Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы
Қасымхан Бегманов: Басқаша жазғым келеді...
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, ақын, қоғам қайраткері Қасымхан Бегмановпен сәті түскен сұхбатты назарларыңызға ұсынып отырмыз: - Армысыз, аға! - Бар бол, бауырым! - Қасымхан аға, бүгінгі сәті түскен сұхбатымызды өзіңіздің жырларыңыздан алынған үзінділер арқылы түйіндей отырып жүлгелеуді жөн көрдік. Ауыл – қазақтың алтын бесігі деп жатамыз. Ауырта тырнап жанымның ескі жарасын, Жүректе мәңгі сағыныш болып қаласың. Туған ауылда күтетін біреу бар маекен, Алыста жүрген Бабайқорғанның баласын! – деп жазған екенсіз бір өлеңіңізде. Туған аулыңызға ат басын жиі бұрасыз ба? – Соңғы кездері жиі барып жүрмін. Өйткені, қашанда елге, жерге, халыққа болсын деген ниетімді осы ел, өзім туған топырақ жақсы білетін болар. Әрбір азамат төңірегіне, туған жеріне көмегін шама-шарқынша аямауы керек деп ойлаймын. Сол жерде дүниеге келдік, өстік. Білім алдық. Ауылына қарайласу – әрбір саналы азаматтың қасиетті парызы. Адам баласы тәрбиенің ең алғашқы бастауын өз отбасында алады. Содан кейін қоғамдық орта, яғни туған ауылың, өскен ортаң, білім алған мектебіңнен аласың. - «Алпыс – алып іс, жетпіс – жет, піс», - деп Шерағаң Шерхан Мұртаза ақсақал айтпақшы, сіз алып іс тындырар алпысқа кезек-кезегімен толып жатқан өнімді буынның өкілісіз. Асқаралы алпысты бағындырып жатқан буынның арыны, дабысы қалай өзі? – Біздің құрдастар биыл алпысқа келіп жатыр. Ғалым Жайлыбай, Әбубәкір Қайран, Жұмабай Құлиев, Сағатбек Медеубекұлы, Гүлнәр Шәмшиева секілді бір топ төл құрдастарым алпысыншы көктемімізді қарсы алғалы отырмыз. Біздің әдебиетке араласқан кезіміз КСРО-ның төрт аяғынан тік тұрған, әбден кемелденген кезіне дөп түсті. Соншалықты бір қудалау мен тазарту науқаны жүріп жатпаса да әдеби цензураның өршіп тұрған кезі еді. Ленин, коммунизм туралы жазу ашық міндет болатын. Бірақ заман сырт көзге тыныш болды. Сондықтан цензураны, тосқауылды елемеген, тас-талқан ғып бұзып өткен хас таланттар болды арамызда. Олар әдебиетімізде классик болып қалды. Бізге үлгі болды. Олар әдебиетке келген бүгінгі, ертеңгі ұрпаққа да үлгі болып қалары анық. - «Болам деген баланың, бетінен қақпа, белін бу», - демей ме, халқымыз. Алғаш әдебиет әлеміне үйірсектеп жүргенде белді бекем буып берген ағаларыңыз болды ма? - Әрине, болғанда қандай. Ағалардың аялы алақанын сезінбедік десек, жалған айтқан болар едік. Сексенінші жылы бір топ жас ақынның өлеңдері топталған жыр жинағы «Бастау» деген атпен шыққан болатын. Біз үшін мұның қандай қуаныш болғанын қазіргі күні өлеңдерін әп сәтте жариялауға мүмкіндікке ие заманының жас ақыны түсінсе кәне! Сол жинаққа қазіргі күні дүйім елге аты белгілі ақындар – Есенғали Раушанов, Мейірхан Ақдәулет, Әбубәкір Қайран, Әділғазы Қайырбеков, Шәмшия Жұбатовалардың туындысы енген еді. Олардың қайсысын алсаң да ұлттық поэзиямыздың қазіргі күндегі шашасына шаң жұқтырмаған жүйріктері болып қалыптасты. Біздің осы алғашқы жыр кітабымыздың жауапты редакторы Өтежан Нұрғалиев болса, рецензия жазған Жұмекен Нәжімеденов болды. Осыдан-ақ қандай жауапкершілікті арқалағанымызды бағамдай беруге болатын шығар. Дүниеден ерте өтіп кеткендер, әдебиеттен басқа салаға мүлде кетіп қалғандар туралы да ұзақ тоқталып өтуге болар еді. Оған уақыт тар... - Қаламгерлердің арасында: «ананың шығармашылығын мойындаймын, мынаныкін мойындамаймын!», - деген сияқты пікірлер айтылып жататыны бар. Осы «мойындау», «мойындамау» дегенің өзі сіздің ойыңызша – білім-таным көкжиегінің кеңдігі ме, әлде пендауи тәкапппарлықтың бір түрі ме? – Меніңше бұл ұғымдар – оны айтып тұрған адамына, яғни жазушысына байланысты. Ол сөзін қандай пиғылмен айтып тұр, соны аңдауымыз керек.Біз сонау өткен ғасырдың жетпісінші жылдарысоңында әдебиетке келген буынның өкіліміз. Сексенінші жылы біздің алғашқы кітаптарымыз шықты. Жетпісінші жылдың соңында біздің өлеңдеріміз республикалық басылымдарда жарық көре бастады. Содан бері қарай тартатын болсақ, міне жасымыз алпысқа таяды, көрмегеніміз жоқ. Буын алмасты. Қоғам өзгерді. Аға буын ұрпақ көз алдымызда біртіндеп кете бастады. Сол ағаларымыздың көбісін көрдік. Олардың арасындағы неше түрлі пікірлерді естідік. Турасын айтқанда, ол заманда да ірі де лауазымды ақын-жазушының жанында бір немесе бірнеше жандайшаптары жүретін. Жандайшаптары дегенді түсінетін шығарсыздар. Міне, осылар көп дүниені бүлдіретін. Әрине, әдебиетке келгеннің бәрі классик бола алмайтыны белгілі. Солардың ортасында түрлі-түрлі әдеби ортаның дерті, әртүрлі пікірлері айтылып жатады. Сіз айтып отырған «пәленшені мойындаймын, мойындамаймын» деген сияқты сөздерді айтып отырмын мен. Әдеби ортада бұл сөзге қай заманда да ешкім тосқауыл қоя алмайды. Ол айтыла береді. Әңгіме сол айтушының қалай айтқанында, оның пиғылында. Әрине дұрыс айтылса, оқасы жоқ. Әдеби орта жақсыны жақсы, жаманды жаман деп кесіп айтуы керек. Мәселе міне, осында. Меніңше бұл тәкаппарлыққа жатпайды. - Ұлт руханиятының жыртығын жамап, жоғын жоқтау жолындағы еңбегіңіздің жемісі «Дәстүр: кеше, бүгін, ертең» атты төрт томдық жинақ» қалың оқырманның қолына тиді. Бүгіндері әлдеқашан ұмыт болған немесе жойылу алдында тұрған төл мәдени, рухани құндылықтарымыздың талайы қамтылған екен. Оқып түйсінген жанға «соқырға таяқ ұстатқандай» сүбелі еңбекке енген материалдарды жинақтау барысында бірсарынды ғылыми дидактикадан гөрі этнографтармен екеуара сұхбатты қолай көрген екенсіз... – Шынымды айтсам, бұл жанрға мен өте кездейсоқ келген адаммын. Сегіз жыл бұрын «Дәстүр» журналын шығара бастадым. Журналды шығармастан бұрын екі-үш жылдай жай-жоспарын құрып, іштей толғанып, ойланып жүрдім. Сол кезде көзі тірі этнографтардың тізімін жасадым. Сол тізімнің басында халық этнографиясының өкілі, қоғам қайраткері Жағда Бабалықұлының есімі тұрды. Сөйтіп жоспар бойынша Жағда ағамыздың үйіне журналдың бір-екі санына берілетін көлемді сұхбат алуға бардым. - Демек көздеген мақсатқа сұхбат арқылы жетуге болады деген ой ақсақалмен әңгіме барысында туған екен ғой. «Кең сабаның қоры» Жағда ақсақалдың қазынасы телегей болар... - Солай болды. Журналдың алғашқы саны шыққан 2009 жылдың қараша айы еді. Жағда ағамызбен алғашқы кездескен күні-ақ сөзіміз жарасып, сұхбат ұзаққа созылып кетті. Сұхбатымыздың басы «Дәстүрдің» жалпы екінші санына, яғни 2010 жылдың бірінші санынан бастап жариялана бастады. Оқырман өте жақсы қабылдады. Сосын «Ана тілі» газетіне осы 2010 жылдың сәуір айынан бере бастадым. Сұхбатымыз журналға шыққанда да, газетке жарияланғанда да Жағда ағамыз қатты толқыды. Журнал мен газеттің әрбір санын қолына ұстап отырып кемсеңдеп, көңілі босайтын. Осы жасына дейін қаншама туындылары, өздігінше зерттеулері сан мәрте баспасөз беттерінде басылып жатқанын білеміз. Осыдан мен ол кісінің еткен еңбегінің баспасөз бетіне шығып, тасқа қашалғандай болып қалғанына ғана қуанатынын сездім. Еткен еңбегіне ешқандай атақ, не алғыс күтпеген адам. Тек қазақтың болашағына қызмет еткенін көрдім. «Дәстүр» журналы бастапқы екі жылда айына бір рет шығатын еді. Әр санымызға сұхбатты көлемді етіп беріп отырдық. Бірақ бұл құнды сұхбатты еш қысқарта алмадық. Содан барып оны жеке бір кітап етіп шығаруды қолға алдым. Байқап отырсаңыз, мен жанр таңдаған жоқпын. Бұл жоғарыда айтқанымдай, Жағда ағамыздың өмірінің соңғы жылдарында жазылып алынған көлемді сұхбат. Телефонның диктофонына жазып алу үрдісі әлі қалыптаса қоймаған кез-тін. Кішкентай кассетасы бар диктофонға жазып алып отырдым. Ол кассеталарым менің жеке архивімде әлі сақтаулы тұр. Осы жерде бір керек дерек айта кетейін. Көп жағдайда Жағда қарияның үйіне барып сұхбат аламын. Ол кісі үйіндегі заттардың тұрған орынын, олардың қалай орналасқанын, не нәрсені қайдан табу керектігін әбден жаттап алған екен. Сәл сипалап отырады да, тауып ала береді. Бірде ақсақалды үйге қонаққа шақырдым. Үйінен алып кеттім. Тамақ ішіліп болған соң қағаз салфетка сұрады. Біз әдемі мата майлықтар қойғанбыз. Сонда ол кісі: «Мен көбіне қағаз майлықтарды қалтама салып жүретін едім. Осы рет ұмытып кетіппін. Қасымхан, есіңде болсын, үлкен гигиена, ол – майлық. Майлық тіс щеткасы сияқты жеке болуы керек. Бұл жәй бір сөз болып қалмасын, бұл да ұлтты сақтау жолындағы үлкен мәселе. Амандасуда сақталмай қалып жүрген гигиена жөнінде сөз еткен едік қой. Майлық – көпшілік мән бере бермейтін одан да үлкен мәселе», – деген еді. Ал енді жоғарыда айтқанымдай «Дәстүр» журналы шықпастан бұрын жасалған Жағда Бабалықұлы бастаған этнографтардың тізім ібар еді ғой. Жағда Бабалықұлымен жасаған сұхбатымыз көлемді болып кетуіне байланысты, оны кітап етіп шығаруға да біраз уақыт бөлуіме тура келуіне байланысты ол тізімге қайта орала алмадым. - Оған не себеп болды? - Біріншіден, сол тізімдегі Ақселеу ағамыз, журналымыздың шын жанашыры болған Кенжеахметұлы Сейіт ағамыз дүниеден озып кетті. Екіншіден, мен ақындық жолға түскен адаммын. Әрбір ақын өлең жазбаған кезде жанын бірнәрсе жегідей жеп тұрады. Қаншама сәтті тірлік жасаса да, өлең жазбаған әрбір күнді ақын «босқа өтті-ау» деп санайды. Бұл – ақынның басын шырмап алған шырмауықтай ауыр ойлар ғой. Өлеңді күнде жаза алмайсың, әрине. Онда ол халтураға айналады. Осы аралықта бір өлеңдер жинағымды шығардым. Ойдан ой туады, осы жерде тағы бір оқиғаны айта кетейін. Қадыр ағаммен өмірінің соңғы он жылдан астамында біргежүрдім. Қадыр Мырзалиев өзінің жазу лабораториясын ара-арасында айтатын еді. Сондай бір әңгімесінде: «Әдеби ортада болып жататын өсек-аяңнан, айтыс-тартыс, басқа да келеңсіз сәттерден шығармашылық адамын тек еңбек қана құтқарады», - деп еді. Қадекеңнің осы сөзі де менің өлеңнен де басқа осындай істер атқаруға жетеледі десем артық айтқандық болмас. - Этнографтармен бірлескен жұмыс жалғасын таба бере ме? - Қазіргі таңда елімізде ұлттық құндылықтарды, халқымыздың сан ғасырлық салт-дәстүрін ұлықтау, жақсы жағынан көрсету, насихаттау, әсіресе жастарға оның мән-маңызын түсіндіру тұрғысында жасалып жатқан жұмыстар, өкінішке қарай, жүйелі түрде өз кеңістігін тапқан жоқ. Мұның сан алуан себептері де бар. Бірақ этнографтармен бірлесіп жұмыс жасау сәл саябырсығанымен, тоқтап қалды деп айта алмаймын. Алғаш Қазақстандағы этнография кафедрасының ашылғанда еңбек еткен, бар саналы ғұмырын ғылымға арнаған Уахит Шәлекенов ағамызбен үздіксіз сұхбаттасып жүрдім. Ол кісі «Дәстүр» журналының жанашыры, ақылшысы, нұсқаушысы болып келеді. Кейде анда-мұнда кетіп, ағамызбен хабарласа алмай қалсам, кәдімгідей қатты алаңдап қалады. Сондай-ақ Совет-Хан Ғаббасов, Уақап Қыдырханұлы ағаларымыздың да:«салт-дәстүр тақырыбына әрбір қазақ қызмет етуі керек. «Журнал пәленшенікі» деп емес, «Дәстүр қазақтікі» деп қарауымыз керек» деп күнара хабарласып өз ақыл-кеңестерін айтып отырады. «Қазақты қалай осы тақырыпта тоғыстырамыз, жастардың бойына мемлекетшілдік қалай сіңіреміз» деп толғанады. Міне, осы тұрғыда аянбай еңбек етіп келеміз. Атқарар шаруа әлі де көп. Екеуара сұхбатты оқырман жақсы қабылдағанын айттым. Ондағы сұрақтар әрбір қазақтың көкейіндегі сауалдар. Өйткені, қазір қаладағы жастарға оны түсіндіріп, тәптіштеп айтатын қариялардың өзі қалмай барады. Өзіңіз де байқаған боларсыз, төрт томдыққа халық өкілдерінен бөлек этнограф ғалымдармен жүргізілген сұхбаттарым да енгізілді. Өйткені ғылым мен технология дамыған заманда не нәрсеге де ғылыми тұжырым іздеп тұратынымыз белгілі. Зерттеулер ауадай қажет. Бірақ этнографиядан тыс тақырыптар да көп қой. Оларды бүгінгі қоғамнан бөліп қарай алмаймыз. Бұл қоғамдағы әлеуміттік мәселелер. Бұл бүгінгі ғана қоғамда ғана болатын мәселелер емес, халық бар жерде мәңгі көтерілер жәйттер. Бұл тұрғыдан әлеуметтік мәселелерді қалай шешеміз деп жатпай-тұрмай еңбек етіп жүрген ақсақалдарымызбен де сұхбат жүргіздім. Енді былтыр ғана шыққан, сұхбаттарға құрылған «Дәстүр: кеше, бүгін, ертең» атты төрт томдық кітабым осыдан он жыл бұрын Жағда Бабалықұлымен жүргізілген сұхбаттың заңды жалғасы. Екіншіден, мұны 2017 жылы шығаруға жанталаса кіріскенім, осы сұхбаттардың кітап болуына мұрындық болған Жағда Бабалықұлының туғанына 100 жыл толуына орай болсын, үлкен зерттеушінің, халық этнографының бір ғасырлық мерейтойы атаусыз қалмасын деген ойдан туған игі шара еді. Бүкіл қазақ жеріндегі этнографтар кірсін деген ниетпен экспедиция да ұйымдастырғанымды жақсы білесіздер. Шама-шарқымша барлық облыс орталықтарында болып, ондағы этнографтармен кездестім, сұхбаттастым. Пікірлерін, ойларын жазып алдым. Оны шашпай, төкпей халыққа жеткіздім. – «Дәстүр» журналы – әрбір қазақ отбасына, білім-тәрбие ошақтарына қажетті басылым екені даусыз. Журналды шығарудағы басты мақсатыңызды қысқаша айтып өтсеңіз? – Екі мыңыншы жылдың бас жағында жалпыұлттық іс-шарада белсенді қызмет көрсететін БАҚ-тар негізінен жарнамалық, даңғазалық, шоу-акциялық бағытта дамып, халықтың ұлттық болмысын танытатын мәселелерді ұмыт қалдыра бастады. Сол себепті имани-адами болмысты, тәуелсіз еліміздің жас ұрпағын қалыптастырудағы ұлттық құндылықтар мәселесі назардан тыс қала бастады. Ақпарат құралдары қазіргі кезде жеңіл шоулар мен салмағы жоқ хабарларға бой ұрып, батыстық, ресейлік арна-экрандарды мағынасыз көшіруге кірісті. Ұлттық құндылықтар, салт-дәстүрлер, ана мен бала тәрбиесі, халықтық қасиеттер кейінгі орынға сырғып кетуде еді. Мұның зияны мен жағымсыз салдарыеш дау туғызбайды. Осы тұрғыдан көп ойлана келе, салт-дәстүрді ұстанып, оларды насихаттағанда ғана осындай батыстық үрдістен аман өтетінімізді түсіндім. Сөйтіп жан-жағымдағылармен ақылдаса келе «Дәстүр» журналын шығаруға бел будым. Бір жылдары «Дәстүрдің» оқырманы он мыңға дейін жетті. Сегіз жылдан бері негізінен өз күшіммен шығарып келемін. Ұлттық құндылықтарды жариялап көрсетуде, насихаттауда, үйретуде, керек болатын болса, жұртшылықты оқытуда белсенді қызмет жасап келе жатқан «Дәстүр» журналы қай жағынан да атап өтуге тұрарлық деп айта аламын. Таралу тиражы әзірше 3000 дана болғанымен, оның келешегі зор, мақсаты айқын. - Латын әліпбиі туралы талқылау жалғасуда. Бұған еліміздің танымал азаматы ретінде өзіңіздің де бей-жай қарамайтыныңызды білеміз. Жазу – туыстас халықтарды жақындастыратын тетіктің бірі ғой. Осы жөніндегі ойыңызды білсек. – Латын әліпбиі де бүгінгі күннің мәселесі болып отырғандықтан жоғарыда айтқан «Дәстүр: кеш, бүгін, ертең» атты төрт томдығыма ғалымдар Жүнісбек Әлімхан мен Өмірзақ Айтбаев ағаларыммен сұхбаттастым. Өйткені олар тіл мамандары. Иә, бұл тақырып жиырма жылдай уақыттан бері көтеріліп келеді. Заң қабылданғанмен, ұсынылған әліпби көпшіліктің көңілінен әлі де болса, шықпай жатқаны мәлім. Мен кирилицадан латынға көшкен тәжірибесі бар Әзербайжанда, Өзбекстанда болдым. Олардың жүрген жолын жіті зерттеуіміз жөн болар. Өйткені, олар бастан кешкен олқылық-кемшіліктерді қайталамауымыз керек. Қазіргі ғалымдарымыз ұсынған компьютер пернетақтасындағы 26 әріптен аспау мақсатында жасалынған әліпби менің көңілімнен шықпайды. Бұл тұрғыдан келгенде Өзбекстанның қателігін қайталап отырмыз. Ал әзербайжандықтар латынға көшу туралы ұмтылысты сонау 19 ғасырдың соңында-ақ бастап кеткен екен. Олар ТМД елдерінің арасындағы латынға көшкен алғашқы мемлекет болып тарихта қалды. Оларда да өзбектер сияқты газет-журналдар, жалпы баспасөз алғашында қос әліпбиде жүргізіліп келді. 2000 жылдардан бастап таза латынға көшкен. Олардың ерекшелігі – компьютердің пернетақтасына байланып қалған жоқ. Яғни өз төл дыбыстарын сақтап қалды, онысы халықтың қабылдауына да жеңіл тиді деп ойлаймын. Шынына келгенде латын жазуы өзіміз сияқты елуден асқандар үшін біршама қиын болады. Бірақ латын әліпбиі жас ұрпақ үшін қажет. «Бір ғасырда емес, бас-аяғы он бес жылда үш рет әліпби ауыстырған елміз. Араб, латын, кирилица жазулары осыған айғақ», - деген еді ғалым Өмірзақ Айтбаев маған берген сұхбатында. Шынымен де біз бұған да көнеміз. Сол кезде қазақтың басынан қанша нәубеттер өтіп жатса да білуге, білімге ұмтылды. Сондықтан қандай әліпби болса да тез үйренді. Ал осы бейбіт заманымызда, әлемді танысақ деген, әлемге жол ашылған заманда латын әліпбиі ауадай қажет әрі ол – түркі әлемінің тұтастығына бастар ең үлкен жол деп білемін. - Қазіргі күні ғылым-білім, өнер, мәдениет, әдебиет, барлық салада буын алмасу жүріліп жатыр. Бұл – табиғи заңдылық та. Қазіргі жас буынның осы тұрғыдағы жетістігі мен кемшілігі неде деп білесіз? – Мен жас буынға ерекше құрметпен қараймын. Қызыға қараймын. Себебі жас буын біздің буынның қиындықтарының көбін көрген жоқ. Бүгінгі жастың алдында бір-ақ мәселе тұр. Ол – білім алу. Тәуелсіздік алған жылдарда өмірге келген ұрпақтың жағдайы жаман емес дер едім. Ата-аналары да ұрпағының білім алуына барынша күш жұмсап жатыр. Әрине, мен мұны жалпыламай ғана айтып отырмын. Солай жасауға барлық ата-аналарға жол ашық екенін айтып отырмын. Кеше ондай мүмкіндік бола бермеген. Жастардың ішінде әрине, адасып жүргендері де жоқ емес. Әдебиетте де, поэзияда да, басқа салаларда да өзіне лайықты мамандықты таңдай алмай адасатындар болуы да өмірдің заңы. Бірақ бәрін ортақ жетістігі – білімділігі. Кемшіліктері – өмірді терең білмейтіндіктері. Өйткені, жастардың біразы алдыңғы буын аға-апалары басып өткен жолымен немесе солардың өміріне қарап сабақ алумен емес, ғаламтордан алған виртуалды білімдерімен келе жатыр. Сондықтан да олардың көпшілігі достықтың, сыйластықтың, адалдықтың ара-жігін ажырата алмайды. «Аманат», «Алғыс», «Қарғыс» деген сияқты қазақтың жазылмаған заңдарын терең түсіне бермейтін сияқты. Келешегіміз – жастар сол алған білімдерін қаншалықты дұрыс пайдалана алады, қазақ қоғамының келешегі де соған байланысты болмақ. Тәуелсіз елдің ұрпақтары болғандықтан да қоғамдағы өз орындарын ертерек табатындықтарына сенгім келеді. Жастар бір нәрсені, яғни мынаны жақсы түсінуі керек: қоғамды да, әдебиетті де, жалпы қандай шығармашылық болса да, топ-топ болып құра алмайды. Оны тек жеке шығармашылықпен қалыптастырады. Бұл – заңдылық. О дүниеге де тек жалғыз кететінің сияқты жеке жасалатын істер. Бұл жерде тілектестік, ниеттестік дегендерді жоққа шығарып отырған жоқпын, әрине. - «Ақынның жырлары – айтылған сырлары», - демекші, ақын ретіндегі өмірлік мақсатыңыз, аңсар-арманыңыз, ұстанымыңызды ертеректе жазған «Жаратушым..» өлеңіңізде айтылған сияқты. Осы өлеңнің әрбір шумақ, тармағын қуалар болсақ, бүгінге дейін жүріп өткен жолыңыздың арқауы болар еді. Бәрін тоқталуды уақыт көтермес. Дегенмен, бір шумаққа қатысты бірер ауыз ойларыңызды білсек: Шоқай жолын екшелеп қазсын деген шығарсың. Жағда шалмен сырласып қалсын деген шығарсың, Сыбағасын өмірден алсын деген шығарсың. Дүниені шарлап бір қайтсын деген шығарсың.... Қазақтың екі бірдей дара тұлғасының келесі буындағы шынайы жоқшылары өз алдарында тұрған қандай шаруаларды тындыруы керек? – Келесі буынға қалдырмайтын шаруалар көп. Реті келсе әр буын өз парызын келесі буынға қалдырмауы керек. «Нар жолында жүк қалмас» дейді. Мұстафа Шоқайдай дара перзент ешбір халықта жоқ. Ол қайталанбайтын, қайталанса да ғасырлар салып барып келетін аса ірі тұлға. Оның қазаққа, түркі дүниесінедеген сезімі адал махаббатқа ұласып кеткен. Көрші ағайындарда ондай таңғажайып тұлға жоқ. «Жоқ, оларда да ондай тұлғалар бар!», - дейтіндерге айтарым: «Бар шығар, бірақ Мұстафа Шоқайдай түркі дүниесін шынайы сүйгені, шынайы берілгені жоқ!» - деп батыл айта аламын. Егер Мұстафа Шоқайдың сәл ауытқыған жері болса, ол туралы бір кері пікір немесе басқа да бір ғайбат сөздер айтылса сол кездегі баспасөздерде жазылуы керек еді ғой. Ондай ештеңе таба алмағанын мен де, басқа зерттеушілер деқақсап айтып жүрміз. Болашақта атқарылар жұмыс ретінде Мұстафа Шоқайдың денесін елге әкеліп жерлеуді айтып жүргендер бар. Бірақ, меніңше Шоқайдың денесін мұнда әкелуге болмайды. Мұстафа Шоқайдың сол Берлинде жатқаны – сес, айбар. Еуропаның қақ төрінде таңғажайып алып қазақ жатыр. Қазақ болғанда қандай қазақ, нар тұлға жатыр. Сосын шетке шыққан қазақтардың бәрі сол елде жатқан нар тұлғаларымыздың басына барып, құран бағыштайды. Олардың қазақ үшін еткен ерен еңбектерінен үйренеді. Үлгі алады. Қазір шекара ашылған, жорғарыда айтқанымдай, білімді жас ұрпақ сонда жатқан тұлғаларымыздың өмірінен, ісінен өнеге алады деп ойлаймын. Ондай тұлғаларымыз баршылық. Мәскеуде – Әлихан Бөкейхан, Нөкісте – Төлеген Айбергенов, Берлинде – Мұстафа Шоқай деген сияқты. Көп қой... Ал Жағда Бабалықұлының тағдыры мүлде басқа. Бар қиындықты көрген қайраткер тұлға ол. Жағда Бабалықұлы пәленбай институттар атқаратын тақырыптарды өз бетінше зерттеп, зерделеп қалдырды. Бірақ сол еңбектері әлі толық ашылып, баспасөз беттерінкөрген жоқ, кітап болып басылған жоқ. Менің жоғарыда айтқан төрт томдығымда Жағда Балалықтың осы мұраларын сақтап отырған тарихшы Әлімғазы Дәулетханмен жүргізген сұхбатым жарияланды. Қазір Әлімғазы ағамыздың үйінде Жағда Бабалықұлының 58 папкаға жинақталған қолжазбалары сақталған. Осы папкаларды жинақтап шығарудағы бір қиындық – олар төте жазумен жазылғандығында болып отыр. Әлімғазы Дәулетхан ақсақал денсаулығының сыр беруіне қарамастан, Жағда рухына адалдығын танытып төтеден кирилшеге түсіріп жатыр. Оған қолымнан келгенінше көмектесіп те жатырмын. Екі томдығы дайын болып та қалды. Мұндай шаруаларды болашаққа қалдыра берсек, уақыт өткен сайын ол аманаттар ауырлай түсуі мүмкін. Өйткені,қазір төте жазуды білетін ұрпақтың өзі азайып барады. Қытайдағы қазақтардың халінің өзі қандай болып отырғанын естіп отырмыз. Көрініп тұрған нәрсені, дайын тұрған мұраны шығару бүгінгі күннің, біздің паразымыз деп білемін. Болашақтың да кезінде атқарар шаруасы, істер азаматтық істері аз болмайтыны бізге белгілі. Әр заманның, қоғамның өзіне тән шаруасы шаш етектен келеді. - Бірде былай жырлаған екенсіз: Бітпейтін бәйге, өтеді қысып тақымын, Жұбатпай-ақ қой, ұмытпайды елім ақынын. Өсек өртімен өртеген қалқам аяусыз, Әдеби орта, тағдырым... әрі жақыным. Әдеби ортаның талантты өсіруі басым ба, өшіруі басым ба? – Әдеби ортаға бала жас кезден сондай үлкен аңсармен келеді. Ұлы Абай айтқандай, олар кімді көрсе де дос санап тұрады. Осындай ниетпен Жазушылар одағына кіресің, араласа бастайсың. Уақыт өте келе олардың ара жігін ажырата бастайсың. Өйткені онда жүргендердің бәрі классик емес екені, олардың бәрінің періште емес екенін, олардың да ет пен сүйектен жаратылған пенде екеніне көзің әбден жетеді. Содан көз алдыңдағы тұман сейіліп, ақырындап одан шыға бастайсың. Әдеби орта көп жағдайда негізінен жеке қаламгердің өзін ұстауына байланысты. Өзінің маңдайына жазылған тағдырына байланысты. Әдеби орта талантты адамды өсіріп немесе өшіріп жібереді деп кесіп айту қиын. Бірақ әдеби ортасыз, онсыз да жан дүниесі жалғыздықтан жаралған талантты адам құса болады. Сол ортадан өзіне бір ниеттестер, тілектестер, достар, үзеңгелестер тапқысы келеді. – Шоқтығы биік туындыңыз «Ташкентпен қоштасу» – шекара сызығының арғы жағында жаутаңдап қалып қойған қара жұрт ата мекеннің қай пұшпағындағы болмасын қандастарды жоқтау жыры, мұңлы халінің ащы запыраны ретінде қабылданғалы қашан: Кеше түнде түсiмде, Шекараның ар жағында жал құйрығы төгiлiп, Елге қарап жер тартып кiсiнейдi Байшұбар, Құлазитын қосылып мұндай сәтте тек қана, аспандағы ай шығар, Күн тұтылса жаңа туған құлын да қос құлағын қайшылар... «Күн тұтылуды жат жұртқа, Ай тұтылса өз жұртымызға көрінеді», - деген ұғымдарды ата-әжелеріміз айтушы еді ау. Күн тұтылып, артынан шайдай ашылатын заман келеді деп үміттене аламыз ба? – Әрине, мақсат-мұратсыз өмір сүру өте қиын. Өмірдің мәні – мақсатта. Мақсатсыз өмір сүру – мәнсіз, мағынасыз өмір сүрумен бірдей. Мақсат адамды үнемі алға қарай жетелейді.Адамдардың бір-бірінен бөлінер жері де алдарынақойған мақсаттарына байланысты деп білемін. Адамның жасына, жынысына, шыққан жеріне қарамайтын шексіз, шектеусіз бір нәрсе бар, ол – мақсат. Бар қазақ ұлтымыздың өшпейін, оның өркендеуін, өрлеуін тілеп, сол мақсатта жұмыла істер атқарсақ, міндетті түрде мақсатымыз орындалады. Мен өз басым, қазақтың дәуірлейтін заманы келеді деп есептеймін. Бірақ ол үшін тынымсыз күрес керек. Өз қажеттіліктеріңді өтеу үшін қойылатын мақсаттар өз алдына, үлкен, ауқымды ұлтың үшін, ұлтыңның мүддесі үшін қойылатын мақсат басқа. Тек сол мақсатты дұрыс қойып, оған жету жолдарынан адаспауымыз қажет. Бұл қай заманда да барлық сала өкілдеріне, баршаға міндетті парыз болып қала бермек. Профессор Совет-Хан Ғаббасовпен сұхбаттасқанымда ол кісі: «Адамның тіліне аспандағы бұлт айналады», - деген еді. Бұл шындық. Сонымен қатар бұрындары ата-әжелеріміз, біздің әке-шешелеріміз әрбір тілектерінде жалпы адамзаттың амандығын, жердің тыныштығын тілеп дұға жасаушы еді. Оны біздің құлағымыз естіді. Өкінішке орай бүгінгі күні қара басымыздың, ары кеткенде бала-шағамыздың қамын ойлап дұға жасаудан артылмай келеміз. Осы тұрғыда да ғұлама ағамыздың айтқанындай әлем көптің тілегінің арқасында Жер-Ана апаттардан аман келе жатыр. Бүгінгі күні кішілі-ұсақты табиғи апаттардың көбейіп кеткендігі – тілек-дұғамыздың аздығынан деген еді. Ауғанстан – біздің іргемізде тұрған ел. Бұл елде қазір сұмдық нәрселер болып жатыр. Соның себеп-салдарын ойлануымыз керек. Неге бұл Ауғанстанда соғыс тоқтамай келеді? Жақында ғана әлеуметтік желілердің бірінен Ауғанстан туралы өте бір жағымсыз жайды оқыдым. Жанымды ауыртты. Ол – осы елдің бүкіл дүние жүзіне тарататын есірткіні аса көп өсіретіні еді. Халықты құртатын өсімдікті кәдімгідей баптап өсіріп, еппен жинап, сақтап оны таратуы өте жаман нәрсе деп ойлаймын. Немесе оларда кейбір ер адамдарының жасөспірім ұлдарға әйел сияқты қарайтындықтарын еш қолдай алмаймын. Жоғарыдағы «оларда неге соғыс өрті өшпей тұр» деген сұрақтарымыздың жауабы да осы жерде-ау шамасы. Бәрін Алла-Тағала өзі реттейтіндей. Мұны не үшін айтып отырмын? Өйткені біз сенгіш, еліктегіш халықпыз. Сол үшін жақсы мен жаманның ара-жігін айтып, неше түрлі роликтер арқылы халыққа дер кезінде дұрыс ақпараттар беріп отыруды қолға алуымыз керек. Өйткені қазір ақпараттар ағынының өте толассыз кезі. Қарапайым халық өзіне керекті дер кезінде сараптап алуына үздіксіз жұмыс істеуіміз керек. – Лабиринттей бұралаң-жықпылыы, жалтыл-жұлтылы көп поэзиялық, прозалық «заманауи өнімдер» қаптап тұрған заман ғой қазір. Бұл тенденция уақытша ма, әлде өнім ұсынушылар мен тұтынушыларды өзгертіп, өзге арнаға бұрып тына ма? – Мұндай өтпелі кезеңдер адам баласының ғұмырында талай-талай болған. Бола да береді. Талай кезеңдер келіп кеткен. Өзің айтып отырған түсініксіз «заманауи өнімдер» уақыттың өтуімен сұрыпталып қалады деп ойлаймын. Мысалы, біз өлең жаза бастаған о баста 40-50 бала едік. Содан сұрыптала-сұрыптала келіп, қазір алпысқа келіп, халық алдында шығармашылық есеп бергелі отырғандарымыз саусақпен санарлық ғана. Әдебиетке келу, оның ортасына кіру бір басқа да, біржола әдебиетте қалу, халық үдесінен шығу бұл – басқа әңгіме. Қазіргі екі сөздің басын құрағанның бәрі жазушы, одан әрі кеткендері ақын болып тұрған заман да өтеді. Бұлар оқырманды ұзақ еліктіре алмайды. Олар өз жолдарын таба алмағандар ғой, ұсынушы мен тұтынушының жолы қалай өзгерсін. Қазір оқырманның көзі қарақты. Бір өлара кезеңдер болған болса, оның бәрі кетті. Қазір меніңше, бұрынғыдай классиканы сезінетін, түсінетін оқырман қайтадан қалыптаса бастады. Оны байқау үшін әлеуметтік желідегі әдеби шығармаларға қарапайым оқырмандардың жазған пікірлері дәлел бола алады деп ойлаймын. Осы бір-екі жылдықта Павлодарда Мәшһүр Жүсіптің жиырма томдық шығармалар жинағы шықты. Құнды дүние. Әрбір қазақтың оқуы керек кітаптар. Ғұламаның ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде қазақ қоғамында болып жатқан мәселелер турасында айтқандары бүгінгі күні де ешқандай құндылығын жойманғандай. Сол кездің өзінде Мәшекең қазақтың жауы бейғамдық екенін ашық айтыпты. Бүгінгі күні де соны айтар едік. Мәшһүр Жүсіптің пікірінше, бейғамдық та әртүрлі. Бейғамдықтың бір түрі – айналада болып жатқан нәрселерге мүлде көңіл аудармай, одан тиісті сабақ алмай, қалай болса солай, бейғам отыру дейді. Қазақ өте бейғам халықпыз. Бейғамдықтың екінші түрі – кісінің бір іске ұқыпты-құнтты болып, өзгелеріне селсоқ қарауы. Менің ойымша, қазір екінші бейғамдық біріншіден көп. Өйткені бәрінің сауаты бар, нан тауып жейді. Үй-күйлері бар. Ал жалпы ұлттық, халықтық мәселелерге келгенде бір жақты өз көзқарастарымен ғана бейғам қалады. Бірақ бейғамдықтың бірінші түрінен ешқандай қайран жоқ, ал екінші түріне ақыл-ойын дамытып, дұрыс бағдар берсек, адамгершілікке тәрбиелеуге болады дейді. Міне, осының бәрі ұлттық психологиямыздың дәлелі емес пе? Өмірдің өзі лабиринт сияқты ғой. Ирелеңдеген түрлі соқпағы көп. Осы тұрғыдан келген де бұл да сол соқпақтың бірі. Әлі тура жол табылады. – Ұлттық дәстүріміздің ұмытылмауы жолындағы шаруаларды сөзбен емес іспен атқарып жүрген азғана азаматтарымыздың бірісіз. Жас буынды «ұялы телефоннан» ажыратып, оқуға бас қойғызу үшін не істеу керек деп білесіз? – Телефонға телміру өте қатты қауіп емес деп ойлаймын. Біз қазір технологиялық, оның ішінде цифрлы технологиялар заманына аяқ басып бара жатырмыз. Бұл да жоғарыда айтқанымыздай өтпелі кезеңнің, былайша айтқанда жаңа қоғамға еніп бара жатқан сияқты құбылыс. Біз өте қатты жылдамдықпен өтіп бара жатқан дәуірдеміз. Жастарды телефоннан, әлеуметтік желіден, жалпы иннернетке байлануынан қалай құтқарамыз деп емес, бізді олардың оны қалай тиімді пайдалануыларына көмектесе аламыз деген ойлар мазалауы керек бізді. Қазір осыдан екі-үш жылдағыдан көп алға кеттік. Өйткені, жастар не болса соны қарап немесе қоғамымызға жат видеолар мен жазбаларды ақтаруды біртіндеп қойып келеді. Олар интернетті тек өздеріне керекті, жоғарыда айтқанымыздай білімдерін жетілдіру жолында ғана пайдалануды меңгере түсуде. Оның үстіне қазір телефон – тек қана сөйлесу құралы емес. Атыңа тіркелген номері бар телефон арқылы өз қаражатыңды тексересің, барлық шығындарыңды сол телефон арқылы өтей аласың, тағы да басқа толып жатқан игіліктері осыған дәлел. Бұл да көз бен қастың арасында зымырап өтіп жатқан технология заманының үлкен жетістігі. Мұның бәріне осы жастар қол жеткізіп отыр. Ұшақпен ұзақ сапарларға шыққанымда жастардың телефонға жүктеп алған кітаптарын оқып отырғандарының куәсі болып жүрмін. Әрине, кәдімгі кітаптан оқығанға не жетсін. Олар да мұны іштей мойындайды деп ойлаймын. Бірақ заманымыз басқа. Біріншіден, телефондағы кітап ауыр емес, орын алмайды. Қазір жолға шыққандардың бәрі бір-ақ сөмкемен жүруді өздеріне қолайлы көреді. Артық жүк керек емес. Екіншіден, кез-келген жерде оқуға өте ыңғайлы. Ал қағаз кітапқа немесе интернет кітаптарға бас қоя оқу – әр адамның санасына байланысты. Қазір сананы тіршілік қамы билеген заман болды деп келе жатырмыз. Бірақ бұл да өтпелі кезең. Біз сол кезеңнің ең соңғы сатысында тұрмыз. Өйткені, жиырма жылдан астам уақытта жаңа сапалы ұрпақ өсіп жетілді. Әрі-сәріде қалған ата-ана бойларын да, ойларын да тіктеп келеді. Олар енді өз ұрпақтарының саналы, сауатты болуына нақты қадамдар жасап жатыр. Бірақ не нәрсенің де, әсіресе, электрге қатысты мәселелерде адам денсаулығына кері әсерболатынын ескеріп, балалардың бір уақ далада, табиғатта серуендеуін, достарымен, тумаларымен қарым-қатынастарының өз дәрежесінде болуын ата-ана, қоғам болып қадағалауымыз керек. – Махаббат, оның ішінде әйел затына деген махаббат – ақын халқының мәңгілік тақырыбы, сарқылмас жыр қайнары ғой. Кезінде өзіңіз де: Қарсы алдым солай елден мен ертелеу күздi, Қап-қара көзiң есiмдi ап бұрымың ойнап. Тас пенен гүлден жаралған еркелеу қызды, Жұматай шора секiлдi құрыдым ойлап, - деп жырладыңыз. Жастықтың аулы алыстаған сайын, мәңгілік тақырыпты жырлауда ыстық сезімнен гөрі сарабдал ақыл алға шығады дейді. Осы рас па? – Әрине, дұрыс айтасыз. Менің қазіргі дәстүр тақырыбына барып жүргенім де осы сезімнің ұлтқа деген махаббатқа ұласуында деп білемін. Қыздарға деген махаббат ұлттық сезімге ұласып кетті. Бірақ қазақ қызы, әйелі, әжесіне деген құрмет қашанда әрбір жүректе қалатыны сөзсіз. Махаббаттың ең үлкен күші – сағыныш қой. Сағына білмейтін адамның өзі қауіпті. Төлеген Айбергенов айтқандай, сағынбай барсаң сені ешкім де құшақ жая қарсы алмайды. Ақындардың басқа адамдардан айырмашылығы да осы мөлдір сезімінде деп білемін. – Қазақ оқырмандары әлем әдебиетіндегі жарқ еткен жаңалықтан құр қалып отырған жоқ. Бірақ бұл қолжетімділікті оларға көбінесе орыс немесе өзге тілдер сыйлайтыны тағы ақиқат. Қазақ тілі осындай ұшқыр, ұтқыр деңгейге жетуі үшін қайтпек керек? – Оқырмандарымыз әлем, орыс әдебиетін жақсы оқиды. Бұл дұрыс қой. Бірақ қазақ тіліне аударумен өте тыңғылықты айналысу керек. Былтырғы Елбасының бағдарламалық мақаласынан кейін бұл мәселеде қозғалыс бар. Бірақ бүтіндей бір мемлекеттің ұлттық әдебиетін таныту үшін жеке-дара адамдар, мекемелер емес, бүкіл ұлт болып ойлануымыз керек. Шын дарынды адамдар ешқашан ешкімнің алдына бармайды, сондықтан халтурщиктердің өтіп кетінен сақтануы керек. Мұндай ауқымды іс жасағанда Жазушылар одағымен ақылдасып немесе одақтың өзі осы шаруаларды өз қолына алып, өз дәрежесінде өткізуі керек... – Ең әуелі тындырсам-ау деген ісіңіз, жазсам ау деп жоспарлаған дүниеңіз бар ма? – Биыл алпыс жылдығыма байланысты халықтың алдында есеп бергім келеді. Шығармаларымды түгелдей жинақтап он томдық шығарсам деген арманым бар. Он томдығымды жүйелеп жатырмын. Жаңадан бір өлең кітабымды жазғым келеді. Шынымды айтсам, басқаша жазғым келеді. Өйткені, сіздің замандастар базардың қақ ортасында қайнап жүрген болса, біздің үзеңгілестер өмір базарының қақпасына қарай аяңдап кетіп бара жатыр. Сондықтан да алды-артымызға қарап, етең-жеңімізді жинайтын кез келді деп ойлаймын. Бізге қатты ойланатын уақыт келді. Кеше ғана өмірден өткен дарынды жазушы Рахымжан Отарбаевтың ешкім күтпеген қазасы мені қатты есеңгіретіп кетті. Бауыржан Момышұлының «Теперь бьет по нашим квадратам» дегені осындайда айтылса керек. – Сұхбаттасқаныңызға рақмет! Сұхбаттасқан Асылбек Байтанұлы
146
Лев Толстойдың балаларға арналған әңгімелер
Арыстан мен күшік Лондон қаласында тұрғындарға жыртқыш аңдарды көрсетіп, ақшалай, болмаса көргендері үшін хайуандардың жеміне деп ит, мысық дегендерді ала береді екен. Бір кісі жыртқыштарды көрейінші деп көшеде иесіз қалған күшікті ұстап алып, хайуанаттар паркіне келіпті. Әлгі адамға жыртқыштарды көруге рұқсат етіп, алып келген күшікті арыстан тұрған торға лақтырады. Күшік тор ішіне кірген бойда құйрығын бұтына қысып, бұрышқа тығыла бастайды. Арыстан күшікті иіскелесе, күшік арқасына жатып, аунақшып, табанын жоғары көтеріп, құйрығын бұлғаңдатады. Арыстан күшікті аяқтарымен аунатып ойнаса зәресі қашқан күшік арыстан алдында құрдай жорғалайды. Арыстан күшікті аяп, басын шайқап, бұдан кейін тиіспейді. Парктің қожасы арыстанға тор ішіне ет лақтырса, арыстан кесек еттен жұлып күшікке береді. Түнде арыстан ұйқыға кеткенде күшік оның жанына келіп арыстан табандарының үстіне басын салып ұйықтайды екен. Содан бері күшік тор ішінде арыстанмен тұрады, арыстан күшікке тиіспейді, бірге тамақ ішеді, ұйықтайды, арыстан анда-санда күшікпен ойнап қояды. Бір күні күшіктің қожасы табылып, күшігін танып, қайтаруды сұрайды. Хайуанаттар паркінің қожасы күшікті қайтарғысы келіп, күшікті шақырса арыстан ырылдап күшікті бермей қойыпты. Арыстан мен күшік тор ішінде бір жыл тұрады. Біраз уақыттан кейін күшік ауырып, өліп қалады. Арыстан күшіктің өліп қалғанын көріп, тор ішінде қарғып секіріп, жекіріп, құйырығымен өзін сабап, тор жиегі мен еденді мүжи бастайды. Бір күн бойы тор ішінде өкіреді, содан кейін өлі күшіктің қасына жатып тынышталады. Парк қожайыны өлген күшікті тордан алмақ болғанмен, арыстан бермейді, арыстанға басқа итті ауыстырсам мүмкін арыстан ұмытар деп басқа тірі күшікті торға лақтырады, арыстан әлгі күшікті сол бойда талап тастайды. Арыстан өлген күшікті табанымен құшақтап бес күн жатады, алтыншы күні арыстан өзі де өліп қалыпты. «Қасқыр күшігін қалай үйретеді» Жолда келе жатсам, артымнан айқай салған дауыс естілді, қарасам бақташы бала екен. Ол жазық далада айқайлап, бірдеңе деп қол бұлғап маған қарай жүгіріп келеді. Бұрылып қарасам түзде екі қасқыр қашып барады, біреуі көкжал қасқыр, екіншісі жастау. Жастау қасқыр жарылған тоқтыны аяғынан тістеп, үстіне артып қашып бара жатыр, ал көкжалы ізін ала ілесіп келеді. Бұларды көрген соң, бақташымен бірге айқайлап, мен де қасқырлардың соңына түстім. Біздің айқайымызды естіген мұжықтар да жетті иттерін ертіп. Көкжал қасқыр адамдар мен иттерді көргенде, жас қасқырдан тоқтыны жұлып алып, арқасына салып алды да, жылдамдата жүгіріп, көзден таса болды. Бәріміз жиналғанда бақташы бала істің қалай болғанын айтты: сайдың ішінен көкжал қасқыр атып шығып, тоқтыны жарып, ала қашады. Алдынан кішкене қасқыр шығып тоқтыны өзіне артады. Қарт қасқыр жас қасқырға тоқтыны лақтырып, өзі қасында аяңдап отырады. Ал қауіп төнген кезде қарт көкжал қасындағы кішкене қасқырды баулуды қоя тұрып, қойды өзіне артып алады. Аққулар Суық жақтан жылы жаққа теңіз үстінде аққулар тобымен ұшып бара жатты. Олар күн демей, түн демей ұшты, келесі түнде де тоқтамай ұшты. Жарық ай үстінде көкке малынған теңіз суын көрді. Аққулардың қанаты талып, зорығып шаршайды; сөйтсе де тоқтамай ұшады. Табын басында әккі аққулар, олардың артында әлі жас, қанаты қатаймаған аққулар ұшты. Бір жас аққу тізбектің соңында қалып, күші таусылды. Ол қанатын сермегенмен әрмен ұшуға күші жетпеді. Сонда ол қанатын жайып, суға қарай құлдилай жөнелді, ал басқа аққулар әрмен қарай ұша берді. Аққу қанатын жиып алды да, суға қонды, теңіз аққуды шайқап, қақпақылдай бастады. Аққулар тобы бұл кезде аспанда көрінбеді, тек аққу қанаттарының соғысы алыстан әрең естілді. Олар мүлдем көзден таса болғанда жалғыз қалған аққу мойнын артына, кеудесіне бұрып, көзін жұмды. Ол теңіз үстінде қозғалмай жатты, толқын оны біресе жоғары, біресе төмен қақпақылдап, қалқытып бара жатты. Таңсәріде теңіз үстінде самал жел ойнап, аққудың кеудесіне су шапшыды. Аққу көзін ашты. Жұлдыздар көк аспанда ағарып, шығыстан күн сәулесі атып келе жатты. Аққу демін ішке тартып, мойнын керіп, қанатымен суды сабалап, көкке сермей бастады. Ол біртіндеп жоғары көтеріле берді, биікке самғады, айқайлап жатқан қара толқын үстінде жалғыз аққу ұшып бара жатты. Қорқақ қояндар Орман қояндары түнде ағаш қабығымен, ал дала көжектері күздік дақылмен, шөппен, қырман бидайымен қорректенеді. Түнде қар үстінде қоян көзге көрінетін терең іздер қалдырады. Қоянды жем етуге бәрі әуес, оны адам да, ит те, қасқыр да, түлкі де, қарға да, қыран да аулайды. Егер қоян тікелей жүрсе, оның іздері арқылы ертемен тауып алар еді; қоян қорқақ, сол қорқақтығы қоянды аман сақтайды. Қоян түнде орманда болмасын, далада болсын қорықпай тік іздер қалдырады, ал тәңертең оның жаулары ояна бастайды: қоян болса сақ құлақ, иттің үргенін, шананың сықырын, мұжықтардың дауысын алыстан естиді, не қасқырдың сарт-сұрт дыбысын естіп, әрлі-берлі жанұшыра жүгіріп, жанталаса бастайды. Біресе алға зытады, біресе зәресі ұшып артқа қашады, сылдырды естіп дірілдеп секіреді, тұрған жерінен қайта жүгіріп қашады. Сөйтіп таңа атқанша секіріп жүгіреді, таң атқанда ұйқыға кетеді. Ертесінде аңшылар қоянның ізін таба алмай дал болады, оның қосақ-қосақ, оңды-солды орғыған іздерден шатасып, қоянның айлакерлігіне таң қалады. Ал қоян болса қулық жасаймын деп ойлаған емес, өйткені ол мұның бәрін қорыққанынан ғана істейтін. Құмырсқалар туралы Бірде жидек тосабы банкісін алуға қоймаға түстім. Шыны тосап банкісін қолыма алсам, құмырсқаға толып кетіпті. Құмырсқалар ыдыстың үстінде, тіпті ішінде жыбырлап жүр. Қасықпен құмырсқаларды қырып, алып тастадым, ыдысты жоғары көтеріп қойдым. Келесі күні қоймаға кірсем құмырсқалар жоғары полкаға өрмелеп, тосапқа жетіп алыпты. Мен банкіні тағы тазалап, жіпке байлап төбеге іліп қойдым. Қоймадан шығар алдында артыма көз салсам, бір құмырсқа тосап ыдысын айналып жүрді. Сәл кідіріп енді қайтер екен деп қарап тұрдым. Құмырсқа ыдыс шынымен банкі байланған жіппен төбеге өрмеледі, төбеден қабырғаға, қабырғадан еденге жетіп, төмендегі толы құмырсқаларға түсті. Сөйтіп өзінің қайтқан жолын басқа құмырсқаларға айтты, сол бойда олар бірінің артынан бірі шұбырып қабырғамен төбеге өрмелей бастады, содан жіп арқылы төбеге байланған тосап банкісіне жетті. Мен банкіні басқа жерге апарып қойдым. Аударған Салауат Кәрім
103
Асед ИБРАГИМОВА. Қазақтарға қарыздармыз
1 наурыз – Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылған күні. Осыған орай 2016 жылдан бері бұл күн елімізде Алғыс айту күні ретінде аталып келеді. Қазақ даласына тағдыр тәлкегі, саясат салқынымен жер аударылып келген түрлі халық өкілдері көп ұзамай қазақ халқымен біте қайнасып, дос, бауырлас ұлт ретінде сіңісіп кетті. Бүгіндері өткен күнге тәубемен қарайтын түрлі этнос өкілдері Алғыс айту күні туралы Елбасының жарлығын ерекше ықыласпен қабылдады. Асед ИБРАГИМОВА, Алматы облыстық «Вайнах» шешен-ингуш этномәдени орталығы төрағасының орынбасары. Мен Қазақстан халқына және оның Президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа ризашылығымды білдіргім келеді. Елбасымыздың сарабдал саясатының арқасында қасиетті жерде бейбітшіліктің, достықтың және ұлтаралық келісімнің туы желбіреуде. Бізге қиын-қыстау күндерде баспанасының төрін ұсынып, 1944 жылы 23 ақпанда Отанынан көшірілген ингуш ұлтына бүтін нанын бөліп, жарты нанын жарып берген қазақ халқына ризашылығымды білдіргім келеді. Көптеген отбасы қазақ халқының жанашырлығының арқасында тіршілікке араласты. Себебі, жат жерге келгенде заманның қиындығына, саясаттың қаталдығына қарамастан, алдындағысын бөліп, аузындағысын жырып берген дархан елдің алқаусыз пейілінің арқасында көп ел ұлтына, нәсіліне қарамастан қатарға қосылды. Жығылғанға жұдырық жасамай, керісінше, қолтығынан демей білу – тектілік, ал, қазақ халқы сонау ғасырлар қойнауынан келе жатқан тарихында қалыптасқан осы бір мінезінен бүгінге дейін айныған жоқ. Жатты бауырына басып бауыр етті, алыстан арып-ашып жеткен елді құшағына қысып дос етті. Біздің аталарымыз бен әкелеріміз осындай адал достықты жоғары бағалап, ұрпаққа өнегелі істерді үйретті. Қазақ халқына талмас төзім мен шытынамас шыдам тілеймін. Біз татулықтың туын желбіреткен қазақтарға мәңгі қарыздармыз. Мен жарық дүниеге әкелген, жанашыр, мейірімді, қайырымды, адалдықты ту етер, еңбекқор жан болып өсуіме, қазақстандық патриотизм рухын асқақтатуға тәрбие берген ата-анама және барша қонақжай қазақ халқына ризашылығымды білдіргім келеді. Өзіме берілген осындай мүмкіндікті пайдалана отырып, өлкеміздегі вайнахтардың жас ұрпағына: «Өз Отандарыңды, туған жерлеріңді сүйіңдер, оның ең басты байлығы – Қазақстан халқының достығын көздің қарашығындай сақтаңдар!» – деген өсиет айтамын.
498
Төлен Қаупынбайұлы. Сең бұзылса, сел жүрер
"Сарғайған парақтар" айдары бойынша жуықта ғана өмірден өткен белгілі жазушы, журналист Төлен Қаупынбайұлының ҚР Жазушылар одағы басқармасының хатшысы Сайын Мұратбековпен жасаған сұхбаты жарияланып отыр ("Жұлдыз" журналының 1988 жылғы №7 саны. 163-174 беттер). Тек әдебиет туралы ғана емес, жастар тәрбиесі, халық шаруашылығын дамыту проблемалары т.б. мәселелерді қаузаған материалдан сол заманғы қаламгерлердің билік пен қоғам алдындағы зор беделі, миссиясы айқын танылғандай. Қаламгерлеріміздің қоғамдық өмірімізге араласып, бүкіл ел болып қоғамдасып атқарып жатқан істердің алғы шебінен көрінуі, қалам қуатымен де, жалынды публицистикалық толғамдарымен де қайта құрудың өзекті мәселелерін қозғауға үн қосуы жаңа сипат алып отыр. Журнал тілшісі Төлен ҚАУПЫНБАЕВ Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының секретары Сайын МҰРАТБЕКОВКЕ жолығып, қайта құру бағытында атқарылып жатқан істер, әлі де болса мықтап назар аударуды, түбегейлі шұғылдануды қажетсініп отырған жұмыс шептері, басқа да әлеуметтік мәселелер төңірегіндегі өзінің пайымдары мен ой-пікірлерін ортаға салуын өтініп, әңгімелескен болатын. Тілші: Сайын Мұратбекұлы, Әңгімемізді Сіздің нақтылы бір сапарыңыздан бастасақ деймін. Яғни, Сіз үстіміздегі жылдың февраль айында Москвада болып, СССР Жазушылар одағының қазақ әдебиеті жөніндегі советінің мәжілісіне қатысып қайттыңыз, онда, демек, «80-жылдардағы қазақ әдебиеті: гуманизм проблемалары» деген тақырыптың таңдап алынуы тегін емес шығар? С.Мұратбеков: Туған әдебиетімізбен бірге бауырлас халықтардың, тіпті шетел жұртшылығының көркем творчествосына зер салсаңыз, оның негізгі мақсат-мұратын аңғарып, айқын танымауыңыз мүмкін емес. Әдеби дүниелер қай тілде жазылып, қай тілде дүниеге келсін мейлі – оларға тән ортақ тақырып бар. Ол – гуманизм тақырыбы, былайша айтқанда, адамды сүю, оның адамгершілік қасиеттерін қастерлеп, құрметтеу, сөйтіп, ізгілікті ту ету. Міне, бұл – мәңгі көнермес, тек қаламгерлердің қайталанбас талант қуатымен өз дәуіріне лайық деңгейде игеріле беретін тақырып. Мәжілісті РСФСР Жазушылар одағының секретары, СССР Жазушылар одағының қазақ әдебиеті жөніндегі советі председателінің орынбасары Валерий Поволяев ашты. Әдебиеттің қазіргі кезеңнің талаптарына байланысты атқаратын міндеттері, әдеби қауымның назарын аударған қилы-қилы жетістіктері ортаға салынды. Бұл ретте М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин шығармаларының өміршеңдігі, игі дәстүрлердің бүгінгі қаламгерлер шығармаларынан жалғастығын тауып отырғаны тілге тиек болды. Тілші: Сіздің өзіңіз де ойыңызды ортаға салған шығарсыз? С.Мұратбеков. Әрине, туған әдебиетіміз сөз болған жерде кім шет қала алады?! Әдебиетіміздің табыстары – біздің ортақ мерейіміз. Осы жерде мен мына бір нәрсені айта кетейін. Қазақ әдебиетіндегі шығармалардың басым көпшілігі тарихи тақырыпқа жазылған деген пікір орнығып келген еді. Шындығында солай ма? Үзілді-кесілді мұндай тұжырым жасауға мүлде болмайды. Оған дүниеге келген туындылардың өзі-ақ дәлел. Қалай десек те бүгінгі өмірімізді, замана келбетін бейнелеуге арналған шығармалар көбірек жазылғанына куә боламыз. Демек, мұның өзі бүгінгі күн тақырыбы әдебиетіміздің жетекші тақырыбы болып келе жатқанына дәлел. Бұл жердегі сөздің салмағы «сын – шын болсын, шын – сын болсын» деп ұлы жазушымыз М. Әуезов айтқандай, сыншыларға түседі. Біз тарихи тақырыпты қалай игердік? Жетістігіміз қайсы, кемшілігіміз неде? Мұндай сұрақтарға толымды жауапты ең алдымен білікті сыншыларымыз беруге тиісті еді. Әзірге жабулы қазан жабуымен келе жатыр. Тоқырау жылдарында «көрпесі қалың жабылған» нәрсенің бірі осы. Бүгінгі күн тақырыбына жазылған шығармалардың аясы кең, орындалу стильдері де әртүрлі боп көрінеді маған. Бояулары да қанық. Сәтті жазылған шығарма қашанда табыс, қашанда жаңалық. Өз замандастарының тіршілік-тынысы, адамгершілік парызды өтеуі, ізгілігі мен қайырымдылығы кім-кімді де ойландырмай, толғандырмай қоймайды. Бұл жерден әдебиеттің жасампаздық күші келіп шығады, оның өз миссиясын қалай өтейтіндігіне бойлай түсеміз, «Адам тану ғылымының» бұл бір тамаша қасиеті болса керек. Әлгінде мен қалай болған күнде де бүгінгі заман (оның өзі де өткен күндермен, болашақпен шексіз байланысып жатқан сиқыр нәрсе ғой!) тақырыбына жазылған шығармалардың мойны озық тұрғанын, оның көбірек оқылатынын әңгімелеген едім. Ә.Нұршайықовтың, Қ.Исабаевтың, С.Бақбергеновтың, С.Шаймерденовтың, Ә.Әлімжановтың шығармалары қазақ оқырмандарына жақсы таныс. Оның бергі жағында Ә.Тарази, С.Жүнісов, Б.Тоғысбаев, Р.Тоқтаров, Қ.Ысқақов, Қ.Жұмаділов, Ш.Құмарова, О.Сәрсенбаев, О.Бөкеев, Д.Досжанов, Т.Әбдіков, С.Сматаев, А.Жақсыбаев, Д.Исабеков, Б.Мұқаев, С.Елубаев сынды бояу-нақышы ешкімге ұқсамайтын, өз қолтаңбалары жеке-дара танылатын қаламгерлеріміздің шығармалары бүгінгі күн тақырыбын толғауға арналған. Қазіргі заман шындығы бейнеленген шығармаларды өзім айтып отырған жазушылардың туындыларынсыз көзге елестету мүмкін емес. Өкініштісі, осындай өнімді жазушыларымыздың бірқатарының творчествосы лайықты бағасын алмай келеді. Аналитикалық. синтетикалық талдау, барын барынша қадағалап айту жағы жетіспей-ақ келеді. Творчество адамының жетістігімен бірге кемшін жатқан жерлерін тап басып, әділ көрсету – мәдениеттіліктің, өскендіктің белгісі. «Өнер – халықтікі» деген дөп айтылған қағида бар емес пе? Сол секілді көркем әдебиет те барды бағалай білген байыпты бағаларға арқа сүйейді. Мәселенің сыртын емес, ішкі мән-маңызын саралау, ертеңгі мұраттармен сабақтастыра толғау-реалистік өнердің басты критерийі, міне, осы. Бұл тұста да сыншыларымызға, сыншы кадрларымызға үлкен міндет жүктеледі Олар, сыншыларымыз, бұл миссиясын білмейді деуден аулақпын, әрине. Бірақ, шындықтың аты – шындық. Жоқ нәрсені бар деу, жұмсартып айтқанда – қиянат, жағымсыз қылық болар еді. Менің пайымдауымша, сыншыларымыздың басым көпшілігіне творчестволық белсенділік, қарымдылық әділдік жетіспейді. Бұл жерде мен әдеби тіршілігіміздің неғұрлым күрделі, неғұрлым маңызды мәселелерін одақтық әдеби процестермен салыстыра қозғайтын қажырлылық пен біліктілікті айтып отырмын. Мұның өзі әдебиеттің көкжиегін аша түсетін қажеттілік болып отыр. Бұған керісінше. мынандай жәйттар көбірек байқалады: ол – сынның азусыздығы: бұрын айтылған ой-пікірлердің ықпалында, көлеңкесінде қалушылық, соны тұжырымдардың тапшылығы; белгілі бір мәселені әдебиет мүддесіне сәйкес өткір түрде қоя білмеу, жадағай, жалаң, жаттанды нәрселерге әуестік. Соның салдары болар, әдебиетіміздің ділгір проблемаларын сөэ еткен салмақты да сындарлы материалдар сирек жазылады. Бір салада, бір бағытта (өндірістік, яки болмаса ауыл өмірі дегендей) қалам тартып жүрген жазушылардыч творчествосы талданбайды, ал бұл мәселе сөз бола қалса, оған объективті баға берілмейді. Біз өстіп «объективті баға берілмейді», «пікір-ойы жұтаң, жадағай мақалалар жиі жазылады» деген тәрізді пікірлерді айтуға әбден жаттығып әуес боп кеткенбіз. «Мынандай мәселені тыңынан толғауға пәлен деген авторың (әрине, бұл профессионал сыншыға қатысты сөз) өресі жетпеді». немесе «пәлен деген автор бұдан бұрын бұл мәселені сөз еткен қаламгердің пікірін нақпа-нақ қайталап отыр» деп бүлкектетпей, ой-пікірді ашық айтуға қалыптанбай-ақ келеміз. Өз басым жас сыншылардың ойы мейлінше өткір, (жаттанды пікірге, құлаш-құлаш цитаталарды көшіріп алуға үйірсектікті емес), азулы, тұжырымдарының дәл, оның, көкейге қонымды болуын қалаймын. Әйтседе «әттегенайлар» оларда да жеткілікті. Дилетанттылық, барды қайталап айтып беру ешкімге де қол емес. Жас жазушы, жас сыншы дегеніміз әдебиеттің жаңа лебі, жаңа даусы, яғни оның жаңаша дамуы деп түсінуіміз керек. Тілші: 1988 жылы февраль айында болып өткен КПСС Орталық Комитетінің Пленумында бүкіл еліміз үшін де, халық шаруашылығын одан әрі дамытып, қайта құруды өрістету үшін де орасан зор маңызы бар мәселе қаралды. Пленум алға қойған міндеттердің қатарынан Сіз қандай мәселені алдымен айтар едіңіз? С.Мұратбеков: Пленумда «Орта және жоғары мектепті қайта құру барысы және партияның оны жүзеге асыру жөніндегі міндеттері туралы» мәселе қаралды. Пленум материалдарында мәдениет пен адамгершілік тәрбиесі проблемаларына айрықша назар аударылды. Бұл мәселе орынды әрі дер кезінде қойылып отыр. Неге десеңіз, тоқырау кезеңінде – даңғаза мен даурықпаға үйірсектіктен, жалаң цифрлар мен процент көрсеткіштерін нысанаға алып, бұйрықшыл-әкімшілдік басқышыққа үйреніп қана қоймай, бой алдырғандықтан да, уақыт сынынан өткен игі нәрселерді елемей, немкеттілікпен қарау етек ала бастаған еді. Бұл саладағы – кәдімгі адамның арымен, білім-білігімен сараланатын көптеген жұмыстар, несін айтасыз, бетімен жіберілді. Аудандарды, колхоз-совхоз орталығын аралаған мезетте адамдардың мәдениетіне назар салып, жылт еткен жақсылықтарын көргіміз келетіні рас. Көптеген селоларда дүңгіреген мәдениет үйлері, еңселі клубтар бар. Зәуімен бас сұға қалсаң, осы мәдениет ошақтарынан село адамдарын кездестіре бермейсің. Мен жұмыстың қызатын шағын айтып тұрған жоқпын. Жұмыстың толастаған сәтінде, кешкілік мезгілде мәдениет ошақтарының науқаны жүріп беруге тиісті емес пе? Ауыл-село мәдениетін жақсарту, оның нысаналы қызметін айқындау – республика интеллигеттерінің, баспасөз қызметкерлерінің мықтап атсалысатын жұмысы тәрізді. Өйткені, шаруашылық экономикасы мен село тұрғындарының мәдени-тұрмысы қабыспайынша, мәдениеттің әлеуметтік міндеттерді шешуге ықпал етпейтініне сөз бен істің алшақтығына осы бір буыннан да анық көз жеткізуге болады. КПСС Орталық Комитетінің Бас секретары М.С.Горбачевтің осы Пленумда сөйлеген сөзінде қоғамымызды жаңартып, жағымсыз нәрселерден тазарту, әрбір адамның ар-ожданына жаңаша серпін беріп, оята білу мәдениеттегі, адамгершілік тәрбиесіндегі табыстарымызға келіп тірелетіні атап көрсетілді. Біздің көп ұлтты әдебиетіміз бен өнеріміздің мерейі осынау партиялық, мемлекеттік, халықтық іске қосқан үлесімен танылады. Адамдардың ескі дағдылардан, басшылықтың бюрократтық стилінің тікелей нәтижелері енжарлықтан, сұрқайлық пен талғамсыздықтан, жаттандылыққа бойұсынушылықтан арылуы бірден оңайға түспейді. Бұған ерік-жігердің күші, мәдени, рухани ықпал көмекке келу керек. Сонымен бірге, партиямыз социализм дегеніміз инициативалы адамдар қоғамы екенін, инициативасыз, творчестволық құлшыныссыз ешқандай да ілгері басу мүмкін емес екенін де ашық айтып отыр. Біз қазір қайта құрудың екінші кезеңіне аяқ басып отырмыз. Игілікті істерге, алғы кезекте қолға алынып жатқан жұмыстарға қуанасың. Еңбек адамының (әдеби қаһармандар да солар ғой!) жариялылық, демократия орнығып жатқан кезеңдегі сілкіністері шынында ғаламат! Бұл – біреулерге, әлгінде айтқанымдай, қуаныш, біреулерге – үрей. Қуанышы сол – ел жаңарады, қоғам жаңарады. Экономика дамып, мәдениетіміз өседі. Еңбек адамының алды қашанда жарық, болашағы жарқын. Ал үрей болатыны – орын алған, қоғамға, мәдени-рухани дамуға тұсау болған заңсыздықтар бар, қастерлі заңымызды бұрмалап, кінәсіз адамдарға тоғышарлық мүддемен, кеудемсоқтықпен күйе жаққандар бар. Оның тамыры тереңде жатыр. Жеке адамға табынушылық жылдарында, одан берегіректегі тоқырау белеңдерінде тамыр тартып, қанат жайған залалды да зардапты нәрсемен күресу тіпті де оңай болмайды. Оған қарсы бүкіл қауым болып, халық болып күресуіміз керек, демократияны тереңдете беруіміз керек. Тоқыраудың көзін шұқып алатын материалдарды оқып отырып, заңсыздықтарға жол берген неше түрлі құйтұрқы әрекеттерді естіп отырып, осы бір жүрек суылдатқан сұмдықты қалай бастан кешкенбіз деп те қапаланасың. Әзірге бірен-саран жазылған очерктер мен публицистикалық мақалалар болмаса, тоқыраудың кеселді зардаптарын сөз еткен көркем шығармалар жазыла қойған жоқ. Жазушының, көркем сөз шеберлерінің қоғам бойына дарыған келеңсіз құбылыстарды ең әуелі ой елегінен өткізіп, өз тұрғысы- нан оған баға беруі, іш қазанында әбден қайнатып алуы да заңды. Белгілі бір кезеңдегі қоғамдық өмірдің нормасына айналып, өмір сүрудің бірден- бір өлшемі деп, тізгін ұстаған адамның бетін қақпай, бас шұлғып келгеннің бәрінің быт-шыты шығып тұр емес пе? Бұл – ауыр хал. Иә, өткендегі оралымсыздықтардан, коньюнктуралық жылтырақ нәрселердің толқынынан құтылу, одан іргені аулақ салу оңай болмайды. Бұл үшін шын мәніндегі революциялық қажырлылық, табандылық керек. Психологиялық тосқауылдардан халық қанына сіңе бастаған, өміріміздің нормасына айнала бастаған жариялылық, демократия ғана шығарады. Өмірге батыл, жасқанбай, тайсалмай қарау үшін, жазушылар, біздер әдеби өмірге де толық шындық көзімен қарауымыз керек, сондай көзбен қарауға тәрбиеленуіміз керек. Қоғам өмірінде, әлеуметтік салада кемшіліктер бар екен, демек әдеби шаруашылығымыз да мінсіз емес. Әдеби процестегі, көркем туындыларға тән кемшіліктер дегенде бірқатар шығармалар көркемдік талаптарға жауап бермейтінін, олардың халық өмірінен алыс жатқандығын, эстетикалық қуаты әлсіз, солғын жазылғандығын, идеялық мазмұны төмен екендігін ең алдымен қадап айтар едім. Мұның негізгі аты – халықтың шынайы өмірін білмеу, білген күнде соны игере алатын қаламгерлік таланттың жоқтығы. Жазушыда осы екі қасиет те бар делік. Енді жетіспей тұрған не нәрсе? Ол – өзіне-өзі қатаң талап қоюшылық, жазушылық және қоғамдық жауапкершілік. Осы үш қасиет берік тұтасып, одақ құрмаған жерде халтураға есіғ ашылады. Сондықтан, сарабдал адамның салқынқандылығы керек. Ондайда қаламгер өзін де, өзгені де алдамайды. Көзі қарақты оқырман өзі жанындай жақсы көретін жазушысының алдамайтынына сенбеді. Себебі, оның шығармасы әлгі оқырманның жан серігіне, ақылшысына айналған, парасат иесіне айналған. Ал өмірде парықсыздық бар болғанымен, парасатсыздық жоқ. Парасат – ар-ожданмен, біліктілікпен, мәдениетпен, рухани қазыналармен байланысты ұғым. «Дүниені шынайы сұлулық сақтап қалады» демей ме Ф.Достоевский Әне, Парасаттың өлшемі! Бұрын «жазушы» деген сөздің баламасы ақылшы, ерекше дарын иесі, парасаттылық, әділдік, дара тұлға деген сөздермен мәндес естілер еді. Өз басым мұны, жасырып қайтем, оны солай ұғынған болатынмын, солай ұғынып келгем де. Қазір не көп – жазғыш көп, кітап шығарушылар көбейген. Мұны бір жағынан қоғамның интеллектуалдануының белгісі дегенімізбен, екінші жағынан – тоқыраудың тигізген салқыны да аз емес. Дәлел келтірейін. Елуінші жылдар мен алпысыншы жылдардың бел ортасы десем болар, баспасөзде жарияланатын материалдар баурап алып, зердеге қона кетер еді. Көтеретін проблемасының актуальдылығымен, өткірлігімен, тілінің шұрайлығымен, шебер жазылуымен баурайтын. Мұндай материалдарды қаламының желі, айтар ойы бар халықтың қалың ортасынан келген, ешкімнің сүйемелдеп-демеуінсіз жоғары оқу орындарын өз қалауымен бітіретін нағыз талант иелері жазатын еді. Осы бір үрдіс жетпісінші жылдардың бел ортасынан былай қарай өз екпінін жоғалтып, жүрісінен жаңылып қалған тәрізді. Одақтық деңгейде көрініп жүрген, публицистиканың боранын соқтырып жүрген журналистердің қатары тіпті сиреп кетті. Неге? Қалай? Әлде публицистика өзінің рөлін атқарып болды ма? Жоқ, мүлде олан т алмаймыз. Қайта құру алға тартқан ұлан-асыр істер қажырлы сөзге, қуатты толғамдарға, экономиканы, әлеуметтік өмірді, саяси ахуалды бірдей саралайтын, миллиондарды бүгінгі күннің мұраттарын орындауға ұйыстыра білетін іскер сөзге ерекше зәрулік сезілмей қалып отырған жоқ. Баспа орындарынан «повесть», «әңгіме» деген айдар тағылып құрғатпай шығып жатқан көпсөзділігімен қарын аштыратын кітаптардың көпшілігі суреткерлердің емес, әлгі жазғыштардың, сөйлем құрып, домдап дүние жасаушылардың тәсілін игергендердің (тіпті төселіп те алған!) еншісіне тиетінін жасырып керегі не? Осыған орай творчестволық ұйымдар болсын, баспа орындары болсын кітап шығаруға қойылатын талапты күшейте түсу керек. Анығына келгенде, көркем шығарма жеке қаламгердің өнімі, соның ар-ожданынан туған, дүниеге келген нәрсе. Ал, баспа біздің жағдайда сол өнімді оқырманға, халыққа жеткізетін орын. Бұл жерде мен қолжазбаның басылымға тапсырылуы бар, оның пісіп-жетілуі бар, автордың сәтті еңбек етуіне қамқорлық жасап, көмектесуі бар, осы секілді ұшан-теңіз операцияны жүргізетін творчестволық одақ мүшелерінің әдебиетімізге жанашыр болуын қалар едім. Әлдеқандай бір себептермен бұра тарту, шамшылдық көрсету кім-кімге де залал, зиянды. Бұл жерде де жақсы шығарма – халық мұрасы деген бір ғана өлшемге тірелуіміз керек. Шығарманың көтерген тақырыбына, әлеуметтік жүгіне, яки болмаса көркемдік қуатына байланысты шектеусіз, жылдар бойы жазылуы мүмкін ғой. Алдыңғы буын ағаларымыздың осы бір өнегесін де әдебиетке келетін толқын ешқашан ұмытпауға тиіс. Нағыз әдебиеттің кәсіпқойлықпен де, сөйлем құраудың тәсілін игеріп алған жазғыштықпен де үш қайнаса сорпасы қосылмайды. Ия, ия солай... Мәселенің бұл жағын жете түсіне ме, әлде түсінбей ме, қайдам, әйтеуір күлді-көмеш дүниелерін баспаға ала жүгіретіндер саябырсымай келеді. Бұған жел беретін, жебеп қоятындар, сөйтіп, халтураның отына май құятындар кімдер дейсіз ғой? Олар кейбір шолақ ойлы әкімдер, әйтеуір тізгін тартуға әлі жетсе болды – қоғамдық қызметін осындай мақсатқа пайдаланып, «қол ұшын беріп жіберуге» әзір тұратындар. Ол – жанашырына қол беру емес, мен айтар едім, халықтың бетіне күл шашу, халықтың киелі өнерін қорлау. Қазір әдеби-көркем туындыларды басып шығару ісімен екі баспа шұғылданады. Тосқауыл қойылмағандықтан да «кітап жазғыштар» алма-кезек осы баспаларды жағалап жүріп, күні бұрын кезекке тұрып жүріп «туындыларын» тізімдетіп, қалайда жыл сайын кітап шығаруды кәсіпке айналдырған. Мен баспада істеген адаммын. Соңдай «жазғыштардың» кітаптарын шығаруға мәжбүр болғам. Ал оларға тосқауыл болу қиынның қиыны. Өйткені, «адам жетектеген адам» деп марқұм Оспанхан Әубәкіров айтпақшы, олардың әрқайсысының артында жоғары жақтан бастап төменге дейін сіресіп тұрған «дәнекерлер», «жанашырлар» бар. Олар әдебиеттің мүддесін емес, кәсіпқойлықтың мүддесін алға тартады. Ол – ол ма, әуелі Мемлекеттік сыйлықтың өзі де осы «жанашырлар» тұрғысынан ұсынылып, сол тұрғыдан берілетінге дейін жеттік. Әдебиет – ардың ісі, адам жайындағы ғылым деп ауыз толтырып айтқанымызбен де іс жүзінде малтабарлық сауда-кәсіпке айналды. Осыдан келіп, ойланып-толғанып, өмірді зерттеп барып көркемдік деңгейі жоғары, жақсы ізденістерге таразы болар шығармалар жазудың орнына үстірт жазылған «түсік»туындылар қоздай бастады. Кейіпкерлері жансыз, ақ пен қараға ғана боялған жасанды шығармалар кітап дүкендерінің сөресін қайыстыратын, ақы төлесең мойын бүрмайтын халге жеттік. Кітаптың өтпеуі, оқушысын таппауы, түптеп келгенде, қаламгерге сын. Соның салдарынан біз оқырманның сенімінен де айырыла бастадық. Бұған рәсуа болған еңбек шығындарын, мемлекеттің қаржысы мен қағаз өнімдерін қосыңыз. Жаныңыз ауырады. Тоқырау кезеңінің әдебиетке, мәдени өмірге, рухани әлемімізге келтірген бір зиян-залалы, міне, осы. К,айта құру дегенде біздің мойнымызда осындай індет жатқанын ұмытпауымыз керек. Бүгінде әлгіндей өтпей жатқан шығармасымақтардың авторлары тіпті, үкімет, қоғам тарапынан атақ-дәрежеге ие болып, сый-сияпаттар алып, әдебиетіміздің «беделді» өкілі саналып отырса, бұл одан бетер өкінішті. Қайта құрудың қазіргі кезеңінде сол «бедел» иелерімен істес, әріптес болудың өзі қандай қиын! Өкінішке қарай, оларды әкімшілік орындары қолдап-қорғап, шық түсірмей, қолпаштауы әлі де жалғасып келеді. Оны айтасыз, кейде сондай «беделдер» қайта құру дәуірінің нағыз белсенді өкілдері болып көрініп жүргенін қайтерсің. Тоқырау кезеңіндегі алған атақ-дәрежелері өздеріне әлі де аз көрініп, олқы соғатын сияқты. Жас әдебиетке, талантты әдебиетке бұлардың тигізер зиян-кесірі әлі де кемге соқпайды. Тоқырау кезеңінде кітаптары іркіліссіз, бөгет-бөгесіндерсіз қалай тізбектеліп шығып келген болса, бүгінгі қайта құру жылдарында да сондай қарқынмен бума-бума боп шығып жатыр. Бұлар өзі жанкешті болады. Бір кездері басшы әкімдерді (бұйрықшыл-әкімшілдіктің отына май құйғандар) мақтап-марапаттап, сый-сыяпатқа ие болса, бүгінде сол өздері мақтаған басшы әкімдерді бірінші боп қаралап, шала жапсырып жалт беретіндер де солар болып отыр. Әдебиетке сондайлар әкелген екіжүзділік, жылпостық, жыпсымалық көп тұнығымызды лайлағаны, көленқесін түсіріп. зиянын тигізгені рас. Творчество цехында отырып, халық кәдесіне жарайтын татымды шығарма тудырудың орнына Одақтың творчестволық ынтымағын лайлау да мадақтау мен қолпаштаулардан кеуделеріне нан піскендердің дағдылы ісі екеніне таңырқаудың ешқандай қажеттілігі жоқ. Қалай десек те тышқан- тірліктің жолы – қысқа, алды – қараңғы. Мұны парасатты уақыттың өз дәлелдеп отыр. Тілші: Сайын Мұратбекұлы, тоқырау жылдарында бір жағынан қолпаштауға арқа сүйеп, бір жағынан қағажу көрмей, ешқандай тосқауыл, шектеушілік қойылмағанын пайдаланып әдебиет ауылына келгендердің татымсыз шығармалар тасқынын көбейтіп жібергеніне зығырданыңыз қайнап отыр. На- шар шығарманы қоздататындар тек солар ғана ма? С.Мұратбеков: Басқа да басқа, ал көркем әдебиетте «нашар шығар ма» деген ұғым сирек айтылуға тиісті. Неге десеңіз, әрбір кітаптың көтеретін өз жүгі, орындалу стилі, ерекшелігі болмай ма? Бұған орталық баспалардан, шетелдік басылымдар арқылы қолға тиген кітаптар арқылы көз жеткізіп жүрміз. Ал мен өз республикамызда басылатын дәм-татуы аз, сүреңсіз туындыларға қапалымын. Әдебиетте сан рет қозғалып жаттанды болған тақырыпты азғана өзгерістермен қайталай жазып және дарынсыз жазып мазмұндап шыққанда не ұтамыз? Шынайы талант қолынан шыққан шығарма да жанды нәрсе секілді, оның өзіндік тыныс-тіршілігі, өмір сүру ортасы болу керек. Мұнсыз шығарма – тұл. Ғабит Мүсірепов айта беретін алыптар тобы әдебиетіміздің бір асқар белесі боп жатыр. Олар советтік әдебиетіміздің іргетасын қалады, қальыптастырды, нығайтты, дүниежүзілік озық әдебиеттер деңгейіне дейін көтеріп кетті. Олардың әрқайсысының соңында он бес-жиырма томнан әдеби мұра қалды. Бұл – біздің ұлттық ұшан-теңіз рухани байлығымыз, мол қазынамыз! Бізді олардың шығармаларының тамаша көркемдік қасиеттерімен қатар уақытпен үндестігі, заманалығы, танымдылығы, табиғилығы, ұлттық характерді кестелеу үрдістеріне қоса олардың ғаламат еңбекқорлығы сүйсіндірді. Ал содан кейінгі жылдарда әдебиетке қадам басқан топтың маңдайына үрей, қауіп-қатер жазылған жеке адамға табынушылықтың зардаптарын бастарынан кешкен Хамза Есенжанов, Зейін Шашкин секілді қарымды қаламгерлеріміз қапылыста үсік ұрғандай боп, кешеуілдеп келсе де соңдарына қаншама көп мұра қалдырып үлгірді. Алпысыншы жылдардың басында әдебиетке келген толқынның өкілдері қазір де өндіре еңбек етіп жүр. Көп жәйларды айта білді, әлі де айтары ұрпақ. Бәлкім, әдебиетке тар жолмен, қиындықпен келгендіктен болар, көрген-түйгендері мол, әрқайсысының өзіне тән бағыт-бағдары бар жазушылар. Бұлар нені жазсақ екен деп қиналмайды, қалай жазсақ екен, оны не үшін жазуымыз керек деп қиналады, толғанады. Көркемдік кілтін іздеп шарқ ұрады. Олар қазірдің өзінде төрт-бес томдық кітаптардың авторы. Мен өз басым осы замандастарымнан көп дүниелер күтем. Әдебиетімізді жаңа бір биік белеске көтереді деп сенемін. Өйткені, бұлардың қазіргі кемел шақтары, аяқ алыстары осыған дәлел бола алады. Қабдеш Жұмаділов қазірдің өзінде қалың-қалың төрт романның авторы. Шыңжаңдағы қазақ өмірінің неқилы қиян-кескі бел-белестері, тағдыр-талайы кең тыныспен, нағыз эпик жазушыға тән алыммен суреттеледі. Болмаса, Сәкен Жүнісовтың Ақан сері туралы дилогиясын алайық. Бұл да бір ғасырға таяу қазақ өмірінің қым-қуыт тағдырын суреттейді. Ақан сері өмір кешкен уақыттың әлеуметтік, саяси, тұрмыстық, этнографиялық тірліктері қаншалықты кең, жан-жақты қамтылған! Жазушының араға біраз уақыт салып барып жазған «Заманай мен Аманай» атты көлемді шығармасы сол дилогияның жалғасы тәрізді оқылады. Еркіндік, бостандық жолында қандай бір қатерден тайсалмайтын талантты адамның бойындағы творчестволық мойымас қасиеттер жазушы шығармаларының алтын арқауы боп көрінеді. Бүгінгі күн тақырыбына, әсіресе, соңғы жылдарда тереңдеп құлаш ұрған Ә.Тарази, Қ.Ысқақовтың қомақты романдары бұл жазушылардың алған тақырыптарына мықтап кіріскендерін, творчестволық шабыт үстінде екенін дәлелдейді. Біреуі – Қаратау бойының ұңғыл-шұңғылына, сол өлкеде болып жатқан ғаламат өзгерістерге, жаңарып-жаңғыруларға жіті үңілсе, екіншісі – Алтай өңірінің жарты ғасырлық тарихын баяндайды. Байқайсыз ба, бүгінгі күнді жазып отырған екі жазушы бірін-бірі қайталамайтын, біріне-бірі ұқсамайтын екі аймақтың тарихын жазып отыр. Екеуі де үлкен тақырып, арналы тақырыптар. Ең бастысы – сол өлкелерді өзгертуші, жаңартушы адамдардың кесек-кесек тағдырлары, өмір жолдары, қайталанбас мінез-құлықтары бар. Бұлар қазір үлкен жолдың үстінде. Немесе бірде тарихи, бірде бүгінгі күннің тақырыптарына араласып жүрген С.Сматаевты, Д. Досжановты алайық. Бұлардың да айтарлары ауқымды, жазарлары бар жазушылар. Оны олар өздерінің шығармашылық еңбектерімен айқын дәлелдеп келеді. Міне, өстіп қысқаша ғана тоқталып өткенде бұл ұрпақтың алымы мен қарымының кеңдігін аңғаруға әбден болады. Демек, бұлар творчестволық кемел жасқа келген, көркемдіктің жаңа көкжиектерін игеру жолында өсу, өрлеу биігіне көтеріліп бара жатқан жазушылар. Және бұлардың қайсысын алып қарамаңыз, шығармалары эпикалық кең тынысты, көлемдері қандай қомақты болса, көтерер жүктері де соншалықты салмақты. Өз басым әдебиетіміздің жаңа бір екпінмен кең тыныс алып жаңа биікке көтерілуін әзірге осы ұрпақпен байланыстырамын. Бұл ұрпақтан кейін, әдебиетке жетпісінші жылдардың басында келген алды қырық, соңы отызға таяған ұрпақ және бар. Араларында бірлі-жарым нағыз талант иелері болғанымен бұлардың көпшілігі әдебиетке тоқырау кезеңінде жоғары да айтқанымдай, жеңіл жолмен, оншалықты қиындық көрмей келгендер. Жастарға қамқорлық деген ұранмен мерзімдік басылымдар мен баспалардың есіктері кең ашылып, алғашқы жазғандарының өзі сиясы кеппей жатып кітап боп басылып, мақтаумен жолы болып келе жатқандар. Жоғары оқу орындарын бітірер-бітірместен, өндірісте сыналмаған бұл топ «профессионал» жазушыға айналды. Оны айтасыз, әуелі жазар тақырыптарын, айтар ойларын анықтап, безбенге салмай жатып бірден кітап шығару науқанына кірісті де кетті. «Роман», «повесть», «әңгіме» деп айдар тағып бұрқыратып жазып жатқандарымен солардың көпшілігінің белгілі бір кенеулі, келісті тақырыбы жоқ. Жаңа шығарма оқығандай болмайсың. Жасандылық, басқа бір шығарманың вариациясы секілді нәрселер көп аңғарылады. Сөйлем құруды игерумен, белгілі бір желіге түсіп алып баяндаумен нағыз әде- биет жасауға тіпті де болмайды. Мұны творчестволық тоқырау, белгілі жәйтті күйттеу дегеніміз абзал. Нағыз өмірден қуат алмаған шығарма қандай бір тапқырлық көрсетпе мейлі – жансыз, шалажансар дүние болады. Кейде бұл ұрпақ өзімізше проблема көтеріп, соның шешуін таптық деуі де кәміл. Бәрібір ол өмірдің өзі алға тартқан проблема емес. Осы кесел прозаны қойып, драматургиялық шығармаға да ауысып бара жатқан тәрізді. «Сынықтан өзгенің бәрі жұғады» деген. Бұл – зардапты кесел. Олай дейтініміз қазірде жылына жүзге жуық пьеса жазылатын көрінеді. Бұл – меніңше, сапасыздықпен қатар салмақсыздықтың да дәлелі. Ертеректе жылына бір пьеса дүниеге келсе – келетін, келмесе – үлкен әңгіме болатын. Ал терең толғаныстан туған, халық өмірін бейнелейтін пьесалардың сахнадағы өмірі де ұзақ болатын. Қазір ше? Тілші:?! С.Мұратбеков: Қазір күлді-көмеш, шығарма емес, шығармасымақтар етек алған. Меніңше, ортақол дүниелердің жазылғанынан гөрі жазылмағаны әлдеқайда пайдалы. Бұл басқа талантты жазушылардың түпнұсқалы дүние тудыруына көп кедергі келтіреді. Сонда жаман шығарма жазудан қаламгерді қандай күш құтқарады дейсіз ғой... Өз жазғанына автордың өзі көңілінің толмауы (самокритика), классиктер еңбегін үлгі тұту, әдебиетін ең қатал өлшемінен айнымау... ешқандай айнымау.. Бұған лауазым, мансапқорлық, шенқұмарлық... тағы да не қоссам екен... ешнәрсе де жүрмейді. Әдебиет – ардың ісі! Көкейдегі қонымды сөз осы!.. Тілші: Сайын Мұратбекұлы, Сіз ауыл еңбеккерлерінің арасында жиі боласыз. Онда болып жатқан өзгерістер туралы айта кетсеңіз? С.Мұратбеков: Қазір еңбек адамдары ненің тиімді, ненің тиімсіз екеніне ден қойып, оның мәнін түсіне бастады. Жер-жерде кооперативтер. мердігерлік және семьялық бригадалар құрылып, чектік жүйе енгізіле бастады. Мұның қай-қайсы да еңбек ақыны түпкі нәтиже бойынша төлеуді, өнімнің өзіндік құнын азайтып, шаруашылықтың тиімділігін арттыруды көздейді. Ұзақ жылдар бойы еңбек адамының жұмысқа қабілеті, өнім өндірудегі шеберлігі, жаңашылдығы ескерілмей, оған ақы төлеген кезде, еңбегін бағалаған кезде теңгермешілдікке жол беріліп келгені белгілі. Қазіргі жаңаша ойлау, жаңаша әрекеттер ондай жағымпаз практикаға ендігі жерде жол бермейтін болды. Социализмнің «Әркімнен – қабілетіне қарай, әркімге – еңбегіне қарай» деген басты принципін орнықтыруға назар аударылып отыр. Қолға алынған істер серпінді де сергек жүргізіліп жатыр. Оның нәтижелеріне көп кешікпей көз жеткізетін боламыз. Колхоз, совхоздардың басшылары ауыстырылды. Демократия талаптарын орындайтын, ең негізгісі – шаруашылықты тұралатпай, басқара алатын іскер кадрлар, жетекшілер іске тұтқа болып, басшылық жасауда. Демек, алдағы уақытта шаруашылық жетекшілерін ғана емес, әдеби кейіпкерлердің тұлғасын да көретін боламыз. Ендігі жерде мына бір мәселені де мұқият ескеру керек сияқты. Яғни, бұрын кім институт бітіріп, диплом алып келсе және ол аудан басшыларына (жоғарыдағыларға) ұнаса, не туыстығы бар болса, соның жолы болып, басқару тізгінін қолына алып шыға келетін. Бұл – құптарлық практика емес еді. Мұның өзі жағымпаздықты, жарымсақтауды тудырады. Жағымпаз басшы ешқашан әділ болмайды, өйткені ол – біреудін қолшоқпары, соның дегенін істейді, ықпалынан шықпайды. Қазір көп жерлерде еңбеккерлер өз басшыларын өздері сайлап алуда. Ал сайланатын, сенімге ие болатын адам өзінің болашақта атқаратын жұмыстары, жүзеге асыратын істері туралы есеп береді. Бұл – мәселенің бір жағы. Ал екінші жағы – әлгі басшы сыртқы ортаны қорғау жұмыстарын тиімді жүргізе ала ма? Өйткені, экологиялық тәрбие алғы кезекке шығып отыр. Демек, жердің тілін таба білу, табиғи ресурстарды қорғап, үнемді түрде кәдеге жарата білу. міне, мұның бәрі бірегей ұштасып жатыр. Алматы облысындағы Қарқара жайлауы жердің шұрайлысы саналатын. Қалың қарағай қоршаған таулар, сай-сайдан сарқырап аққан өзендер қаншалықты жарасты, қаншалықты сәнді десеңші. Табиғаттың сондай көркем келбетіне мұндаға дейін қылау түспей, сұғанақ көзден сақталып келген еді. Процент қуған, лауазымға бой бұққан тоқырау кезеңінде қалың қыртыс «астық керек» деген желеумен сөгілді де тасталды. Ақыр аяғында не болды? Табиғаттың тепе-теңдігі бұзылды. Жұзден астам неше түрлі гүл өсіп, мыңғырып тұратын Қарқара көркінен айырылды. Бұл жер жағдайын, табиғат ерекшелігін ескермеуден туған оспадарлық болатын. Жер жыртылып, егін салынғанмен, ол бір жыл піссе, бір жыл піспей қалың қардың астында қалыжүр. Осы біз «шаруақор», «малжанды» деген сөздерді, неліктен екенін кім білсін, сирек қолданатын боп жүрміз. Шаруаға ебі бар, оның қыры мен сы рын жақсы білетін, қиындыққа қарсы күні бұрын қам жасайтын адамды жалпақ қазақ тілімен шаруақор демейтін бе едік?! Ал малсақ, мал баласын күтіп-бағуға епті, жұғыса кететін адамды атам қазақ малжанды деп келген. Шаруашылықтың тұтқасын шаруақор, малжанды адамдарға бермейінше іс оңға баспақ емес. Болмаса суды, тұщы суды алып қараңыз. Су тіршілік өзегі, өмір нәрі екені кім-кімге де белгілі. Бірақ, су көп екен, оның сұрауы жоқ екен деп рәсуа етіп, шашып-төгуге бола ма? Бізде суға деген құрмет қалыптаспай-ақ келеді. Өзен жағаларына бөтелке, қалбыр сынықтарын лақтыру соның дәлелі. Кейбір пысықайлардың жекеменшік машиналарын өзеннің арналарына әкеп тазалайтынын қайтерсің. Мұның бәрі барды бағаламау, есіл қазынаны шашып-төгу. Қазір Арал мен Балқаш тағдыры үлкен проблема ретінде қойылып отыр. Бұл мәселені осыдан он, жиырма жыл бұрын қойып, жанашыр болсақ қайтер еді? Бұрын Балқаш-Іле алқабында ғана жеті жүзден астам өэен бар деп есептелген ғой. Қазір сол өзендердің бірсыпырасының суы мүлде тартылып, арналары құрғап қалған. Балқашқа Іле мен Қаратал өзендері ғана құяды. Тарбағатай сілеміне қар қалың жауғанда болмаса, Аякөздің суы Балқашқа жетпейді. Ал Тоқырау Балқашқа 1911 жылдан бері «қол ұшын» берген емес. Көрдіңіз бе, табиғат қалай-қалай өзгеріп барады. Ал адамдар суды шашып-төгіп жұмсауды тоқтатқан емес. Шаруақорлық дегеннен шығады-ау, қала тірлігінен бір мойын босатып, ыстық топырағы табаныңды күйдірген ауылыңа барғанда өзің көрген нәрселерді іздейсің. Бірде өзімнің барып түсетін үйімнен айран сұрағаным бар. Жаз еді. Күн қапырық. Тіліміз ауызға сыймай, буып барады. - Осы күнгі келіншектер сиыр сауатын ба еді? Әуелі айранның не екенін біле ме екен? -деді мосқал адам. - Бәрін ұмытқалы қашан? - Сонда айранның не екенін білмей ме? - Сиыр саумаса, бұзау байламаса, айранның не нәрсе екенін қайдан білсін. Айран ішіп, сүт ішіп, қолдың дәміне тойып өскен бала қандай?! Әлгі оқиға есіме түссе қатты қынжыламын. Жеке меншікке мал ұстайтындарға көмек көрсетіп, жемшөппен қамту ісіне көңіл бөлініп жатыр. Ата кәсіптен қол үзгендерге жергілікті өкімет шара қолданса, нұр үстіне нұр болар еді. Мен Панфилов ауданындағы Октябрьдің 40 жылдығы атындағы колхозда (Талдықорған облысы) ұдайы болып тұрамын. Мұның өзін колхоз өндірісінің алып комбинаты деуге болады. Жүгерішілердің еңбегімен ширек ғасырдан бері таныспын. Олардың жанқиярлық еңбегі, бір-біріне деген қалтқысыз көмегі, бауырмалдығы туралы әлденеше дүркін облыстық газетке мақалалар, очерктер жазғам. Қайта құрудың қаһарманы, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері Николай Никитич Головацкийді ауыл академигі деуге болады. Соңғы жылдары жазық далада бой көтерген Жасқала ауыл адамдарының тұрмыс-тіршілігін, мұқтаждарын ескере отырып салынған. Социалистік Еңбек Ері, «Еңбекші» совхозының (Талдықорған облысы) директоры Зылиқа Тамшыбаеваның өмір жолы да менің көз алдымда өтіп келеді. Ол елуінші жылдардың аяғында комсомол-жастардан сауыншылар бригадасын ұйымдастырды. Өзін еңбектен тапты. Ал еңбек оны өсірді. Қайта құрудың қаһармандары қалай болу керек дегенде осындай өндіріс командирлері, еңбек озаттары көз алдымда тұрады. Осылардың төңірегінде жүрген адамдар, олардың күнделікті айтыс-тартыстары, қым-қуыт тірліктері қаламгерді ойлантпай қоя ма?! Өзіме жақын, сыралғы тақырыптың ұрымтал тұстарының кілтін тапқандай болсам, тиіп-қашып жаэып та жүрмін. Ал жақсы шығарма асықпай-аптықпай, сарыла ізденудің жемісі ғой. Тілші: Сайын Мұратбекұлы, қайта құру қаһармандары, өз замандастарыңыздың жақсы істері туралы сөз қозғаған мезетте олардың адамгершілік қасиеттеріне, тәрбиелі жандар екеніне де іш тартып, шынайы ілтипат білдіріп отырдыңыз. Демек, мұндай асыл қасиеттерді қалыптастыруда (дефицит дейміз бе?) мұғалімдер қауымының аз рөл атқармайтыны еске түсіп отыр. С. Мұратбеков: Мен февраль айында өткен КПСС Орталық Комитеті Пленумының материалдарын ықыласпен оқып шықтым. М. С. Горбачев жолдастың сөзінде мынадай жолдар бар: «Мұғалім – қайта құрудағы аса маңызды тұлға. ол бізге сеніммен, жақсы да жалынды қолдау жасаса, қайта құру көптеген жаңа шынайы жақтаушылары мен күрескерлерін, революциялық социалистік істі жалғастырушыларды алады! Ал егер формальді қолдап селқос, бейтарап қалса ше? Ондай селқостықтың қандай әлеуметтік тоқырауға, қандай кері ағысқа айналуы мүмкін екенін кім болжай алады?» Көрдіңіз бе, халқымыз бен партиямыз мұғалімдерге қандай үміт аргып отырғанын?! Біздің «жақсы» немесе «жаман» деп жататын еңбегіміздің нәтижесі түптеп келгенде, мұғалім еккен «дәммен» өлшенеді. Адамды тәрбиелеу ата-анаға, жүрген ортасына, аралас-құралас адамдарға байланысты десек те, мұғалім тәрбиес оның бойындағы ізгі қасиеттер, қайырымдылық секілді өнеге-үлгілер әрн дайым еңселеніп тұрады. «Ұстаздық қылған жалықпас, үйретуден балаға» деп Абай атамыз да тегін айтпаған. Мұғалім әлемі – үлкен әлем, оны түсіну керек және сол әлемді қоғамымыздың күш-көмегімен байытып отыруымыз керек. Толқын-толқын боп жас ұрпақ өсіп келеді. Ертеңгі күні олар талай кемел істер атқармақ. Ал болашағы сенімді болу үшін бүгінгі беретін білім, тәрбие толық болу керек. Оларға интернационалдық, патриоттық тәрбие беру ауадай қажет. Жастарды «оқып жатыр, өсіп жатыр» деп салғырт, енжар қарауға болмайтынына көзіміз жетіп отыр. Әр нәрсе назарда болсын, әр нәрсе мұғалім зердесімен, педагогика талаптарымен өлшеніп, бағалансын, міне, қазір міндет осылай қойылып отыр. Істің тек шуақты жағын ғана көріп, процентті қуалап кете беруге бола ма? Ендеше, жағымсыз қылықтар жасауға негіз, түрткі болатын нәрселерге, сонымен бірге жағымсыз қылық жасауға әуесқойлыққа тіпті де көз жұмып қарауға болмайды. Түймедей нәрсені түйедей етіп көрсетуге құмар болмағанымызбен, түймедей нәрседен түйедей нәрсе туатынын ешқашан ұмытпауымыз керек. «Ойыннан өрт шығады» деп бекер айтпаса керек. Сонда деймін-ау, аяғын шалыс басып, жеңіл жүріс жолына түскендер жоқ емес, бар екен. Бұған кім кінәлі? Біздер ата-аналар кінәліміз, Біздер, сол жағымсыз қылықтар жасауға жол берген адамдар, солармен аралас-құралас боп жүрген кісілер кінәліміз. Бұл арада ата-ананың, мектептің, жастар ұйымдарының тәрбие жұмыстарын жеткіліксіз ұйымдастыратыны тіпті, оны айтасыз, мән бермейтіні байқалады. Міне, мұның өзі атқаратын істің қомақты екенін көрсетеді. КПСС Орталық Комтетінің орта және жоғары мектептегі қайта құрудың барысын арнайы қарауын біздің еліміздің болашағына, оның іркіліссіз дамуына қамқорлықтың көрінісі деп бағалауымыз керек. Бүгінгі жастардың жүріс-тұрысындағы жағымсыз қылықтар - кім істесе де бетке шіркеу емес пе – бойға да сыймайтынын, ойға да сыймайтынын көрген кезде баршылық замандағы тәлім-тәрбиенің кем соғып жататынына қынжыласың. Сондықтан да бүгінгі күннің өзіне лайық, биік талаптарға сай тәрбие беру бүкілхалықтық іс болып отыр. Қаламгерлер де дай маңызды істен шет қала алмайды. Бүкпесіз айтқанда, қазіргі ұстаздар қауымы да бұрынғы қалып қалған ескі сүрлеуден шығып, батыл түрде жаңа жол іздеуі тиіс. Ұстаз тәрбиесі, оның өнегесі, жүріс-тұрысы тек мектеп жасындағы үшін ғана емес, бәріміз үшін де үлкен сын, үлкен мектеп. «Ұстазы жақсының – ұстамы жақсы», «Ұяда не көрсе – ұшқанда соны іледі» деген мәтелдер де тәрбиелік мәнде айтылады, жақсы айтылады. Бір кездері, әсіресе, соғыстан кейінгі жылдарда шаруашылық басшыларларының бірсыпырасы мұғалімдер болатын. Кейін елдегі күрт өзгерістерге байланысты басшылық басқа мамандық иелерінің қолына өтті де кетті. Ал мұғалімдер ондай жауапты жұмыстарға жіберілмейтін болды. Бұл да біржақтылық па деймін. Неге десеңіз, басшы ең әуелі тәрбиеші, білім-білігі мол парасат иесі болу керек. Қайта құру осыны талап етіп отырған жоқ па? Өнегесі жоқ, бұйрық берумен ғана шектелетін, «талап етіп отырмын» деген сылтаумен тайғанақтай беретін әкімсымақ кімге тұлға, кімге тұтқа? Жалпы, ойланып-толғанатын мәселе аз емес. Тілші: Сіздін, шығармаларыңызда қыз-келіншектердің бейнесі өте көп кездеседі. Мәселен Әлиман («Менің қарындасым»), Райгүл («Райгүл»), Қамар («Жеңеше»), Нәзира («Жабайы алма»), тағы басқалар. Себебін айта кетпейсіз бе? С.Мұратбеков: Бұл менің өміріме қатысты нәрсе. Соғыс жылдарында өстім, ауылда өстім. Бұл бір дос түгілі дұшпаныңа тілемейтін қиын кез еді. Ер-азаматтар түгел майданда. Ауылда тек әйелдер ғана қалды. Бас болатындар – солар, қандай жұмыс бар ауылда – солардың мойнында. Бір ғажабы, біреуге біреу ренжіп, «бұл менің істейтін жұмысым емес» деп кежегесі кейін тартып жүрген жанды көрмейсің. Жұдырықтай жұмылып егін орағына, қырманға, шөп шабуға, күрпілдетіп сиыр саууға кетіп бара жатады. Ешқашан шаршап-шалдығуды білмейтін. Түннің бір уағында үйге келгеннен кейін де тыным таппайтын. Сығырайған май шамның жарығында әскерге жіберу үшін шұлық тоқитын, балаларының үстін жөргеп, бүтіндейтін. Тіпті қай кезде көздерінің шырымын алатынын білмейсің. Демек, мен әйелдер, апалар арасында тәрбиелендім. Көргенім сол болса, білгенім сол болса, қайтейін?! Менің шығармаларым – сол әжелерге, апаларға деген құрмет. Өмір-ұстазымның айтқандарынан, көкірегіме құйғандарынан қымбат не бар?! Тілші: Еліміздің көрікті жерлерін, ірі-ірі қалаларын аралап көргеннен кейін, «бізде не бар, не жоқ» деп салыстырып, олқы тұстарымызға «неге бұлай?» деп қынжылатынымыз да табиғи емес пе? С.Мұратбеков: Ойыңызды түсініп отырмын. Көп жүрсең – көп көресің. Өзіңіз айтқандай, ондайда салыстыратын нәрселер де аз болмайды. Мәселен, Москвада, Ленинградта болып, Киевті, Тбилисиді, Волгоградты, Туланы аралаған кезде көзің ашылып, дүниеге жаңа келгендей боласың. Неше түрлі ғимараттар – тарихтың туындысы емес пе – сиқырына тартып жүре береді. Менің айтайын дегенім бұл емес, әрине. Сол қала тұрғындарының аналарды мәңгі құрметтеп, аналарға ескерткіштер қоя білетініне назар аударғым келіп отыр. Біздің халқымыз да аналарды құрметтей білген. Фольклорлық шығармалар мен прозалық, поэзиялық туындылардағы келісті сомдалған аналарды алыңыз. Аналарды құрметтеп, аналарды асқақ көтерген, оның ұмытылмастай образы жасалған музыкалық шығармалар да, әндер де аз емес. Енді бұл жердегі өкпе қала басшыларына, қыл қалам шеберлеріне айтылғалы отыр. Тарихтың талай қатерлі асуларынан өткен, социалистік құрылыстың қаһармандарына айналған қазақ әйелдерінің жиынтық образын неге жасауға болмайды? Мұндай жиынтық мүсіндер Ташкент, Фрунзе, Минск, тағы басқа қалаларда аз емес. Әлгіндей бейнелерді көргенде Ана құдіретіне бас иіп, тағзым етесің. Республикамыздың бірде-бір қаласынан ұрпаққа үлгі етерлік мұндай монументтерді көре алмай келеміз. Ана аты – ардақты. Сондықтан Мәдениет министрлігіндегі, Қазақстан Суретшілер одағындағы жастар мен Алматы қалалық халық депутаттары атқару комитеті бұл мәселені бірлесіп шешсе бұл бір игілікті іс болар еді. Тілші: Кейбір жазушылардан социологиялық әдебиеттерді оқуға оншама құлқым соға бермейді деген сөздерді естіп қалып жүрміз. Бұл жөнінде сіздің пікіріңіз қандай? С.Мұратбеков: Менің түсінігімде социология, экономика дегеніміз өмірдің өзі. Ел тірлігі, оның шаруашылығы, оның әлеуметтік жағдайы дегеніміз де бірімен-бірі кірігіп, тұтасып жатыр. Ендеше, адамның әлеуметтік ортасын, саяси ахуалын, күнбе-күнгі тұрмысын білмей, оны пайымдамай тұрып, қалай жазуға болады, қалай жазушы атанасың? Қаламгер екенсің – бүгінгі өмірді, халықтың өткенін де жақсы біл, рухани әлеміне өз кезеңінің көзімен қара, тереңірек, індете зертте, зейін сал. Әйтпесе, қалай болады? Айталық, кейіпкердің әлеуметтік ортасы бар, мамандыққа, тіршілікке қатысты әрекеттері бар. Оны иланымды, нанымды жазып, суреттеу үшін әлеуметтік жағдайын да жан-жақты жақсы білу керек. Қазір қайта құру халықты тұрғын үймен бірінші кезекте қамтамасыз ету міндетін қойып отыр. Мәселе, мейлінше өткір, мейлінше актуальді, білдіңіз бе? Тұрғын үй проблемасы біраз жылдан кейін шешілер де. Әңгіме онда емес. Бұл мәселе бүгін неге бұлай қойылып отыр? Оны шешуге тек құрылысшылар, я болмаса қала басшылары гана емес, социологтар, ғалымдар да қатысады. Мәселенің туу, орнығу себептерін анықтап, зерттейді. Ал мұның өзі қаламгердің білгендерін үстей түспесе, кемітпейді. Кейіпкер неге зәру, нені ол жек көреді, я жақсы көреді? Ортасы, айналасы, әсер еткен адамдар қандай еді? Мен қазір данышпан жазушы Лев Толстойдың «Соғыс пен бейбітшілік» деген төрт томдық романын қайталап оқып отырмын. Кейіпкерлер өмірін қалай зерттеп, білді екен – соған назар салып, қадағалай оқып отырмын. Осы романды жазу үшін орыс тілінде де қыруар кітап оқып, еңбектенгеніне күмән келтірмеймін. Сондықтан да Толстой өз кейіпкерлерінің өмірін алақанға салғандай біліп отырып жазады. Сондықтан, социологиялық әдебиеттерді өзім ұдайы оқып отырамын. Тілші: Әңгімеңізге көп рахмет. Творчестволық жұмысыңыз жемісті болсын.
90
Тағы оқыңыз  >