келді. Осы кешті ашуға әуелде уәде берген Әлжаппар Әбішев ақсақал неден қорқып-сақтанғанын білмеймін, жеме-жемге келгенде қатысудан бас тартты. Дегенмен кеште аға жазушымыз Сафуан Шаймерденов аталы сөз сөйледі. Жиналыс өте қызу өтті. Біз осы кеште ақталмаған арыстарымыздың бұған дейін ұшыраспаған фотосуреттері мен кұжаттарын тұңғыш рет көріп, көзайым болдық. Арыстардың ұрпақтары бірінен кейін бірі сөйледі. Қазақстан компартиясының орталық комитетіне арыстарды ақтау туралы ұсыныс жолдауға қарар қабылданды. Есімде қалған бір жайт, осы кеште А.Байтұрсыновтың бір сирек фотосуреті қолды болып, жұртшылыққа әкеліп көрсеткен қызы зар қағып қалды. Көргендердің айтуынша, оны белгілі бір қаламгер-ғалым ағамыз кағып кетіпті. Қысымға қарамай, кеп кедергімен әрең өткізген біздің бұл жиналыстарымыз, кейін білуімше (сол тұста ОК-те сектор басқарған академик С.Қасқабасовтың айтуынша), арыстарды ақтау туралы қаулыны қузауға оңды әсер еткен екен. Көп ұзамай орталық комитет хатшысы Өзбекәлі Жәнібековтің мұрындық болуымен ақжолтай қаулы да шығып, Мағжандар ақталды. Арыстарды, айналып келгенде, уақыттың өзі ақтап алды. Өйткені, бұл кезде, Сағи аға айтқандай, заманның беті біртіндеп бері қараған еді. Бірде біз «Литературная учеба» журналының Алматыдағы күндерін ұйымдастырып, оған басқалармен қоса сексенінші жылдардағы орыс әдеби сыны «жаңа толқынының» көшбасшысы атандырған, бұл күнде Америкада тұратын Алексей Парщиков деген мәскеулік дарынды ақынды да шакырттық. Ол бізге Мағжанның аудармашысы ретінде қымбат еді. Мағжан Жұмабаевтың өлеңдері осы А.Парщиковтың аудармасымен Мәскеудің әдеби журналдарында жарияланды. Оған ұлы ақынның тағдырын түсіндіріп өлеңдерінің жолма-жол аудармасын беріп, аудартып жүрген біздің мәскеулік жазушымыз Роллан Сейсенбаев болатын. Қонақтарды Жазушылар одағының шығармашылық үйіне орналастырдық. Демалыс үйінде сол тұста Мағжан Жұмабаевтың зайыбы Зылиха апа мен қызы Ұлжан тұрып жатқан. Әбден қартайған, бірақ өзін бақытты сезініп жүрген Зылиха апаға ақынның бірден-бір аудармашысы Алексей Парщиковты ертіп апарып таныстырдым... Апамыз қатты қуанды. Алексейдің Мағжаннан аудармаларын тауып оқыған екен. Аудармашы досымыз да сол жүздесуден қатты толқып қайтты. Кешқұрым Жұматай, Ғабиден, Аманхан сияқты ақындарды қатыстырып, Мағжан ақынның мәскеулік тәржімашысының құрметіне Шығармашылық үйінде шағын дастархан ұйымдастырдым. Оған Зылиха апай өзі келе алмай, қызы Ұлжанды жіберді. Отырысымыз өте қызу, шулы болды. Біздің ақындар Парщиковтың аузын ашырды. Оған Жұматай Жақыпбаев өзінің орысша жазған өлеңдерін оқып, Аманхан Әлім орыс-еврей карым-қатынастары ту-ралы дәріс берді. Парщиков Гүлнәр Салықбаева туралы сұрады. Жамыраса мақтап бердік. Мұның алдында Мәскеуге бір барғанымда мен Парщиковқа Гүлнәр Салықбаеваның өлеңдерін (жолма-жол аудармасын) берген едім. Оған қатты әсер етіпті: «Бізде қазір мұндай терең ақын жоқ, өзге, жаңа Цветаеваны оқығандай болдым. Тіпті бұл Цветаева да емес, бөлекше әлем. Оқып отырып, өзімнің өлең жазғым келді. Реті келсе, орысшаға аударамын», – деді. Сол Парщиков көп ұзамай мұхиттың арғы бетіне кете барды. Біздің Гүлнәрдың өлеңдерін аударған-аудармағаны беймәлім. 1993 жылы Анталияда Түркі халықтарының дүниежүзілік Құрылтайы болған кезде мағжантанушы тәржіман, түрік ақыны Фархат Тамырмен таныстым. Кейін де бірнеше рет кездестік. Бір басқосуда ауыздықсыз кеткен сыңарезу бір ноғай демократы қызды-қыздымен: «Қазақта батыр жоқ. Қазақтардың өз батырымыз деп жүргендерінің бәрі – біздің ноғайлының батырлары. Сырттан иемденіп алған", – деп салды. Сонда осы Фархат Тамыр жұлып алғандай: «Егер қазақтан сендердің батырларың көп болса, неге жерлерің аз?» – деп аузына құм құйған болатын. Фархат Тамыр қазақша таза біледі екен. Мағжан шығармалары арқылы бүкіл қазаққа ғашық болыпты. Зылиха апа дүниеден озғаннан кейін Мағжанның шаңырағын ұстап қалған қызы журналист Ұлжан Жұмабаевамен Сыртқы істер министрлігінде біраз жыл қызметтес болдық. 1996 жылы мен оған Фархат Тамырдың өзі қолтаңбасымен сыйлаған Мағжан атасының түрік тіліндегі кітабын әкеліп бердім. Сол жылы Мағжан Жұмабаев атындағы республикалық мүшәйраға қатысып, бас жүлдесіне ие болғаным бар. Бір қарағанда Мағжанға түк қатысым болмағаныммен, өзімше іштей бір байланысым да бар сияқты. Ұлылықгың өзіне тартар магниті бар-ау. Әркімнің өз Мағжаны бар. ...Міне, жиырма жыл бұрын Сағи ағадан естіген сол өлең, сол «Жаңғырық» бүгін де есіме түсіп отыр. Әттең, екі-ақ жолы... Қалғаны ұмытылған. Ал сонда бұл өлеңді Сағи Жиенбаев қайдан жаттап алды екен? Кезінде тәптіштеп сұрамаппын. Енді пысықтай қоятын ол ақын да бүгін арамызда жоқ. Дүниеден кенеттен қош айтыспай кете кояды деп кім ойлаған? Бәлкім, оның мұраларының ішінен осы өлеңнің көшірмесі шығып қалар? «Жаңғырықтың» жадымда барын іштей қайталаймын: «Өлем бе, – дедім, – қаңғырып?» «Өлесің!» – деді Жаңғырық... Түгел ойға түспейді. Кезінде ұмытылмайтындай көрініп еді. Неге түгел жазып алмадым екен? Өкінішті... Есте қалған екі жолының өзі бір дастанға татырлық. «Теңіздің дәмі – тамшысынан» дегеннің дәл өзі. Нағыз асылдың сынығы. Көзге ыстық, көңілге дәт. Бұл «Жаңғырық» өлеңі Мағжан Жұмабаевтың көзі тірісіндегі жинақтарында, баспасөздерде жариялануы мүмкін, бірақ кейінгі ешбір кітабында жоқ. Орны үңірейіп бос тұрғандай. Еш жерден ақынның осындай өлеңі бар деген дерек те ұшырастырмадым, іздеген де ешкімді байқамадым. Мағжантанушымын деп жүргендердің кейбірінен суыртпақтап сұрап байқасам, ешқайсысы естімеген, оқымаған. Кейде маған «Жаңғырықтан» қалғаны екі-ақ жол болса да, ақынның кітаптарына кіргізілсе қайтер еді деген ой келеді. Шумақтарын кейін түгендей жатармыз... Қайдасың, қайда, «Жаңғырық»?.. Ұлықбек ЕСДӘУЛЕТ "Мағжан әлемі" кітабынан алынған
481
Оспан Ісләмұлы: Елімді ерім саған тапсырамын
Бүгін Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық күресінің Бас қолбасшысы, қаһарманы, қазақтың боздағы Оспан Ісләмұлының милитаристік қызыл қытай билігі қолынан өлім жазасына үкім етіліп, Үрімжіде (Дихуада) атылған күні. Осыған орай, белгілі ақын Жәркен Бөдешұлының «Опанды қазір атады» атты өлеңін назарларыңызға ұсынамыз. (Суретті салған Дастан Қаламхан) Бөрідей шулы атағы, Оспанды қазір атады. Көріңдер, әне, келеді ол, Ешкіммен жоқтай шатағы. Түнерген түнек түс-өңі, Шойындай қара кісі еді. Қолында – көзір, аяқта – Білеудей темір кісені: “Рұқсат болса, ағайын, Дәретімді алайын. Дұғамды оқып соңғы рет, Құбыла жаққа қарайын...” Оқ тиді. Оспан құлады, Шулады елдің құлағы. Анадай жерге кетті ұшып, Алтайы пұшпақ тымағы. Жолбарыс сынды ақырғы, Басы бар батыр атылды. Басы жоқ тобыр селк етіп, Қарасын құмға батырды.
891
Ерлан Жүніс: Айнадағы Калибан сөндесі
Бір шығармалар болады, әйтеуір бір абайсызда байқамай оқып қоясыз: ішіңізге жақпаса – астан күдіктенгендей күй кешесіз де, жақса – бәрібір балдан екі асамайсыз. Бір шығармалар болады, я мектеп, я университет бағдарламасында бекітілген соң күштеп оқытылады: ұнаса – сұлуға сөз айтуға батылы жетпеген жігіттің өз жігерсіздігінен намыстанғанындай күй кешесіз де, ұнамаса – өзі сөз айтқан қыздай қадірсіз. Бір шығармалар болады, ол қоғамдық пікір тудырмауы мүмкін, алайда көпшілік онымен түгелге жуық таныс. Оқымасаңыз – көршіңізден ұят, оқысаңыз – өзіңізден ұят. Бір шығармалар болады, іздеп жүріп оқисыз, бірақ оны ешкім оқымайды. Үмітіңізді ақтаса – балконда тұрып шылым тартасыз, ақтамаса – денсаулығыңызды күтесіз. Бір шығармалар болады, оның бар екенін ұмытып кетесіз. Оқысаңыз да бір сезім, оқымасаңыз да сол сезім. Бір шығармалар болады, авторымен ерегісіп қаласыз: ол өзіңізді оқи бастайды... Жалпы, адамзат баласы ойды оқып қоятын қасиеті бар адамдарды ұнатпайды. Ол қасиет ғашықтар әлемінің ғана сыйлы қонағы. Ал былайғы жұрт өзінен гөрі ақылды адамды басынан төмпештегісі келіп тұрады. Өйткені өзіңнен ақылды адам – есалаң! Басқаша айтсақ, бәрінің әлемнің ұлы миы болуға хақысы бар... Мен бір қырсыққа душар болдым. Аурудың егесі демекші, қырсықтың егесі – баяғы сол. Иә, дәл өзі. Ал құтылсамшы... Безіп құтыла алмаған соң жазып құтылайын деп шешкен түрім осы. Бір қызығы қырсық адам туралы жазбағың да қырсығады екен. Жүрмейді. Алда-жалда жапа шеккен сезімдеріңіз болса, алдын-ала кешірім сұраймын. Себебі не жазғым келгенін өзім де ұмытып қалдым...! Ескертетінімді ескерттім, енді кеттім... Сіз алда-жалда тауға шығу үшін емес, көрме залдарының қатты еденін басу үшін аяғына табаны қалың етік киген біреуді көрсеңіз; Үш жыл бойы театрға барғанда пайда болған рухани аштығы, табиғатқа қарсы, өз тәнін жалмай бастаған тағы біреуді көрсеңіз; Сондай-ақ театрға барған адамдарды Танталдың қасіретін кешуден құтқарғысы келген біреуді көрсеңіз; Өзін Шекспирге емес, Шекспирді өзіне ұқсатқан біреуді көрсеңіз; Дәл үш ғасыр ерте туылғанында Шекспирге мықты бәсекелестің қандай болатындығын көрсетер едім деген біреуді көрсеңіз; Және оның пәлсафасы түкке де тұрмайды, әр дәуірдің өз пәлсафасы болады, ол жалған философтың шапанын жамылып жүр дейтін біреуді көрсеңіз, – маған хабар беріңіз! ... Кәнігі әдетінше әлгі мендегі қырсықтың егесі қыстырылыса кетті: «... Мен өз-өзімді мақтай аламын, маған өзімді өзгеге мақтатудың қажеті не?! Оның үстіне өз мүмкіндігіме күманданған емеспін. Маған ең мықты деген критиктеріңді беріңдерші, күлін көкке ұшырайын. Өзім мылтық атуды үйреткендер өзіме кезене бастады ғой. Олар мені адамдарда Ерік пен Жүрек жоқ, тек қана Интеллект бар секілді жазады деп жар салуда. Қайырсыздар! Сендерге Шопенгауер емес, мен едім ғой Ерік пен Интелектінің ара-жігін ашып берген... ... Осы кезде әйелім теледидарды қоса қалды. Бокс. Тікелей көрсетілім. Міне, жекпе-жектің бірінші жұбы. Алдыңғысы қалпағын серпи сәлем беріп жатыр. Өй, мынау... Мынау кәдімгі Стартфордтық Уильям Шекспир ғой. Мәссаған, безгелдек...! Шекс залдан әлдекімді іздегендей жіті адақтап шықты да, сөйлеп кетті: Бар ғасыр – менің үлесім. Менің орныма таласып жүрген қайда әлгі антұрған? Жер түбіне кетсе де, желкесінен бүріп шығарам! Осы сәтте біздің кісі шыға келді. Шекс: «Бұдырайған екі шекелі, өй, сен кімсің дәл мендей?» Біздің кісі: Әлемге әйгі әлпетті әлдекімдей көрмеген өзің кімсің, бәтшағар?!... Екеуі жұдырықтаса кетті. Шекс сол қолымен тіке соққанда, біздің кісінің аяғы аспаннан келіп, тырапай асты. Шекс санап тұр: Хекерти-бекерти, бір, Хекерти-бекерти, екі... Тоқсан әйелдің толғағы, тоғыз дегенде біздің кісі серпіле көтеріліп, Шексті жақтың астынан қойып кеп қалды. Біздің кісі: Хекерти-бекерти, бір, хекерти-бекерти, он...! Аут! Шекс: Аут? Жоқ, ешқашан! Сен менен үш жүз жылға жас болсаң да, үшкіргенімнен қалмайсың. Соңғы секундың соғуда! Біздің кісі: Сенің әләуләйіңді білеміз ғой... Шекс: Ал сен «Макбетті» жаза аласың ба? Біздің кісі: Немене үшін? Вольтер Скотт «Роб Ройды» одан асырып жіберді. Қызарақтап тұрып сүйсін, ал! Рингте Макбет пен Роб Рой пайда бола кетті. Сөз іліністірген текетірестен кейін Рой Макбеттің басын қылышпен шауып түсірді: «Шекспиріңді іздей ғой...!» ... Намыстанған Шекс: «Ал, кәне сенің «Гамлетің!?» «Лирді» жарата аламысың? Біздің кісі: Бүкіл қыз-қырқынымен. Кәне сенің «Жүректер жараланатын үйің»? (Өзі айтпақшы, орыстық тақырыпқа ағылшындық қиялмен жазылған) Менің «Лирім» осы. Жекпе-жегіміз жұдырықтасудан гөрі жүрекпен соғысуға айналып кетті. Шамасы, енді екеуі жұптасып шықпақшы болды-ау деймін. Демек, бәсекелестерін күтуде. Ұзақ күтпейтіндеріне мен уәде беремін. Біздің кісі тіліме алуа салмақ: «Барлық көріністі қойырпақтап бір жерге үйе салған кездерінде, соңында әлдекімді құрбандыққа шалып, дәл көрғау секілді, пияз иісі мүңкіген беторамалды көз жасыңыз боталаған сізге ұсына беріп: «Періштелер сені ән қанатында әлдилеп мәңгілік тыныштыққа алып барады» деген кездерінді менің Шекспир мен Теккерейге ешқандай құрметім қалмайды» Құрметті, біздің кісі, Шекспир барған «Цезарь» тақырыбына сіз де бардыңыз. Онымен не айтқыңыз келді? Біздің кісі: Адам әлсіздігін жете түсіне білген Шекспир Цезарлық типтегі мықтылықты түсінбеді. Оның Цезарі – қарғысқа ұшыраған сәтсіздік. ...Цезарь Шекспир мүмкіндігінің шеңберіне сыймайды, тіпті, бастауында Шекспир тұрған және қазір құлдырауға ұшыраған дәуірдің түсінігінен биік еді... Бәлкім, әлдекімдер менің бұл ескертпелерімнің мақсаты Шекспир Цезарінен де сәтті шыққан Цезарді ұсынғысы келуде деуі мүмкін. Шынында да солай... Бірақ, қате түсінбеңіздер. Мен бар болғаны өз кезеңімнің тілі мен философиясының рухында, ол өз уақытының тілі мен философиясының рухында жазғанын қайталап бердім...Бірақ, ұлыларды сынау олардан асып кеттім дегенді білдіре бермейді. Біз: Өз кезеңім демекші, жаңа дәуірлер бізге нені ашады? Біздің кісі: Кезеңдер алмасқанда, философия мен дүниетаным өзгереді, бірақ драматургиялық шеберлік емес: маған пәлсафашы Шекспир осал көрінуі мүмкін, алайда суреткер Шекспир өз биігінде. ...Стюарт Гленни айтқанындай, жаңа философиясыз жаңа драма жасалмайды. Біз: Демек, жаңа дәуірлерді жаңа философия ашады ғой. Біздің кісі: Ие, онсыз Шекспир де, Гете де жоқ, сондай-ақ, бір философиялық дәуірде екі Шекспир болмайды. Өз дәуіріне алғашқы келген ұлы адам сол дәуірдің барлық жемісін ерте жиып алады. Одан кейінгі келгендер тек сабан терушілердің халінде. Біз: Өз дәуірінен ерте туатындар да болады ғой, және керісінше. Егер өз дәуіріңде әлдебір ұлы ми болса, сенің әрекетің мен ұмтылысың бекер әурешілік пе? Біздің кісі: Егер сен өзіңе дейінгілер жасағаннан асып түсе алмасаң, онда сенің шығармашылықпен айналысуыңның мән-мағынасы не? Өзімшіл мені айтпағанда, ең момын автордың да я Гомер, я Шекспир айта алмағанды айта аламын деуіне құқысы бар. Мысалы, Гомер өз «Илиадасында» әлемге Ахилл мен Аяксты қаһарман ретінде көрсетті. Содан кейін Шекспир келді. Ол «Мен Гомер жазды екен деп мынабір еркетотай балақан мен анаубір дәу ақымақты ұлы адамдар дей алмаймын» деді. Бірақ, бұл Шекспир өзін Гомерден асқан ақынмын деп есептеді деген сөз емес. Көрермен барлық тарихи оқиғалар мен тұлғаларды өз кезеңінің дүниетанымы сүзгісінен өткізгенді қалайды. Біз: Сіздің танымыңыз пародоксалдылық пен өткірлігімен ерекшеленеді. «Адамзат өз өткенімен күліп қоштасады» дегендей, сіз тіпті трагедияның өзінен күлуге себеп табасыз. Бұл өз кезеңінде, біраз замандастарыңыздың, әсіресе Лев Толстойдың қытығына тиген болатын. Тіпті, сізді «Клоун» деп те атағандар табылады. Және осы себеппен сіздің шығармашылығыңызды жоққа шығарғысы келгендер де болды. Біздің социалистік қоғам дүниетанымынан әлі толық тазарып бітпеген санамызға сіз Маркстің, Лениннің ақтау сөздерімен бізге одан да жақын көрінесіз. Біздің кісі: Әрине мен философия, саясат пен өнер жазығының ұңғы-шұңғысына дейін көрмегенге, әлі де рухани ашқарақ һәм қызығушылық аптығы басыла қоймағандарға сұмдық ақылды болып көрінуім мүмкін. Карл Маркс Стюарт Милль туралы «Ол айналасы түгел алаңқай болғандықтан ғана биік көрінеді» демеп пе еді. Біздің заман – тегін оқытатын мектептердің, жалпы сауаттылықтың, арзан газеттердің заманы... Қазір бедел өте арзан. Тіпті ол қымбат болған жағдайдың өзінде, кез-келген шындықсүйгіш қоғам қайраткері мәңгілік мадаққа үміттене алмайды: өйткені, бұл біздің мәдениетіміз өзінің жеткен болмашы биіктігінде қалсын дегенді білдірер еді... Біздің асығуымыз керек. Беделсүйгіштік – надандық топырағында өнген арам шөп секілді. Бұл топырақты өңдесеңіздер, сонда беделдеріңіз де құлпыра түседі, бірақ, бір жылдық ғұмыры бар гүл секілді ғана. Егер бұл сөздерім менің беделімді жоя алса, онда төккен терімнің далаға кетпегені. P.S. Өкінішке, бәлкім, қуанышқа қарай, мен кім туралы жазып, кімен сұхбаттасқанымды ұмытып қалдым. Көзі қарақты оқырман, кім екенін сіз біле қалсаңыз, маған дереу хабар беріңізші. Жақсылығыңызды екі дүниеде де ұмытпаспын.
496
ШОРДЫҢ СОҢҒЫ ШАЙЫРЫ
Ұлы Түрік қағанатының қанатының астынан шыққан ұлттар мен ұлыстар жаңа заманда алуан тағдыр кешіп жатыр. Бірі – тәуелсіз, бірі өзгенің шаңырағының астында. Бірі – елу миллионнан асса, бірі он мыңға әзер жетеді. Сол ұлыстың бірі – шор халқы. Шор, Челей, Қызай, Қалар, Аба, Қарға, Чедибер руларынан құралған. Ең ірісі – шор екен, халықты сол шор руының есімімен академик В. В. Радлов атаған. Шорлар Кемерді мекен етеді. Ұзын-ырғасы – он үш мың адам (2010 жылғы санақ). Тамырлас, туысқан халық. Сол он үш мыңның бірі – Геннадий Косточаков деген шайыр. 1959 жылы өмірге келген. Ғалым, білімдар кісі. Ресей Жазушылар одағының мүшесі. «Ала тағларым», «Мен шордың соңғы шайыры», «Балқарағайдың бұтағы», «Мен карагым сени теги» жыр кітаптары жарық көрген. Оның жыры – шор халқының жанайқайы, жан азабы мен кешкен тағдыры, көргені мен көнгені. Шордың ғана емес, түркітілдес халықтардың ішіндегі аз ұлыстардың да зары секілді. Мен – шордың соңғы шайыры, Қалай да қалай құбылады ел: Қарағайды жел қозғайды, Қаз бауырынан қар жауып, Ұйытқи соққан ұлыма жел, Азалы әндей боздайды... Мен – шордың соңғы шайыры! Құбылтар бізді қас дауыл, Анталап соққан аш дауыл, Құмығар үні бабаның, Қанымнан туған қарағым – Қалайша болды тасбауыр?! Құбылған дауыл құйындай, Қара жұртымды шиырлай, Қан тамырымды үзгендей, Ата сенім мен ана тіл, Арттағы жасқа бұйырмай, Іркілдім, Құдай, із көрмей... Бабамның қайда мазары, Жасырма, тайга, жасырма, Тым құрыса, байғыз ән салсын, Шор тілінде азалы, Бабамның бейіті басында. Анталай соққан аш дауыл, Сөзімді менің жұт енді, Өзімді менің жұт енді, Көзімнен тамған жасты ауыр; Түбінен тілім кесілді, Түбінен құлақ бітелді. Мен – шордың соңғы шайыры! Бүгінім, ертең, өткенім, Білдің бе, демім неге ауыр?! ...Қолымда – өлең дәптерім, Соны да жұлқып же, дауыл, Парағын жыртып же, дауыл! *** Балқарағайдың балғын шыбығы, Сынды да түсті иығыма менің, Сындырды ма оны адам қылығы, Құдайдың әлде құйыны ма? – дедім. Балауса шыбық жалғыз да бөтен, Бүршігін де әлі жара қоймаған, Алғыс па, әлде қарғыс па екен? – Балқарағайға қарап ойланам. О, қанша шыбықтар бұрышта қалып, Қураған, тәйірі, шаршаған. Ықыласпен қарап, ыдысқа салып, Қамқор болайын мен саған! Бұрыннан саған бауыр емес пе ем, Бауырлар жолда қалдырмас, Бір жалғыз таудың сауырында өскен, Тамырсыз қалған, тағдырлас. *** Өзім жайлы көп білмеймін – қонақпын, Өзі өзіме, бөтен жандай қараппын. Сыртымнан – жазылған парақпын, Ішімнен – мыжылған парақпын. *** Таңертең, ағаштар әлі кәрілігін сезбеген кезде, Жер бетін суық көлеңке кезбеген кезде, Бұлақты бойлай аққанда армандар заулап, Біресе ысып жүрегім, біресе жаурап. Таңертең мен де таңқурай секілді жаспын, Түн жапқан терезелерді айқара аштым, Дүниенің екі шетін де кезсемші күндей, Есік пен төрде ерсілі-қарсылы жүрмей! Бұл таңның шексіз сиқыры әлі де есте: Жетіде ме екем, құдай-ау, о, бәлкім бесте, Өлімнен қайта оянған бейне бір жандай, Өзімді өзім есіме түсіре алмай, Оянған құстар – ән салып ұжмақтай үнмен, Аспани әуен таралып тербелген гүлден, Самал жел жапырақ арасын сыбдырлай кезіп, Біресе жақын келеді, біресе безіп, Сол сәтте өмір әлдидей бір әнді шырқап, Сол сәтте оған болдым ғой баладай іңкәр, Әр жаңа сәтке ұмтылып абдырап, толқып, Өлімнен қорыққанымдай өткеннен қорқып, Тірі ме едім сол сәтте, білмеймін, шыным, Кешіріп көрген жоқ едім мұндайды бұрын. ...Тірі екем, тірі, көргеннің бәрі де елес, Бәрі де елес, бәрі де менікі емес. Өлермін, сонда жоғалар мен үшін бәрі, Жоғалатыны секілді – өткеннің әні, Жоғалатыны секілді – жардағы сезім, Жоғалатыны секілді – бес жасар өзім. *** Қаладағы қалқатай сұрай қалса, Қайда деп, Кісікиік тағдыры қырда да жоқ, сайда жоқ, Марғау ғана жауап бер мылқау адам секілді, Тауда екен деп мекені, жоқ, тауда емес, тайга деп, Былай дерсің бәлкім сен: Жалғыз тауға қараңыз, Басын тұман бүркеген көне дастан, кәрі аңыз, Сол секілді жүрегі үнсіз, гүлсіз, сезімсіз, Мейлі, көктем келсе де, мейлі, келсін қара күз... *** Қостілдімін, кеудем бар – мәдениеттер тоғысқан, Білімдімін – білдей ғалыммын. Бірақ, әттең! – осынша көп ағыстар, Жағалауын шайып кетті-ау жанымның. Өлеңдерді аударған Ерлан Жүніс
20
Ұлықбек Есдәулет: Мағжанға барар жолда
«Сен сұлудың» сыры
481
Оспан Ісләмұлы: Елімді ерім саған тапсырамын
Бүгін Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық күресінің Бас қолбасшысы, қаһарманы, қазақтың боздағы Оспан Ісләмұлының милитаристік қызыл қытай билігі қолын…
891
Ерлан Жүніс: Айнадағы Калибан сөндесі
Бір шығармалар болады, әйтеуір б…
496
ШОРДЫҢ СОҢҒЫ ШАЙЫРЫ
Ұлы Түрік қағанатының қанатының астынан шыққан ұлттар мен ұлыстар жаңа заманда алуан тағдыр кешіп жатыр. Бірі – тәуелсіз, бірі өзгенің шаңырағының астында. Бірі –…
20
Жастар рухани жаңғыру кезінде шешуші рөл атқарады
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласын түсіндіру мен насихаттау бойынша 28 сәуір күні «Қазақстан»…
29
Асқар Алтай. Киллер сауысқан
(Көзжендет)
593
Бесеудің ойы: айтыс
(төртінші шығарылым) Осы жолғы көтеретін мәселе айтыс өнеріні…
705
Мерей Қосын: Галактика шоқтары
Жер бетінің шаң –тозаңынан шошынған үлпілдеген үкі қауырсындары көкке қарай
252
Ұларбек Нұрғалымұлы: Қар суымен кеткен жылқы
Талай дастархан басында айтылып, ауыздан-ауызға аңыздай таралған осы бір әңгімені қағазға түсірудің сәті түспей-ақ қойғаны. Сізге өтірік, бізге шын, «жазамын»…
1196
Думан Рамазан. Жылап аққан тамшылар
Айдай жүзi алб…
1951
Амангелді Кеңшілікұлы: Сұлулықтан жаратылған жазушы
Жапон жазушылардың ішінде ең алдымен Нобель сыйлығын Ясунари Кавабата алды. Түрлі көзқарастардың болғанына қарамастан Ясунари Кавабатаға осы мәртебелі сыйлық әділетті бер…
422
Ханбибі Есенқарақызының бір күні
Шымкенттің шырайлы күндерінің бірінде өлеңдері де өзі секілді өр: Айтатыным, жазатыным – тек шыным, Елден, жұрттан жасыратын жоқ сырым! Аяла…
1895
Тағы оқыңыз  >