Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы
Мұндай ауқымды шара елімізде жарты ғасыр бұрын өткен - А. Мұхамедиұлы
Мемлекет басшысы Н. Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласы аясында өтіп жатқан «Қазіргі заманғы сөз энергиясы» атты Еуразиялық әдеби форумды ҚР Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлы ашып, ауқымды шараның елімізде 45 жылдан кейін қайта өткізіліп отырғанын тілге тиек етті: «Қазақ әдебиетінің бүгінгі қал-ахуалы баршамызды алаңдататыны даусыз. «Ел әдебиетін қайтсек әлемге танытамыз?» деген мәселе баршамызға ортақ. Ендеше түрлі мемлекет өкілдерімен мәдени және әдеби байланыс орнату мақсатында өткізіліп отырған бүгінгі шараның орны ерекше. Тарихқа көз жүгіртсек, мұндай ауқымды шара елімізде соңғы рет 1973 жылы өткен. Араға жарты ғасырға жуық уақыт салып ел ордасы - Астана форум қонақтарына құшағын айқара ашып отыр... Өз кезегінде жаңа замандағы әлем әдебиетінің көрнекті өкілдерін ел ордасы - Астанада қарсы алу ұлтымыз үшін үлкен абырой және зор жауапкершілік! Осы ретте, Мемлекет басшысының «Әлем бізді қара алтынмен немесе сыртқы саясаттағы ірі бастамаларымызбен ғана емес, мәдени жетістіктерімізбен де тануы керек» деген қанатты сөзін тағы бір еске алуды жөн көріп отырмын. Бүгінгі шара, мәдениетіміз бен әдебиетімізді әлем жұртшылығына таныстыру үшін берілген бірден-бір мүмкіндік»,- деді министр. Сондай-ақ Арыстанбек Мұхамедиұлы Мәдениет және спорт министрлігінің және өз атынан форумды ұйымдастырған еліміздегі ең алғашқы және ең ірі шығармашылық бірлестіктердің бірі - Жазушылар одағына үлкен ризашылын білдірді. Сонымен қатар форумға қатысушыларға және оның жұмысына сәттілік тіледі. Форум аясында белгілі жазушылар мен әдебиет сыншылары бірге қатысатын конференциялар, дөңгелек үстелдер және шығармашылық кездесулер, кітап көрмесі мен секциялар ұйымдастырылады. Атап айтар болсақ, «Әдебиет және жаһандық мәселелер», «Аймақтық әдебиеттердің дамуы» тақырыптары бойынша пленарлық отырыс, «Жаңа заман поэзиясы: көтеретін негізгі тақырыптар мен мәселелер», «Жаңа заман прозасы: көтеретін негізгі тақырыптар мен мәселелер», «Драматургияның өзекті мәселелері», «Қазіргі аударма ісінің хал-ахуалы» тақырыптары бойынша жеке-жеке секциялар жұмыс жасайды. Сонымен қатар, форум аясында Қазақстан Жазушылар одағы мен Иран жазушыларының қауымдастығы арасындағы ынтымақтастық меморандумға қол қойылады. Сондай-ақ, шара аясында Қазақстан-Ресей қаламгерлерінің кездесуі жоспарланған. Әдебиет тынысын зерделеуге арналған форумды өткізу еліміздің әлемдік әдеби кеңістіктегі интеграциясына мол септігін тигізіп, мәдени байланыстың өрістеуіне жол ашпақ. Айта кету керек, дәл осындай ауқымды форум 1973 жылдан бері араға 45 жыл салып өткізілуде. Бұл биылғы жылдың интеллектуалдық ресурстарды жинақтайтын және халықаралық ынтымақтастық пен мәдени сұхбаттарды дамытуға арналған ең ірі әдеби жобасы болмақ. Форум қыркүйектің 20-21 күндері Астана қаласында өтеді. adebiportal.kz
22
Астанада Еуразиялық әдеби форум басталды
Бүгін Астанадағы Тәуелсіздік сарайында Қазақстан Жазушылар одағы ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің қолдауымен Мемлекет басшысы Н. Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласы аясында өткізіп отырған «Қазіргі заманғы сөз энергиясы» атты Еуразиялық әдеби форум өз жұмысын бастады. Аталған форум Елордамыздың 20 жылдық мерейтойы шеңберінде ұйымдастырылған. Форум Еуразия халықтарының көркем әдебиетін танымал ету, ұлттық мәдениет өкілдерінің арасындағы байланысты нығайту, бірыңғай еуразиялық әдеби кеңістікті қалыптастыру, сондай-ақ, жастар арасында таланттарды анықтау мақсатында өткізіліп жатыр. Айта кету керек, дәл осындай ауқымды форум 1973 жылдан бері араға 45 жыл салып өткізілуде. Бұл биылғы жылдың интеллектуалдық ресурстарды жинақтайтын және халықаралық ынтымақтастық пен мәдени сұхбаттарды дамытуға арналған ең ірі әдеби жобасы болмақ. XXI ғасырдағы жаһандық мәдениеттің күн тәртібіндегі мәселелері сөз болатын форумға Еуразия құрлығының түкпір-түкпірінен шет ел қаламгерлері (Ұлыбритания, Германия, Қытай, Ресей, Түркия, Латвия, Венгрия, Польша, Молдова, Армения, Украина, Болгария, Моңғолия, Әзірбайжан және өзге де мемлекеттер) қатысады. Форум аясында белгілі жазушылар мен әдебиет сыншылары бірге қатысатын конференциялар, дөңгелек үстелдер және шығармашылық кездесулер, кітап көрмесі мен секциялар ұйымдастырылады. Атап айтар болсақ, «Әдебиет және жаһандық мәселелер», «Аймақтық әдебиеттердің дамуы» тақырыптары бойынша пленарлық отырыс, «Жаңа заман поэзиясы: көтеретін негізгі тақырыптар мен мәселелер», «Жаңа заман прозасы: көтеретін негізгі тақырыптар мен мәселелер», «Драматургияның өзекті мәселелері», «Қазіргі аударма ісінің хал-ахуалы» тақырыптары бойынша жеке-жеке секциялар жұмыс жасайды. Сонымен қатар, форум аясында Қазақстан Жазушылар одағы мен Иран жазушыларының қауымдастығы арасындағы ынтымақтастық меморандумға қол қойылады. Сондай-ақ, шара аясында Қазақстан-Ресей қаламгерлерінің кездесуі жоспарланған. Әдебиет тынысын зерделеуге арналған форумды өткізу еліміздің әлемдік әдеби кеңістіктегі интеграциясына мол септігін тигізіп, мәдени байланыстың өрістеуіне жол ашпақ. Adebiportal.kz
78
Мағжан мен Мандельштам
1. Зейiн Шашкиннiң айтқандарынан Мағжан Жұмабаев пен орыс ақыны Осип Мандельштамның жақын таныс болғаны жөнiнде өткен ғасырдың елуiншi жылдарының аяғында маған алғаш рет жазушы Зейiн Шашкин айтқан едi (Осип Мандельштам – ХХ ғасырдағы орыс поэзиясының iрi өкiлi, 1938 жылы Қиыр Шығыста айдауда жүрiп қаза болған). 1934 жылы Зейiн Шашкин Мәскеу­дегi баспа-редакция институтына оқуға түседi. Кейiн бұл оқу орны жабылып қалған, не болмаса тарих, философия және әдебиет институтына қосылған секiлдi. Зейiн аға КСРО жазушыларының I съезiне қызу дайындық жүрiп жатқан кезде, Мәскеудегi Тверь көшесiндегi үйлердiң бiрiнiң ауласында әпендiлеу бiр адаммен ойда жоқта жолығысып қалады. Әлгi адамның сырт бейнесi де бiртүрлi көрiнедi: шалқая бiткен тәкаппарлау басын төмен, аяқтың астына қа­рамасын деп әдейi солай орната салғ­ан секiлдi, екi көзi бұлттардан әрi асып, ғарыш әлемiнен бiрдеңе iздеп жүр­гендей, сонау шырқау көкке тiгiлген… Әлгiге жай ғана көз тастап, әрi қарай жүре берген Зейiндi “Ай, казах!” деген дауыс тоқтатады. Таңғалдыр­ғаны – оның орыстарға тән әдетпен “ей” деп емес, “ай” деп тiл қатқаны. Қазақтар өздерiне етене таныс адамдарға ғана осылай дейтiн. Зейiн тоқтап, мойын бұрады. – Сен қазақсың ба? Өзiм де солай ойлағам, сен қазақ шығарсың деп, жә­не бiздiң Магаға аздап ұқсайды екен­сiң. – Қандай Магаға? – дейдi түкке түсiнбеген Зейiн. – Сен не, Мағжан Жұмабаевты бiл­мейсiң бе?! – деп сұрайды “әпендi” кiсi ендi бұған сәл қабақ түйе қарап. – Мағ… Мағжан… Әрине, бiлем, бiрақ кездеспеп едiк… – Мен мынаған таңғаламын,–дедi әлгi адам, – оны бәрi де бiледi, бiрақ тек аты-жөнiн ғана. Солай ма? “Басы аспанға қараған” әлгiнiң дауысы бұрынғыдан да қатқылдау шығады. – Сiз өзiңiз кiм боласыз? – деп сұрап үлгередi Зейiн. – Мен – Мандельштаммын. Байқаймын, сен бiздiң Маганың атын атауға да қорқатын сияқтысың. Сау бол, қазақ, – деген “әпендi” өз жөнiне кете барады. Зейiн осыдан кейiн бұл адамды Мәскеуде қайтып кездестiре алмапты. Бiрақ Мандельштам деген сирек кездесетiн фамилиясы есiнде бiржола қалып қояды. Зейiндi таңғалдырған оның фамилиясы емес, сол кезде екiнiң бiрi айтуға батылы бара бермейтiн қазақ ақынының атын қорықпай атауы едi. Зейiн осылай күтпеген жерден Мағжан есiмiн Мәскеудегi орыс ақыны Мандельштамның аузынан естидi. Зейiн аға сәл ойланып қойып, арасында жөтел қысып, алқынып, ұзақтау үзiлiстер жасап, әңгiмесiн әрi қарай былай жалғайтын: – Қазiр қай жерде екенi есiмде жоқ, Мәскеуде оқуда жүргенiмде ме екен, әлде Колыма жақта айдауда жүргенде ме… Бiр әдебиетшi, Ленинградтан ба, болмаса Одессадан ба, өте құпия түрде Мандельштамның бiр қазақ ақынымен дос болғанын айтып едi. Және ол Мандельштамның Мағжанға арнаған екi жол экспромтын да айт­қан. Соның бiр жолы ғана есiмде қалыпты, былай едi: “Ну что, Магазин Дукенович, на улице темно?”. Мен дереу әлгi әдебиетшiнi түзете бастадым: “Магазин Дукенович емес, Мағжан Бекенович. Иә, бiзде Мағжан деген ақын болған, фамилиясы – Жұмабаев”. Шамам келгенше оған Мағжан туралы түсiн­дiрiп жатырмын… Ол маған Мандельштамның кiм болғанын айтады. Осындай әдебиетке қатысты әңгiмелермен бiздер Колыманың казармаларында тайганың ұзақ та аязды түндерiн қысқартатынбыз… 2. Қайнекей Жармағамбетовтiң Мағжан туралы естелiгi Мағжан мен Мандельштамның есiмдерiн мен екiншi рет 1970 жылдардың басында қайтадан естiдiм. Ол кезде Қазақстан Жазушылар одағының аппаратында қызмет iстеушi едiм. Бiрде белгiлi қоғам қайраткерi, қаламгер Қайнекей Жармағамбетовпен кездесе қалдым. Ол кiсiмен проза шеберi Ғабдол Сланов дос-жар адамдар екен. Бiр күнi Қайнекей аға бiздi үйiне шақырып, ертеректе Семейде шыққан “Абай” журналын көрсетпекшi болды. Бүгiнгi Абылай хан мен Абай көшелерiнiң қиылысындағы пәтерiне бардық. Бойдақ адам тұратын үйдiң жайы белгiлi, жинаусыз жатыр. Бiрақ кiтап көп екенiн байқадым. Сол уақытта оқуға тыйым салынған басылымдар көзден таса, бөлек тығулы екен. Бiзге революцияға дейiн шыққан “Айқап”, “Абай” “Шора” журналдарының кейбiр даналарын көрсеттi. Кенет Қайнекей аға кiтап сөресiнiң ең түкпiрiне қолын сұғып, жұқалау бiр кiтапты алып, Ғабдолға ұсынды. Кiтаптың сыртындағы “Шолпан”, 1912, Қазан” деген жазу көзiме оттай басыла кеттi. –Апыр-ай, Қайнекей, кiтапханаң айтарлықтай-ақ екен,–деген Ғабдол аға сонан кейiн маған сынай қарап: –Мағжан деген ақынды естiп пе едiң?–деп сұрады. Мен ол кiсiге Мағжан есiмi бала күнiмнен таныс екенiн, себебi әкемнiң ағасы Абақан Қызылжарда Мағжан директор боп тұрған мұғалiмдердiң қысқа мерзiмдi курсында тыңдаушы болғаны үшiн зардап шеккенiн айттым. Және Мағжан 1936 жылы айдаудан босап, туыстарын аралап елге келгенде, Степняктағы мұғалiмдер дастарқан жайып, Абақан ағам бiрге болған екен. Бiздiң сөзiмiздi үнсiз тыңдап отырған Қайнекей аға Мағжанның кiтабын қолына алып: – Мағжанның түбiне жеткен өзiмiз­дiң қазақтар ғой. Мәскеу оны төбесiне көтерiп едi. Бұл сол кездегi қазақ автономиясындағы көп адамдарға ұнай қоймады. Содан кейiн әдебиеттегi шенеунiктер ақынға қарсы өздерiнiң байлаулы төбеттерiн босатты… Бiр таңғаларлығы, Мағжан да бiр кездегi Шоқан Уәлиханов секiлдi орыс интеллигенциясының iшiнен жарқын тұлғаларды қапысыз тани бiлген. Ол Валерий Брюсовпен, Сергей Есенинмен, Осип Мандельштаммен, Всеволод Рождественскиймен таныс болған. Сол кездегi жас ақын Михаил Светловпен жақын араласқан. Орыс клас­сиктерiнен Мамин-Сибирякты, Максим Горькийдi, Ертiс бойынан шыққан жерлесiмiз Всеволод Ивановты аударған, – деп бiраз әңгiменiң басын қайырып тастады. Мәскеуде комсомолдың жоғарғы мектебiнде оқыған Қайнекей бос уақытының бәрiн КСРО Жазушылар одағының ғимаратында өткiзiптi. Сол жердегi газет, журнал редакцияларына барып тұрады. Өзi кiсiмен тiл табыс­қыш Қайнекей көптеген орыс ақындарымен шүйiркелесiп, кәдiмгi­дей жақын араласа бастапты. Олар да бұны ба­уырына тартып, “Казах Кано” деп өздерiнше ат қойып алады. Бұлай деп алғаш атаған Михаил Светлов екен. Екеуара ұзақ-ұзақ әңгiме үстiнде ол Светловтың сол кезде аттарын атауға болмайтын бiраз қазақ ақындарын танитынына таң қалады. Әңгiме бiрте-бiрте орыс поэзиясында “күмiс ғасыр” атанған жиырмасыншы жылдардың ортасындағы әдебиет тарихына ауысады. Ол уақытта Светлов Брюсов институтында оқыған екен. Сол бiр кездердi әңгiмеге өзек еткен Михаил Аркадьевич Мағжан туралы бiраз оқиғаларды еске алады. –Мен сендердiң Мағжан Жұмабаев деген үлкен ақындарыңды бiлушi едiм. Оны Брюсовтың өзi мақтайтын. Небiр атағы бар, қыңыр мiнездi орыс ақындарының өзi оған жол беретiн. Осип Мандельштам: “Осы бiр дала ақынының Пегасы әрқашан ерттеулi. Қараңдаршы, ол адам емес, кентавр секiлдi. Оның астында поэзияның арғымағы ойнақ салады”–дейтiн. Мағжан орыс ақындарымен араласа бастағанда, Мандельштам оны “Мага” деп, ал мен “Жан” деп атадым. Ол бiзге қаржылай көмек те жасап жүрдi. Кафелер мен трактирлердегi шығынның бәрiн ол өзi көтеретiн. Мағжанның мынадай бiр әдетi де есiмнен кетпейдi. Осип Эмильевичтi көргенде, дереу оның: Я больше не ревную, Но я тебя хочу. И сам себя несу я, Как жертву палачу. Тебе не назову я Ни радость, ни любовь. На дикую, чужую Мне подменили кровь –деген өлеңiн оқи жөнелетiн. Мандельштам: “Как наш Мага магически читает мои стихи!” – деп, бұған балаша мәз болатын едi. Шынында да, Мағжан белгiлi, мықты ақындардың өлеңдерiн берiле, шеберлiкпен оқитын. Ол тағы да Мандельштамды құшағына алып, сыбырлай оқиды: Поедем в Царское село! Там улыбаются мещанки, Когда гусары после пьянки Садятся в крепкое седло… Поедем в Царское село! Одноэтажные дома, Где однодумы-генералы Свой коротают век усталый, Читая “Ниву” и Дюма… Особняки – а не дома!. – Мага, Құдай бiледi, осы өлеңдi жазған мен емес, сен секiлдiсiң, – деген Мандельштам бiздi жақын маңдағы трактир, кафелердiң бiрiне бастай жөнелетiн. 3. Мандельштамның экспромты Бiрде дәмханадағы бүкпесiз әңгiме үстiнде атақты “Гренада” мен “Каховканың” авторы Михаил Светлов Қайнекейге: – Сендердiң үлкен ақындарыңа арнаған Осип Эмильевичтiң алты жол экспромты туралы айтсам, қалай қарайсың? Бұған Қайнекейдiң қуанғаны соншалық, даяшыны шақырып, дереу грузинның “Телиани” шарабына тапсырыс бередi. Кенет Михаил Аркадьевич сәл ойланып, сыбырлай сөйлеп: – Былай келiсейiк, ешқандай қалам мен блокнот дегендi қолдарыңа алушы болмаңдар. Жазуға болмайды! Алты жол өлеңдi, өзбектер айтпақшы, кәлләңә сыйғыза алмайсың ба? Мағжан мен Мандельштамның шығармаларымен қазiр ойнауға болмайды! Сондықтан естiгендерiңдi миларыңа жазуға тырысыңдар, – деген Михаил Аркадьевич әңгiмесiн бастады. – Жасыратыны жоқ, Мандельштам өзге республикалардан шыққан әде­биетшiлерге сәл жоғарыдан қарайтын едi. Бiрақ бiр таңғаларлығы, өзi Жұмабаевтан екi жас үлкен бола тұра, оны ұстазы секiлдi құрметтейтiн. Екеуi ақындар жиi бас қосатын “Стойло Пегаса”, “Домино” деген кафелерде жиi жолығысушы едi. Бiрде бiр топ адам кафеде ұзақ отырып, түн ортасы ауғанда шығады. Көше тастай қараңғы. Ол кезде Мәс­кеудiң көшелерiнде жарық болмайтын. Бәкене бойлы, әлжуаздау Мандельштам қазақ ақынын қолтығынан алып: Ну что, Магжан Бекенович, На улице темно?..–дейдi. Мағжан басын әнтек көтерiп, жұл­дызды аспанға қарап, әрi қарай жал­ғап әкетедi: Чудовищна, – как броненосец в доке, – Россия отдыхает тяжело. – Керемет өлеңдер жазады осы Осип – Хлестаковтың қызметшiсi, ә?–деп қояды сосын Мандельштамға қарап әзiлдеп. Мандельштам қалт тоқтап: Стоп, Магжан Бекенович, Под ногами дерьмо…. Мағжаннан бастап, барлығы аяқтарының астына қарайды. Ештеңе бай­қалмайды. Мәз болған Мандельштам әрi қарай жалғайды: Пойдем, Магжан Бекенович, Нам-то все равно… – Мандельштам экспромттың шеберi болған сияқты ғой? – Болғанда қандай! Кейде шабытқа мiнгенде қазақтың ақыны секiлдi, босаған шишаны домбыра секiлдi көлденең ұстап, ұйқасын келтiрiп, әндете жөнелетiн. Мандельштам Құдайдың өзi жаратқан ақын едi. Не керек, “қаламдас достары” оның да түбiне жетiп тынды. Әдебиеттегi оңбағандар мен рухани құбыжықтардың жүрмейтiн жерi жоқ қой. Айтпақшы, “рухани құбыжықтар”(духовные мутанты) деген сөздi Мағжан жиi қайталаушы едi… 4. Қанға боялған “қытайлық” …Барлығы осы Мандельштамның Мағжанға арнаған алты жол экспромтынан басталған секiлдi. Уақыт өте келе Мандельштам осы экспромттың негiзiнде өзiнiң белгiлi “Жил Александр Герцович, еврейский музыкант” атты өлеңiн жазады. Оның жазылған уақыты –1931 жыл, 27 наурыз. Бұл уақытта Мағжанның аты-жөнi кеңес әдебиетiнен бiржола өшiрiлiп, өзi айдаудың қамытын киiп, түрмеден-түрмеге көшiп жүрген. Екi ақынның екеуi де екi реттен сот­талған, екеуi де кеңес билiгiнiң қуғын-сүргiнiне аяусыз түскендер. Екi ұлттың екi түрлi екi ақыны шығармашылық тұлға ретiнде тағдырдың тауқы­метiн тең бөлiскен секiлдi. Ұзақ жылдар бойы Мағжанның атын атауға, ол туралы жазуға болмады. Осыдан шығар, Мандельштамның әйе­лi Надежда Яковлевна өзiнiң ес­телiк­терiнде Лубянканың (түрменiң) дәлiзiнде азап көрiп, үстi-басы қанға боялған бiр “қытайлықты” көргенiн жазады. Мүмкiн, Надежда Яковлевна осы бiр ғана штрихпен күйуiнiң досы, қазақтың ұлы ақынының бейнесiн жадында қайта жаңғыртқысы келген болар… Өйткенi ол Лубянканың дәлiзiнде көрген “қытайлық” туралы жазғанда, “қытайлық” деген сөздi тырнақшаға алып жазады. Ал ендi бұл адамдар тыныс белгiлерiн қалай қолдануды, пайдалануды жақсы бiлген ғой… Ықшамдап аударған Сайлау Байбосын
655
Бізге солақайлар келді!
«Солақайлар» оң қадамымен үдей түсті. Мақсаттары да шашырамаған – қашанда «өнер – өнер үшін» ұстанымында болу, әдебиетшілерді жіктеп-сорттап, қарадай дөңбекшітіп қоятын саясатқа, идеологияға байланбаған, қазақ танымының тамырымен (мифология т.б.) суарылған жаңа эстетика, жаңа әдеби кеңістіктің пайда болуына азды-көпті үлес қосу. Азды-көптісінің өзі осы... Қазақ әдебиетінде кенжелеп қалған көркем аударма саласын сатылап биікке шығаруды көздейді. Бұл тұрғыда «Солақайлар» клубы баппен тәржімалап, өзіңізге дәмдеп ұсынған «Кафканың қуанашын», «Кафканың «қорғанын», «Кафканың трагедиясын», «Кафканың «Америкасын», тіпті «Жалаңаш Кафканың» өзін сүйсініп оқығансыз, білем. Тағы қаншама еңбектері жарияланған. «Солақайлар» классикамен қоса жаңа заман әдебиетін де насихаттайды. Әлдекімдер бұлқан-талқан болса бола берсін – Бұлар қазақ әдебиетдегі мүк басқан «өлшем бірліктерден» басқаша дүние ұсынуға бел байлаған. Клуб болған соң, оның мүшелері болары заңды. Тиісінше, бұдан былай «Әдебиет порталының» бетінде Ықылас Шалғынбай, Шалқар Дәулеткелді, Санжар Бекжан, Еділбек Дүйсен, Арман Әділбек, Бауыржан Матай, Әділхан Асанов, Абзал Сүлеймен сынды «солақайлармен» беттесесіз. Adebiportal.kz Бес ақын: қазақ поэзиясының жаңа кеңістігі Уақыттарды тал-шыбықтай қадап тұрады Мәңгілік терең қазып, Оңқайларды солақайлар адастырады Ақылды өлең жазып. 1. “Аулақта, Балбалдар маңдайында сәулең дірілдеп”. Шалқар Дәулеткелді Иншалла, сонау жылдары виртуоз шайыр жазған “The river is within us” сөз тіркесінен кейін сан уақыт өтсе де, жыр-өлең дамуы дүниежізілік поэзияны қазақ ақыны қалам тартқан “Жібі үзілген батпырауық” деңгейіне дейін көтеріп, бүгінгі modern/postmodern заманына алып келді. Ұйқастан бұрын, ұйғарым сөзі, қорытынды уәжі мән-мағынаны жұмбақтап алапат биіктің жарты жолына сүйреп жеткізеді, шыңға, сосын, бейнеленген образ тартып шығарады. Түйдек-түйдек, кесек-кесек, ірі-ірі. Қаһармандары, кейіптелуі – соқталы, сойталдай, соқтауылдай. Тіпті, жазиралы, ну орманды етегі жақын, жалаңаш төбесі қашық, алып таулардай , көкті түйреген көк сүңгі көсем найза құздарды бағындырып, шексіз ғарыштай кеңістіктерді игеріп, әлемді бір ауыз одағай сөзге сыйдырып, сыйғызып, сыйындырып, сындырып... өрнек салады. Ілуде бір кездесетін мыңнан бір мезеттерден кейін де, Үнсіз терезеден сыртқа қарап отырдық. Өткен қыс күндеріндегідей қар жауған көшелерге, Қағаз батпырауықтарға ұқсап жібі үзілген, Қарап отырдық, одан әрі де автобус аялдамаларына – Мені тастама атты картина ілінген. Үтірлері ғана қалдырылып, соңына бір-ақ нүкте қойылғанда, жұмбақ күшейе түсетін еді, тырнақшалар мен жұлдызшалардан мүлдем бас тартқанда, шешім қиындап, байлаған түйін шешілместей түйіліп, анық түсініктен күдер үзетініміз рас еді. Өткен қыс күндеріндегідей... Көше сыпырушылар да, Жол жөндеушілер де, Жылу жеткізушілер де Дағдарыссыз... Дағдарып қалдық біз ғана келесі қадамды жасауға, Бағыт жоқ бізде... Жүрегіміз жұмсақ сағаттардай балқыған, Уақыт та жоғалған, майысқан тіл де... Балқыған сағат ертеде Сальвадор Дали қолында ғана бар-тұғын. Ұлы суретші нұсқасында – дастарқан шетінен төмен ағып бара жатқан сұйық сағат болатын. Мұнда жүрек қамырдай езіліп, қара мақпалдай иі қанып жұмсарып, арнасынан асып, бөгеттерді бұзып-жарып шыққан тасқынсу тәрізді бұйра-бұйра ақжал толқындары толқып, толқытып, жағалауларды соғады. Шексіз бөгеттерге де, Мінсіз жоқтаушыға да жол ашық... Десек те, бұл тақырып Бауыржан Майтайдың төмендегідей өлеңінен көрініс табады: Мен қайда барамын? Жиегіңде құмға өнген бас сүйек, Қаңғырған қаңбағы сияқты даланың. Мені де дəл солай , Етімді сүйегіме өсірмей, Шаш саусақтарымнан, Қара жерге қадалар тікен өсіріп, Желкенді желге ертіп жібергім келе ме? Қаңбақ қып, Оралмас уақыт теңізіне батырып. Онсызда мен уақыт толқыны соққан жағалаумын, Уақыт мені кеміріп тауысады. Бес ақын да – кеңістікте шалқып жатқан уақыт теңізі толқындары соққан жағалаулар. Уақыт адамды “кеміріп тауысады”, ал уақытты мәңгілік жейді. Құлан жалында сағымы сусыған, Құлан жондардан аунады күн. Күн астында ма, Түн түбінде ме, Ізімді желге қалдырдым. Баяғыда, байырғы замандарда, rock-n-rall топтары, ұлы рок-әншілер “Знает только ветер” деп жазатын еді. “Ізімді желге қалдырдым” сөзінде уақыт баянсыздығы, ғұмырдың тұрлаусыздығы, пенденің шарасыздығы бар. Ең, әуелі, көз жүгіртіп өткенде, екінің бірі аңғара қоймайтын тіркесте, жасырынған тұманды мән-мағына, ауа райындай айқындалып, уақыттың сығымдалған формасы, тұрақтанған бейнесі, көлбең тартқан образы – тұлғаланады. Жалпы, уақытты көру, аңдап-аңғару, соңынан қуып жетіп, қолынан қысып ұстап, сосын, қатты құшақтап, қапсыра құшып жібермеу, қиынның қиыны, уақыт сені жетектеп келе жатқанда, түріне зер сала қарасаң да, бейтаныс келбетінен жүзін анық байқай алмайсың, қашанда бұлыңғыр, әдетте, ол тек өткен шақтан көрінеді, Шалқар оны желге байлайды, жел соққанда ғана – жел, тыныш күйінде – мылқау, үнсіз тымық ауа, яғни, аталған бұл табиғи құбылыс қозғалыста ғана өмір сүреді. Демек, өмір дегеніміз жылжып өтіп жатқан уақыт, тоқтағанда – ажал. Алайда, цифрлардан жаңылып, бағыт-бағдарынан ауытқыған, тоқтаған сағат енді уақытты көрсетпейді, еркін, дербес, егемен уақыт сағатқа қарамай алға, ілгері жүре береді, ол шексіз кеңістікке ғана тәуелді. Сөйтіп, уақыт осы шақтан бой береді. Көл түбіне шөккен сәйгүліктің үміті секілді, Көл шайқаған ақ пен қызыл көбігі. Күн түбінде құлаған құс – Ой теңізін қанатымен сызған хаттар да, Бір кезде тоқтаған. немесе, Ескі қорғанда ұмытылған, Ескі қақпадан еніп сен келерсің, Ай. Аулақта, Балбалдар маңдайында сәулең дірілдеп. Мергия жапырағындай жұлынған ай түбінде, Оны да Жел тербеп тұрғандай… 2. “Құм басып кеткен үйімнің ішінде Тасқа айнала бастаған тереземді іздеп жүрмін”. Арман Әділбек Уақыт тасқа айналады. Тілі шартты сандарды нұсқап, бүкіл әлемді арбап, дүниені тылсым тербетіп, кеңістікті әлдилеп, тұрлаусыз, соңында ізі, белгісі жоқ, алды күңгірт, аяғы бұлдыр, Ібіліс сағат, қос қанатынан кезек-кезек майда құм құйылып, шөл далалар сусып төгіліп, сиқырдың күшіндей, мезгілдерді, маусымдарды, жылдарды, дәуірлерді, замандарды, ғасырларды көмеді, жабады, жұтады, яғни сағат қанаттарынан уақыт тамады, бірде тасты жарады, бірде тастың өзіне айналады. Уақыт – құм, сосын, тас. “Сандық” – қазыналы өлең. Үлкен абстрактілі ұғым-түсініктерді нақтылы, образды бейнелейді. Біз жырдан қолда жоқ, көзге көрінбейтін бейнелерді, демек, болмысты, уақытты, ғарышты аңғарамыз. Болмыс бар екендігімен, өтпелі еместігімен, қатыстылығымен құнды, уақыт шарттылығымен күмәнді, ғарыш шексіздігімен түсініксіз. Олимп төбесі ме? Нілдің түбі ме? Өтүкен бауыры ма… Әйтеу, бір алыс жақтардан жүректі суырып алардай сүркейлі шуыл жаңғырды: - Сандық! Пандораның сандығы десті біреулер оны түнеріп, Бұлыттар шырқырай ақты қашыққа, Келесі бір әлемді іздеп. Тастар селт етіп оянды Қандай бір қиямет тумағын сездіріп. Тағы: Мұсаның сандығы десті тағы бір білгіштер, Құпиялық біткеннің кіліті соның ішінде, –Аш-дағы, жер бетін жұмаққа айландыр. Қол-аяғы қиылған жетімек ұлдың жылағаны ма? Иесін жоқтаған қобыздың аңырағаны ма? Белгісіз бір дауыс тау мен даланы өткендей болды күйдіріп. Мүмкін, бұл “алыптың түмен жылдық шыңырау қақпасын күркірей соққаны” емес, сықырлата, тау-тасты жаңғыртып, шалқасынан ашылып келе жатқан алапат, ауыр, жарма қақпалары шығар, қойнауларында талып, талықсып бір уақыттар жатыр, әлде шығар есігін таба алмай сенделіп тарихтар жүр, кім біледі, біз жоғалтып алған талай қиян-кескі ұрыстар, майдандар, соғыстар, жорық жырын шырқаған қара орман қалың қол, шеру тартқан шеріктер, аттаған табалдырығынан, есіктің маңдайшасынан жаңылып, босағада сығылысып, адасып қалды ма, бәрі тегіс төрде жүретін қадірлі, құрметтілері еді, қастаңдықтар, сатқындықтар, жалған махаббаттар, сауын айтып сақараны шақырған ата-баба асы, ұлан-асыр той-жиыны, қызық, қуаныш, ертегілер, аңыздар, уақиғалар бұл сандықтың немесе үңгірдің ішінде қамалып, кіре берісте топтасып, кептеліп, сығымдалып тұр. Кім босатады? “Өліарадағы жазиралы шөл”, “мөлдір әйнектей жарқыраған кеш”, аралас-құралас, бейне бір сана арнасындай, ағысындай, асып-тасқан жайылымындай, жайлауындай, бір-біріне соғылысып, сапырылысып, кездейсоқ тоқайласып, тосын қайшыласып, жүйесіз, ноқтасыз ба, жүгенсіз бе, жүйрік пайым, ұшқыр ой билік құрады. Ояу санада ой-шұқыр көп, тегіс жол, төте бағыт, анық соқпақ жоқтың қасы, ескі сүрлеу, көне даңғыл, сілемденіп белгісіз бір жақтарға тартады. Ермен иісі бұрқырап тұрған анау беткейдегі мазарларда Келешек жоқ. Өте дәл берілген баға. Арман Әділбек образдары тыңнан түрен салады, кешегіні қайталамайды, өткенге сүйенбейді, үйренеді, болды. Мен таңырқауды ұмытқалы Тіршілік мені тым алыс мекенге жетектеп барады, Ол тіршіліктен де алыс дүние. Жолдың бәрі еске алуға бастағанымен, Өліммен аяқталмайды, Өлімнің шексіздігі соншалық Ұжымақ пен тозақты Фәни мен бақиды қақпақыл етеді. 3. “Дүниенің бəрі ой, Ойдың бəрі сөз”. Бауыржан Майтай Бауыржан “Жолда” “Мені іздеп таптың ба? Мен сені іздеп адастым”, деген сауал тастайды. Дұрыс пікір. Егер, тіпті, ол бабасы жүрген жол болса да. Өлеңде, әдетте, ұйқастан – форма озық, мазмұн терең, образ күрделі әрі қиын. Образ бәрін қамтиды, мәнерін де, өнерін де, сенерін де. Мен сендемін бе? Қашан басталдың? Қайда барасың? Бағытым қайда өзі? Күрделі сұрақтар, Ницшенің көше жағалап жүрген мәңгілік сұрақтары тәрізді. Бейбіт, момын, ұсақ, майда емес, керісінше, тентек, жаужүрек, ірі, алапат сұрақтар. “Әңгімесі” де қызық. Шарап ішкенде, шалқар дүние көрінеді, мүдделер айқындалады, оны ақындардың мадақ жырларынан аңғарасыз, біреудің сөзін сөйлеп, басқаның түтінін түтетіп отыр, бөтен мақсат-мұраттардың күлін шығарады, тамызығын тұтатады, отын көсейді, құл тіршілік, сенімінен айырылған, жасыған, қайратсыз, дін-рухынан, бірегейлігі, тектестігінен адасып, жырының тозығы жеткен, бөгде мәтел, жаудың мақалынан уәж келтірген, айтқан, адасқақ ақындарда белгі жоқ, жұтылады, сіңіріледі, жойылады, тарих өткен соң, ағаш атқа мініп, жаттың поэзиясын оқып, масқара болады, мүмкін, болмайды, оны ешкім, елі де, жұрты да, халқы да есіне алмайды, жоғалады, “ізін желге” байлайды, сосын, кетеді қаңғып, сақараны, бетпақ даланы қыдырып, кезіп, елсіз жұртта еңіреп жылап, соққан желдің сүйкімсіз әнін шырқап... тарихи бағасы осы, ұмытылады, мәңгілік азапқа түседі. Ерікті желдің ізі де еркін, қайда жосып бара жатқаны беймәлім, топыраққа түспейді, жерде қалмайды. Бірақ, сол бір жыршылар ұйтқып соққан желдің бауырында тулақтай сүйретіліп, әсемдігінен, маңызынан айырылады. Қанатын кесіп құс асырайтын көршілер туралы айтылды, Бірі қарттық жайлы айта бастағанда, Шөлдегеніміз еске түсті, Су ішкіміз келді, Біз бəріміз өкіндік , Бөлмеде таза судың аз қалғанына, Біз шөлдедік, Бізде бағыт жоқ, Бізде су жоқ. 4. “Қолымыздан жел болу жайлы армандау ғана келеді”. Абзал Сүлеймен Әрине, желдің айтқанымен жүргенше, өзің дауыл, жел, самал болған жақсы. Соқса – соға берсін, бірақ, еркіндігіңіз, тәуелсіздігіңіз, дербестігіңіз қолыңызда, өз туыңызды өзіңіз көтеріп, жорықтарды өзіңіз бастап барасыз. Бірақ, қиындықтары да жеткілікті. Абзалдың мына бір өлеңі Альбер Камюдің “Бөгдесін” (“Чужой”) , Жан-Поль Сартрдың “Лоқсу” (“Тошнота”) атты дүниесін еске түсіреді екен. Кезінде екеуін де аталған шығармалары үшін Батыс жұрты төмпештеп еді, антигуманист те, нигилист те болды. Шын мәнісінде, екі автордың дауға түскен қос туындысы екеуінің философиясының жалғасы, көркем прозадағы көрінісі, пәлсапалық ой-тұжырымының әдеби нұсқасы, көркем қаһарман, кейіпкерлік үлгісі ғана болатын. Яғни, Камю мен Сартрға философиясын білмей, түсінбей тиісті, ой жарыстыру орнына, сыншылардың аузына ақ ит кіріп, көк ит шықты. Қазір бұл повесть пен роман экзистенциалистік философиялық ағым тұжырымдамалары аясында қарастырылады. Қашан өткені де, Қалай өткені де белгісіз балалық шағымыз Бізді тапжылмай күткен туған жерде əкені еске алдық, Лезде ұмытуға тырысып қайта. Мəйітті жерлеушілердің ауаны тербеген күрсінісі, Артында жылағандардың ауық-ауық дауысы - Бір сəт ауада қалқып... Бір сəтке бəрі меңіреу күй кешіп, Ештеңенің мəңгі еместігін түсінгендей. Аяғымызды сүйретіп басамыз, Құдды тек қозғалыс қана тірілтердей уақытты... Оның соңғы сапарында желден жусан жапырылып, Құйын топырақ көтерді. Жерледік сосын біз оны, Естеліктерімізбен бірге зіл батпан топырақ астына... Абзал Сүлейменнің “Желге ұшқан құстары” да – мықты. Біз тағы, Тәніміз байланған қараңғы көшені кезуге мәжбүрміз, Біздің көзіміз де, қолымыз да байланған. Жалаңаш ағаштар қолдарын созып шақырады тағы - жел ізін салған көшеге... Яки бір қыстың, Яки бір күздің салқыны кезеді, самалы еседі, Көп қабатты үйлерді əлдилеп. Түс пен өңнің сірескен жібін үзуге тырысып. Үнсіз бақылауға ғана жетеді шамамыз, Қолымыздан жел болу жайлы армандау ғана келеді... Сосын тағы жүреміз көшеде түнекке ұмтылып, Күн орнына күн болуға тырысқан шамдарға көңіліміз толмай, Менің де жел болғым келді... 5. “Мұнарасын тұман қамаған мешіт”. Еділбек Дүйсен Ғажап! Қандай ғажап өлең жолы... Поэтикалық қуаты зор поэзия. Рас, “1782” деген өлеңі осылай басталады. Мұнда, сірә, бір гәп бар, демек, бір ұлы оқиғаны меңзеп тұрса керек, қай шаһардың қақпасы алдында мүридтер аяулы дін исламның жасыл байрағын желбіретіп тұрды екен, қай мүмін ең биік үйдің төбесіне Тәңір туын қадады... Мұнарасын тұман қамаған мешіт, Пəрəнжі киген қарындасымдай, меңді. Бір кездердегі нəп-нəзік үміт бүгін шыдам кейіпіне көшіп, Үнсіздік шеңберінде өлді... Үнсіздік шеңбері өртенген кітаптар даусы. Ондағы тіршілік түсіне ой болып көштік. Құмығып тіл қатады суфлер сыбырына қарсы Өртелген кітап ішінен өткен күн өксіп. Жалпы, бес ақын да талантты, білімді, өрелі. Сирек кездесетін жайт. Бір өлеңі екінші бір өлеңіне жалғасып, сабақтасып жатады. Мысалы, Еділбектің “Ұйқысырауын” қараңыз. Биіктікті батпырауығым жеткен жермен, Тереңдікті құдық түбіне лақтырылған таспен өлшедім. Құдірет туралы ашық айтудан қорықтым, Кейін, ашық айтпаудың құдірет екенін түсіндім. Жылап аққан қанның өзінен Оған тəн реңді іздедім. Кейін, Құдайды қарғаған шешем дауысынан селк етіп ояндым... Жоқ, бұл менің түсім екен деймін. Терезе түбінде азан даусы ұйып тұр, Иə, əлбетте! Естімек үшін терезе ашуға ұмтыламын, Сайтан алғыр! Ылғи да құдайсыз кітаптарға сүрініп кетемін. Жоқ, бұл менің түсім емес деймін... Қорыта айтқанда, білімдар, ізденімпаз, жүйрік ақындар. Ойлары ұшқыр, сөздері терең, образдары бай. Уақыт, мәңгілік, өмір, шексіздік, тарих секілді іргелі философиялық категорияларды еркін меңгерген ірі ақындар. Қуанамыз! Дидар Амантай жазушы, философ
513
Тағы оқыңыз  >
МУЛЬТИМЕДИА