Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы
Фридрих Ницще. «Заратустра солай деген»
(Үзінді) Заратустра отызға толған шағында өзінің туған жері мен өзен-көлдерін тастап, тауға қоныс аударды. Мұнда жаны мен жалғыздығынан рахат тапқандықтан, он жыл бойы зеріккен де емес. Ақыры жүрек қағысы өзгеріп, бір күні атқан таңмен таласа оянып, күнге үңіле былай деді: «О, Ұлы Жарық! Мынау әлем болмағанда сен шуағыңды қайтер едің?! Он жыл бойы күн сайын сен менің үңгіріме дейін көтерілумен болдың. Егер мен, менің есегім мен әпжыландарым болмағанда, өз шуағыңды өзің ғана қорек қылып жүрер едің. Бірақ біз әр таңда сені күтіп, шамадан тыс нұрың мен шуағыңды қабылдай келе, соңыра саған алғыс білдіретінбіз. Қара! Мен өте көп бал жинап қойған ара сынды өз даналығыма өзім қарық болдым! Адамдардың арасындағы даналары – өз ақылсыздығына, кедейлері – байлықтарына қуанбай тұрып мен оларға өз даналығымды бөліп-жарып бергім келеді. Ей, Ұлы Жарық, сен әр кеш сайын төменге түсіп, терең теңізге сүңгіп кетесің де, өз шуағыңды әлемнің екінші жағына апарасың. Мен де адамдарға даналығымды беру үшін төмен түсуім керек. Кеудемдегі даналық кесесінен алтын сұйықтық төгіліп сенің нұрыңның нәрін адамзат жүрегіне жұқтыру жолындағы сапарымда жарылқай гөр! Қарашы, бұл кесе тағы да босап қалғысы келіп тұр, ал Заратустра тағы да адамға айналмақ». Заратустраның күнінің батуы осылай басталды... Ол таудан жалғыз төменге түсіп, жолшыбай ешкімді жолықтырмады. Бірақ орманға аттай бере алдынан шөп тамырларын теріп жүрген шал шығады. Ол Заратустраға былай деп тіл қатты: «Маған бұл жолаушы жат емес, бұл Заратустра бірнеше жыл бұрын осы жерден өткен. Бірақ ол өзгеріпті. Ол кезде сен өз күліңді тауға әкетіп едің, енді шынымен отыңды жазыққа апармақсың ба?! Сен оянғансың, ұйқыдағылардың арасына не үшін оралмақсың? Теңіздей жалғыздықта өмір сүріп, енді құрлыққа шықпақсың ба? Тағы да өз мүрдеңді өзің тасығың келді ме?!» Заратустра: «Мен адамдарды жақсы көрем». Шал: «Мен де дәл сол себептен ормандар мен шөлдерге кеткен жоқпын ба? Адамдарды тым қатты жақсы көргендіктен емес пе... Ал енді адамдарды емес Құдайды сүйемін. Адамзатқа деген асқан махаббат мені өлтіріп тынар еді... » Заратустра: «Мен махаббат жайлы не айттым! Бар болғаны адамзатқа сый беру үшін келгенмін». Шал: «Оларға ештеңе таратудың қажеті жоқ. Одан да олардан бірдеңе тауып өздерімен қоса алып кет, әрине егер өзің қаласаң. Ал бұл оларға көбірек ұнаған болар еді. Ал шынымен де бірдеңе бергің келсе, аздап қайырымдылық жасауыңа болады, және олар оны өзіңнен жалына сұрайтындай қыл». Заратустра: «Жоқ. Қайырымдылық жасауға қолым тым қысқа». Шал: «Онда қазынаңды қабылдайтындай қылып көр. Олар біз секілділердің сый беруге келетініне сенбейді. Оларға біздің көшедегі әр қадамымыз жалғыздық жалмауызындай естіледі. Және түнгі көшені таңның атысына дейінгі уақытта жаяу кезген адамды көргенде, өз төсегінде жатып алып «Бұл ұры қайда бара жатыр?» -деп қана ойлары анық! Сен адамдарға бармай-ақ орманда қалып жыландармен күн кешсеңші! Неге мен секілді аюлардың арасында аю, құстардың арасында құс болып өмір сүргің келмейді?!» Заратустра: Әулие, ал сіз орманда не істеп жүрсіз?! Шал: «Мен жадымнан әуен жасап, орманды кезіп ән салам. Ән шығарғанда бірде күліп, бірде жылап көзімнен жас ағызамын. Осылайша үнемі Құдайды бір сәтке де есімнен шығарған емеспін... Әндету, жылау, күлу арқылы өз Құдайымды есіме ала отырып, мадақ келтіремін. Ал бірақ сен бізге сыйға не әкеле жатырсың?» Бұл сөздерді ести келе Заратустра Әулиеге бас иіп: «Мен сізге не берер дейсіз! Қайта сізден бірдеңе алып қоймай тұрғанымда кетуге рұқсат беріңіз!»-дейді. Солай екеуі екі бағытқа жүріп кетті...Шал мен адам...екеуі де кетіп бара жатып балаша мәз болып күлген тұғын. Бірақ Заратустра жалғыз қалған сәтінде өз жүрегіне: «Мүмкін емес! Бұл әулие қарт өз орманында жүріп әлі күнге дейін Құдайдың қайтыс болғанын естімеген бе?!» - деп үңіле берді... Заратустра солай деген. **** Әлемдегі ең керемет құндылықтар оларды насихаттамаса ештеңеге де тұрмайды. Бұл насихаттаушыларды халық «Ұлы адамдар» деп атайды. **** Халық пен даңқ комедианттарды қоршайды. Әлемдік заңдылық солай. Өкінішті... **** Өз досыңның алдында киім киіп жүргің келмей ме? Сен оған өзіңді табиғи қалпыңда ұсынғандығың досың үшін үлкен абырой саналуы керек. Бірақ ол сені көкірегіңнен итереді. «Кто не скрывает себя, возмущает этим других». **** Ұзақ уақыт бойы әйелдердегі құлдық пен билеушілік қасиеттер жасырынып келді. Сондықтан әйелдер достыққа дәрменсіз келеді. Олар тек сүюге жаралған. Әйел махаббатында әділетсіздік пен көрсоқырлық бар. Ал сезімдері әрқашан найзағайдай кездейсоқтыққа толы немесе таңға жақын түн секілді. Оларда жолдастық бар шығар, бірақ достық болмайды. **** Мен сендерге жақыннан қашып, алысты жақсы көруге кеңес беремін. Өйткені адам өзін мақтағысы келгенде куәгерлерді шақырады. Ал жақындарыңа сен тек жақсы жағыңнан көрінгендіктен олар сен жайлы жақсы ойда болса, өзің туралы өзің де тек жақсы пікірде қалып, өзгеріс пен даму процессі баяуламақ. ***** Адамдармен ара-қатынас жасау табиғи қалып пен мінезді құртады. **** Бірде маған шайтан: «Тіпті Құдайдың да өз тозағы бар. Ол – оның адамдарға деген махаббаты. Құдай қаза болды. Ол адамдарға деген аяныш сезімінен өлді»,-деді. **** Сенің маған жасағандарыңды мен кешіремін. Бірақ мұның бәрін сен өз-өзіңе жасаған болсаң, мен сені ешқашан кешірмес едім. Міне, бұл – достық! Заратустра солай деген. Аударған: Қарлығаш ҚАБАЙ
8
Өз жүрегіңе үңіл немесе Әдебиет әлемді құтқарады
Ой-толғам Сөзді сәл көңілсіздеу «нотадан» бастауға тура келіп тұр. *** Әлеуметтік желіден әлдебір шығарманы шолып отырып қатты аңтарылдым. Автор мұнысына «әңгіме» деп айдар тағыпты; бірақ жазба бұл жанрға да, новеллаға да, тәмсілге де жатпайды. Осылардың қойыртпағы десек дәлірек. Жазушы орта буын өкілі саналғанымен, дайындығының әлсіздігі анадайдан-ақ андағайлайтындай. Бірақ азын-шоғын тәжірибесіне сүйеніп, оқушы түйсігін түртпектеп ойнауға, көңіл толқытуға, тиімді «әсер» туғызуға тырысып бағады. Оның үстіне махаббат – «өтімді» тақырып. «Оқиға» бір мекемеде жұмыс істейтін әйел мен ер адам арасындағы тұрпайылау «сезімге» құрылған. Қаламгер осыны кіршіксіз сүйіспеншілік орнына көрсетуге талпынады. Тек мұнда ешқандай өмір прозасы жоқ. Көркем туынды заңдылықтарына сәйкес айшықты сурет, қанық бояу, жеңіл динамика, қисынды драмалық тартыс, қызықты сюжетті де кездестіре алмайсыз. Осыдан кейін адам табиғатына терең бойлау, оның жан әлеміндегі құбылыстарға үңілу, ізгілік, тіршілік философиясы нышандарын күту артық та шығар. Әйтеуір, «Шіркіннің сұлуын-ай! Алқымындағы меңін айтсаңшы!» дегендей «шалқыма» сөз жиынтығы баршылық сияқты. Қайран қалдырғаны да сол, көпшілік осынау қарабайыр дүниеге: «Керемет. Ғажап. Сұрапыл. Классика. Шедевр» деп тамсанып, комментарий жазыпты... Аласапыран күй кешеді екенсің. Таңырқау. Күмән. Қабаржу. Шарасыздық ахуалы... кезек алмасып, «бұл не, надан қара күштертің нағыз өнерге қарсы ашық майданға шыққаны ма» деп ошарыласың. Әлде қаламгер әлгіндей пікірлерді әдейі ұйымдастыра ма дегендей күдік те тумай қалмайды. Ал жаңағы асқақ бағаға сәл келіспесең, өз-өзіне сенімді «сарапшы» топ ит-теріңді басыңа қаптап, түтіп тастайтыны анық. Түршігесің. Әдетте: «Мейлі, шығара берсін. Жазуға әркімнің қақы бар. Халықты ешкім алдай алмайды. Бұқара көпшілік асыл мен жасықтың қасиетін лезде ажыратып алады» деп өз-өзімізді жұбатамыз. Ал сол ең «әділетті» оқырманымыздың сиқы ­– анау... Расында да, осындай қисынсыздықты алғаш аңдағандай таңырқадым. Ойпырмай деп бас шайқамасқа лаж жоқ. Жабайы капитализм деген «жарықтығымыз» құндылықтар орнын ауыстырумен бірге Әдебиет пен Өнерді де екінші, тіпті, үшінші қатарға алаңсыз ығыстырып-ақ жіберіпті. Сөз қадірі түсіп, талғамымыз да мейлінше төмендеп, алтын мен жезді ажыратудан қалып, адасыңқырай бастауымыз сондықтан шығар. Ал мұнша үстірт жазылған шығарма иелері ешбір жауапсыз көрсетіле салатын жаңағыдай «құрметтің» өсіретін емес, керісінше, біртіндеп өшіретін әрекет екенін сезінбей ме?! Әй, дегенмен, бұларға керегі де сол ғой; өтірік болсын көпіртіп мақтап, «даңқыңды» асырып қалып жатса жеткілікті емес пе! Ұят-аятты неғылсын. Еріксізден Әбіш Кекілбаевтың: «Әдетте тапшы талант талғампаз болмайды; ондайлардың жатса-тұрса ойлайтыны – барымен базар қылып, қатардан қалмаудың, кеуделеп болса да ілгеріден көрінудің қамы» деген сөзі еске түседі. (Кекілбаев Ә. Дәуірмен бетпе-бет. Бүгінгі қазақ әдебиеті туралы ойлар. «Жазушы», Алматы – 1972. 33-б.) Сонда осылардың дегені бола бере ме? Солақайлыққа қашанғы ерік береміз? «Әдебиет ­– ардың ісі» деп жүріп арсыздыққа неге барамыз? Қастерлі елдік мүдде, қасиетті мақсаттар қайда қалмақшы? Және бұл үрдіс қашанға дейін созылады өзі?.. Бізді қинаған бұл сауалдардың көпшілік замандасты да толғантатыны анық. Әдебиеттің алдындағы жауапкершілік Тахауи Ахтановты да осыдан жарты ғасырдай бұрын алаңдатыпты: «Әуезовтен кейін қазақ жазушыларына әдеби еңбек тым қиындап кеткенін жасыра алмаймыз. Ол жарық жалғанның алдында жақсы атандырып кеткен әдебиеттің биік деңгейін төмендетіп алмау қай-қайсымызға да оңай түсе қоймас. Дегенмен, біз орасан көп дос-жарандарымыздың алдында ғана емес, әрқайсымыз өз арымыздың алдында өз қадірімізді түсіріп алмау үшін, мұндай аса жауапты сыннан сүрінбей өту жолында еңбектенуіміз керек». (Ахтанов Т. Керуен. Әдебиет туралы ойлар. – Алматы: Жазушы, 1969. – 220-б.). Ал бұл жағынан бүгінгі дәрежеміз қалай? Ауызды қу шөппен сүртіп, күңірене бергің келмейді-ақ. Тәуір дүниелер бар. Әйткенмен, жоғарыдағыдай көрініс көбірек сипат алып, деңгейдің қатты аласарғаны, жалпы көріністің солғын тартқаны өтірік емес. Сол себептен де шығар, расында, ортақол, кейде, ол мөлшерден де төмен дүниелерді місе тұтып дағдыландық. Әлбетте, Әдебиет пен Өнердегі дәлдүріштік дәл бүгін ғана пайда болған жоқ, әлімсақтан келе жатыр. «Әдебиеттің партиялылығы» мәселесі күн тәртібінен түспейтін сонау Ленин заманынан беріде осы саладағы жолбикелікпен күрес туралы арнайы қаулылар да қабылданған екен. Сонда да осы салалардағы алаяқтық пен өлермендіктің жолы кесілмепті. Бір жақсысы, алып дарын иелері арагідік ғажайып сыпайылық, мол парасат үлгісін көрсетіп отырғаны қуантады. Мұндайда Мұзафар Әлімбаевтың бір жазбасы ойға оралады: «Максим Горький Антон Чеховқа жазған бір хатында: Мен әлі жазушы емеспін, әзірге жақсы ғана оқырманмын, – депті. Мұны әлгі тұста «Фома Гордеевті» беріп үлгерген Горький айтып отыр. Міне, кішіпейілдіктің көкесі. Елдің құлағына екі сөзі әлі жетпегендердің есерленіп кететіндері бар-ау бүгінде». (Әлімбаев М. Көңіл күнделігінен Эссе, зерттеулер.: «Жалын» баспасы. Алматы. – 1980. 45-б.) Бұдан заңғар Мұхтар Әуезов айтатын «шала шекспир, толыспаған толстойлардың» аяғы сол Мұзағаңдар дәуірінде де тыйылмағаны байқалады. Жұмекен Нәжімеденовтің «Эпиграмма» деген шумағы осы тәріздес «данышпандарға» арналғандай: «А, дүние» деп бастап еді өлеңді, сонау кезгі ұлыларға ұсап қап. Бар әлемді құшпақ еді ол енді қалды мынау бос ауаны құшақтап. Салқын тартып сала берді сөзі де, көп ұстаздың тасасында бұқпақтай, «А, дүниені» қаратып ап өзіне отыр білем айтатұғын түк таппай. (Нәжіменденов Ж. Үш томдық шығ. Жинағы. Т. 1. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы. Жазушы, 1996. – 179-б.) Мұндай ағайындардың қатары қазаннан қақпақ кеткен қазіргі кезеңде тіптен көбейгені түсінікті. Бір есептен, бұларды кешке дейін сөге беруге де келмейді-ау. Әдебиет «ауылында» жүрген біз де белгілі табысқа қол жеткізуге ұмтыламыз. Жұлдыздарға ұмсынып, ақырындап ғаламның азырақ бөлігін «игерсек» деп талаптанамыз. Несі бар. Сонша өрескел ниет емес шығар. «Өлеңге әркімнің-ақ бар таласы». Дегенмен, бұлардан да қиыны, әмбе ең маңыздысы – өз-өзімізге жетіп, өз бойымыздағы айрықша Әлемді ашу екенін ескермейтін көрінеміз. Әлгі жиі айтылатын «Өзіңді таны» деген өсиет бекер болмай шықты. Оқушыға қажетті Ақиқат ең алдымен өзіңнің жан-жүрегің арқылы ғана айтылатын секілді. Мәселен, жазушы Ольга Берггольц: «Главная книга писателя ­– во всяком случае моя главная книга – рисуется мне книгой, которая насыщена предельной правдой нашего общего бытия, прошедшего через мое сердце...» ­– дейді. Ал біз, көбінесе, сол көкейдегі қаны сорғалаған шындығымызды айта алмай қор болады екенбіз. Ерлігіміз жетпейді. Әлде арынымыз кемдік қыла ма; бәлкім, дарынымыз, дәрменіміз... пәрменіміз жетімсіздік жасайды. Сондықтан, ептесектеп, мұңы басым халқымыздың ұлттық кодындағы жанын ауыртып, көңілін босататын ең «осал» нүктелерін шұқылап, «тиімді» тақырыптарды таңдаймыз. Сөйтіп, жүректің тұсындағы сөзді емес, тілдің ұшындағы бірдеңелерді айтып, жылтырақ сөзді олай-бұлай жалақтатуға күш саламыз. Әлгіндей шалажансар, күлдібадам бірдеңелер осылай туындап жатпақшы. Мұнымен қоймай, сол шикі дүниеге мақтау дәметеміз. Осы тілемсектігімізді білетін «жанашырларымыз» немесе өзіміз құрып, айналға шоғырландырып алған «сергек» топ көңілжықпастықтан жоғарыдағыдай «О, баға жетпейді! Теңдессіз!» – деп аспандатып, «жарылқап» отырады. Демек, өз-өзімізді алдарқатамыз; ал шынайы шығармашылыққа ең қажетті қасиет ­– өз-өзімізге деген адалдыққа қиянат жасалады... Айтпақшы, шындықтан алшақтаудың тағы бір себебі бар. Ұзақ уақыт өтірікке сеніп әдеттенген талғамы төмен оқушы енді сіздің ақиқатыңызды қабылдай алмайтын халге жетеді. Даяр емес. Қым-қуыт, ұлыжіңгір тірліктің шындығына сенбейді. Ол оның аясы бір уыс дүниетанымына сыймайды. Өмірдің өзіндей күрделі де, қарапайым, рас әңгіме айтыла бастаса: «Ойбай, олай болуы мүмкін емес! Сіз қателесесіз» деп баж ете түседі. Сол себептен, оның көңілінен шығу үшін, жалған сөйлеп, көлгірсуге барасың.. Міне, бұл да ­– бүгінгі басты кемшілігіміздің бірі. Тегінде, Шындық, Адалдық деп босқа шырылдамаймыз-ау. Мұның сыртында рухани өмір ғана емес, елдің әлеуметтік-экономикалық тұрмысы, бақуатты тірлігінің маңызды тетіктері де жатыр. Себебі, аярлыққа бейім, өтірікке иланғыш елді алдау да, адастыру да оңай. Мүдделі күштер халықтың осы әлсіздігін өз саясатына сәтті қолданып, басына бермекші. Өте шыншыл, жан-жүрегі таза, көкірегі ояу, намысқой елмен дұшпан да санасатыны даусыз. Ал арам дүниені жазушылар мен оларды қолдаушылар, қай жағынан алсаңыз да, әзәзіл әлеует үшін жұмыс істейді. Өйткені, өздері де сол сұрқия күштердің бір бөлшегі. Елді адастыру, сайып келгенде, қылмысқа пара-пар. Ендеше, Әдебиет пен Өнердің тазалығы бүкілхалықтық, ұлттық қастерлі мұрат! Василий Шукшин: «Қаламыңды Шындыққа матыр! Ізгілік дегеніміздің өзі – Шындық. Бұл – ерлік, адалдық, елдің мұң-мұқтажымен ғұмыр кешу; халықпен бірге тыныстап, жұртпен бірдей ойлау, өйткені ол әрдайым Шындықты біледі» – дейді. Нағыз Әдебиет адамды рухтандырады, оның мінез-құлқын қалыптастырады, белгілі құбылыстарға деген көзқарасын шыңдайды, дүниетанымын кеңейтеді. Жан үйлесіміне әкеледі, әсемдікке үндейді. Кісінің қиялын ұштап, қанаттандырады. Кемелдікке баулиды. Тұтас халықты ізгілікке бастайды. Адамды дүр сілкіндіріп, қайта түлетіп отырады. Кейінде қолға алынған рухани жаңғыру ісі, негізінен, Әдебиет пен Өнер арқылы жүзеге аспақшы. Ал біз сөз басында келтірген шығармада қоғамға ықпал ететіндей бұл қасиеттің бірі де жоқ. Жауырды жаба тоқуға үйренген жаны жүдеу қаламгердің ізденбейтіні, өзі де тоқырауға түсетіні аян. Ол баяндалатын жағдайды қаншалықты сұлу қылып түзуге тырысқанымен, әр жерден үзіп-жұлған жабағы жүндей ескі-құсқылық әсері қалады. Қарап отырып қоңылтақсып, мазаң кетеді. Оның үстіне жаңа заманғы Әдебиет бүгінде күрделі құрылымдық өзгеріске түсіп, мейлінше жаңарып, өмір ырғағына бейімделе бастағаны белгілі. Сыншылар мұны, негізінен, классикалық және тартымды-сәнді әдебиет деп жіктеп жүр. Олар екінші бағытқа: постмодернизм, концептуализм, интеллектуалдық әдебиет, магиялық реализм, киберпанк, фэнтези жанрларын жатқызады. Сөз орайында тоқтала кетейік, классикалық әдебиеттен жеру көріністері ішінара белгі бере бастағалы да талай уақыт өтті. Айталық, әлемге танымал ақын және прозашы, драматург Виктор Соснора: «Наша литертура в основном угрюма, дидактична и для чтения неинтересна. Неинтересно читать формалистическую прозу Пушкина и Толстого, бездуховных скучноносых Чехова или Тургенева – все учат как тучи, нависая надо мною своими бородами, бакенбардами и песне. Это эпическое отступление я перечеркиваю и читаю Довлатова» деген сөзді бұдан ширек ғасырдай бұрын айтыпты. (Журнал «Звезда», СПб., Сергей. – 1994, №3). Ол, әрине, ежелгі классиктерді мүлде жоққа шығара қоймағанмен, романтизмнен гөрі ең жаңа заманғы реализмге іштартатынын, өз замандасының шығармаларын қызықтырақ деп санайтынын тұспалдаған секілді. Жалпы алғанда, Әдебиет пен Өнердегі біршама кері кету көріністері бізде ғана емес, бүкіл әлемде жүріп жатыр деуге негізіміз бар. Мысалы, әйгілі опера әншісі Галина Вишневская (марқұм) осыдан алты-жеті жыл бұрын газет тілшісіне берген сұхбатында өз саласындағы келеңсіздіктер туралы: «...Мұның бәрін кездейсоқ жолбикелер жасайтыны анық. Дарынсыз авантюристер. Кейбір көрерменнің көңілінен шығамыз деп оңай олжаға кенелудің жолына түсіп алған, (тіпті, көрерменмен санасады деуге де келмейді), сөйтіп әлгіндей бассыздыққа барады. Бәрі айғай-шу, талас-тартыс, жарнамаға, арзан күлкіге есептелген. Көпшілікті мазақ қылуға лайықталған. Бірақ ел-жұрттың осыны қабылдап, қалай шыдай беретініне түсінбеймін. ...Әлгіндей қоюшылардың арзан ойыны осындай есеппен құрылады. Арсыздық, диуаналық. Сол себептен бүгіндері өнерден дәмеленудің өзі қиын. Дегенмен, қайталап айтайын, мұның бәрі өтетін жағдай» – депті. (Ян Смирницкий, «Московский Комсомолец» 24.10.2011) Түбінде біз де күндердің күнінде лайықты арнамызға айналып оралатынымыз анық. Аталған кемшіліктерді өтпелі кезең құбылыстары деп есептейміз. Өйткені жоғары деңгейдегі Әдебиетсіз дамуға жол жоқ екенін халықтың өзі түсінетін кез де жетеді. Осылайша адамзат өміріндегі жалпы кереғарлықтан Әдебиет пен Өнердің өзі алып шығатын болады. Құлтөлеу МҰҚАШ
6
Орхан Памуктың әйгілі 10 қанатты сөзі
Орхан Памук – 1952 жылы Ыстамбулда арғы тегі черкестерден шыққан ауқатты отбасында дүниеге келген түрік жазушысы. Памук бірнеше ұлттық және халықаралық сыйлықтардың иегері, оның ішінде 2006 жылы Нобель сыйлығының лауреты аталған. Менің дінім – әдебиет. Бұл жағдайда мен терең діндар адаммын. Сөйтіп, тынбай жазу арқылы өз дінімді дамытамын. Біреу дінге сенгендей, мен де өз дініме, яғни әдебиетке сенемін. Әдебиет – ізгілік әлемі. Және әдебиет адамзатқа қызмет ететінін білемін. Мен бақытты сезінбегеннен емес, уысымнан шығарып аламын ба деген қорқыныштан сезінбедім. Жазушылық өнердің рахаты – шынайы өмірде болған іске бояу қосып, әсірелеп жеткізу немесе қиялдан құралған нәрсені өмірде болғандай шынайы етіп көрету дер едім. ...Кенет, кеудемдегі «меннен» тылсым бір көз пайда болды. Сосын сәл алыстады, ту сыртымнан мені бақылап тұрды. Мен не істесем де, ол маған қарауын қоймады. Сол сәтте өзімді ақымақ фильмнің әртісі мен режиссері ретінде сезіндім. Бірақ өмір сүруді тоқтатпадым. Осылайша, өзімнің өмірімді сыртынан тамашаладым. Мұндай сәттерде мен өзімді бір-ақ секундқа ғана қалыпты сезіндім, одан кейін үрей мен ұяттың оты кеудемді өртеді. Айналамдағылардың бәрі жат болып көрінді. Шыны керек, мен мәңгілікке «жат» болып кетуден қауіптенемін. Рухым бүктелген қағаздай күй кешеді. Мен – Құдіретке табынушы адаммын. Ал ондай адамдар әрқашан өмірге оптимистік көзқараспен қарайды. Соңында ешқандай жаманшылық болуы мүмкін емес. Жаман болған күннің өзінде, мен кітап жазамын. Бұл – жанымның жалғыз жұбанышы. Кез келген шығарманы өзімнің ғана қара басым үшін ғана емес, әр адамның көңілінен шығатындай етіп жазғым келеді. Ақиқатында, роман деген – телегей теңіз білімнің ордасы. Ол шынайы ма, жоқ па, ешкімге қызықты емес. Жалған дүние өтірікке, өтірік шынайы нәрсеге жақын тұрады. Мен үшін басты мақсат – өз шығармамда қаланың рухын сақтап қалу. Жазушы болу дегеніміз – өз сезіміңді өзгенің сезімі, не өзгенің сезімін өзіңнің сезіміңдей ғып жеткізу емес пе?.. Бұл күнде маған ой мен жалғыздық жар болды. Мен махаббат пен саяси көзқарасымның кесірінен жалғызбын. Адамның үйі – жүрегінде...
898
Жаны жайсаң азамат
Әдебиетші-ғалым Сағымбай Жұмағұл – 50 жаста Асылдың сынығы, Айдынның тұнығы Қазақ мақалы Қазақ әдебиеттану ғылымының үлкен бір мектебі Қарағанды қаласында қалыптасқан. Совет заманында елімізде екі-ақ университет болса, соның бірі – атағы жер жарған ҚарМУ еді. Бүгінде академик Ебіней Бөкетовтың есімін иеленген университет сол биігінен, сол дәстүрінен құламаса керек. Заманында ҚарМУ-дың қазақ әдебиеті кафедрасында З.Жұмағали, А.Нәрешов, Қ. Лекеров, М. Смағұловтар қызмет еткен. Қазақтың адуынды да, аса көрнекті сыншы-ғалымы, профессор Бақыт Кәрібаева апамыздың сүбелі еңбектері осы кафедра қабырғасында жазылған-ды. Бүгінгі күні есімі көпке танымал, елімізге белгілі Мәуен Хамзин, Жандос Смағұлов сынды ғибраты мол ғалымдардың ізін Сағымбай Жұмағұлов, Жансая Жарылғапов, Саржан Такировтар жалғап, соңынан бір қауым жас желең – жас әдебиетшілерді кафедраға тартқанын білеміз. Қарағанды әдеби мектебі түлектерінің бірегейі – Сағымбай Жұмағұлов! Сағымбай Жұмағұлов есімді ғалымның еңбегімен Торғайда жүргенімде танысқан едім. Ғылым жолындағы бағбаным Айбек Қалиев шәкірттерін жиі үйіне шақыратын-ды. Ұстаздың үйіне барған сайын тағылымды әңгімесін тыңдай отырып, жеке кітапханасын ақтаратынбыз. Кітап сөресінде қарағандылық әдебиетші-ғалымдардың кітаптары өте көп болатын. Ұстазымыздың досы, айтыскер ақын, әдебиетші-ғалым Айтбай Жұмағұлов ҚарМУ ғалымдарының кітаптарын жиі-жиі жіберіп отырады екен. Сол Арқалықта жүргенімізде-ақ Мәуен Хамзин мен Жандос Смағұловтың монографияларын, Жансая Жарылғаповтың әдеби теориялық еңбектерін, Сағымбай ағамыздың әдебиеттану тарихына арналған зерттеулерін бірнеше мәрте оқығанбыз. Оның үстіне оқытушымыз доцент Қатира Шакирова да ҚарМУ түлегі болған соң, ұстаздары Мәуен Хамзин мен Жандос Смағұловтың зерттеулерін оқып, қарап көріңдер деп тапсырма бергені есте қалып қойыпты. Бірінші курстың соңы немесе екінші курстың басы болса керек, кафедрамызда кафедраішілік ғылыми жиын ұйымдастырылып, мен доцент Ардақ Абдуллинаның жетекшілігімен «Мағжан Жұмабаев шығармаларының поэтикасы» тақырыбында ғылыми жоба қорғадым. Жұмысты қорғап болған соң, профессор-оқытушылар құрамының сауалдарына жауап бердік. Сонда доцент Қатира Мейрамқызы Мағжанның лирикасы жайында сұрақты үсті-үстіне бастырмалата қойғаны бар. Сөйтсем, Бақыт Кәрібаева апамыздың қазақ лирикасы жайындағы зерттеулерінің дені Мағжан творчествосына арналған екен. Осылай оқытушыларымыздың бағыт-бағдарымен алыстағы ҚарМУ-дың әдебиетшілерімен «сырттай» жақын танысып, еңбектерін қызыға оқыған едік. Еске алып қарасам, бұл да бір өміріміздің сәулелі шағы екен ғой... *** Сағымбай Ботпайұлын алғаш рет Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде көргенмін. Оқушы кезімізден бергі ежеттес дос, «Ұлан», «Ақ желкен», «Мөлдір бұлақ» басылымдары арқылы қанатымыз қатайған Талшын Қанатова мен Айзат Мұхтарқызы мектеп бітірген соң, ЕҰУ-нің филология факультетіне қабылданса, біз Торғайдағы АрқМПИ-ның филфагына студент болғанбыз. ІІІ курстың қысқы демалысында Астанаға келіп, достармен кездесіп, ЕҰУ-ды армансыз аралаған едік. Сол күні Талшын «Қазақ әдебиеті сынының тарихы» пәнінен емтихан тапсырды. «Емтихан қабылдаушы – профессор С.Жұмағұлов!» деп Талшын аудиторияға аяңдай басып кіріп кетті. Біз сыртта оның сәтті тапсырып шыққанын күтіп отырдық. Он-он бес минуттан соң, аудиториядан досымыз жадырап шықты да «Бес!!!» деп қуанды. Мүбәрак жүзді, жаны жайсаң азаматты көріп, амандастық. Сонсоң араға екі жыл салып, осы жақсы адамның алдында мен де емтихан тапсырып, магистратурада білімімді жалғастыруға мүмкіндік алғанмын... *** 2016 жылдың 13 қарашасы еді. Күн – жексенбі. Қарағанды қаласында Қазақстанның «Ақ жол» демократиялық партиясының ұйымдастыруымен «ХХІ ғасырдағы Алаштың Ақ жолы» ғылыми байқауының ІІ кезеңі болатын. Бірер күн бұрын партия қызметкері Асылхан Қожахметов есімді жігіттен байқаудың екінші кезеңіне өткеніміз туралы сүйіншілі хабарды естіп, Қарағандыға билет алғанмын. 13 күні таңертеңгісін теміржол вокзалына келіп, Астана – Қарағанды бағытындағы пойызды күтіп тұрсам, сол күнгі ауа-райына байланысты пойыз тоқтаған екен. Өмірде бірінші рет пойызсыз, бағыт-бағдарсыз қалып қойғаным бар-ды. Ал, байқауымыз сағат 10.00 де басталмақшы. Қол сағатыма қарасам, мен де әлі 3,5 сағаттай уақыт бар екен. «Нартәуекел!» деп, қытымыр аязды ауа-райына қарамай, таксилетіп «Қарағанды қайдасың?» деп жолға шықтық. Жол дегенің – көк тайғақ. Біз отырған mazda 626 көлігі құдды бір конький киген баладай мұз үстінде сырғанақтап, ойнақтап келеді. Жолаушы біткен жанын шүберекке түйіп, «Иә, Алла жар бол!» деп ішінен білетін дұғаларын оқып отырды. Бұл кезде Астана-Қарағанды бағытындағы тас жол күрделі жөндеуден өтіп жатыр еді ғой... Міне, өстіп әбігер-сарсаңға түсіп, тура алты сағаттай жол жүріп, 13.00 де Қарағанды вокзалында болдық. Қарағандылық ақын досым Абай Ораз күтіп алып, КарГУ-дың Бас корпусына жеткізді. Университетке ентігіп жетсек, байқауға қатысушылар түскі астан шығып, байқау жұмысын ары қарай жалғастырғалы жатыр екен. «Бұйырған кетпес» дегендей, әуелде маңдайымызға жазылған Тағдыр сыйы болған соң ба, байқауға кешігіп жетсемде, қазылар алқасы қолдап, біздің «Алаш қайраткерлері және олардың сенімді серіктері» (Түрмеде, абақтыда жазылған шығармалар негізінде) деп алатын зерттеу жұмысымызды мұқият ден қойып тыңдады. Сол кездегі қарсылас, бүгінде дос тарихшы Әділет Жағыпар «ЕСЕП» партиясы, Алаш зиялыларының түрмеде жазған хаттары турасында бірқатар қиын сауалдарын қойып, «құлатқысы» кеп еді... Бірақ, біз оның «тұзағын» үзіп, мәре сызығынан бірінші көрінген едік. Осы байқауда әлихантанушы-ғалым Сұлтанхан Аққұлы, профессор Сағымбай Жұмағұл, доцент Қайырбек Кемеңгер, «Ақ жолдың» Бас идеологы Сәбит Байдалы ағаларыммен жақынырақ танысып, қайтарда сол кісілермен бірге Астанаға жол бойы әңгіме-дүкен құрып келгенбіз. Осы байқаудан соң, Алаш рухты асыл ағаларыммен рухани қарым-қатынасқа түсіп, құрметтеріне бөлене бастадық. 4 желтоқсан күні Астанада аталмыш байқаудың финалы өтіп, біз «Алаш қозғалысындағы белгісіз оқиғалар мен белгісіз есімдер» номинациясы бойынша Бас жүлдені иеленіп, жеңімпаз атандық. Сонсоң, 9 желтоқсан күні Л.Н.Гумилев атындағы университетте С.Аққұлы, С.Жұмағұл, Қ.Кемеңгер қызмет ететін «Алаш» рухани-мәдени институтының ұйымдастыруымен «Алаш» апталығы өтіп, сол жиында Сағымбай ұстаз бізге «Алаш зияларының түрмеде жазған әдеби шығармалары» бойынша баяндама жасатқан-ды. *** Көңіл дәптеріне жазылған ұмытылмас бір естелік – кейіпкерімізбен бірге шыққан сапарларымыз екен. Алыс жолға шыққанда, ұстаздың әңгімешілдігі, білім-білігі сөзінен көрініп ақ тұрады. Әсерлі әңгімелеріне талай қанық болып ек: 2016 жылдың 22 – 24 қыркүйегінде Ақтоғайдағы Алаш көсемі Әлихан Бөкейханның 150 жылдығына арналған тойға бардық. Араға бірнеше ай салып, 8 желтоқсанда Қарағанды қаласында өткен халықаралық конференцияға барғанбыз. Біздің ағай – «сапарласым осындай болса екен!» дейтін-ақ кісі ғой тегі. Ал, 2017 жылдың 9 – 13 тамызында белгілі журналист, алаш мұрасын дәріптеуші Сәбит Байдалы ағамыз жетпіске толып, оның мерейтойы туған жері – Жезқазған, Ұлытау өңірінде кеңінен тойланған-ды. Жетпістегі «жігіттің» қуанышына ортақтасып, шашбауын көтеру үшін 9 тамыз күні ақ таң рауандап атысымен Mercedes Benz Sprinter көлігімен Астана – Жаңаарқа– Жезқазған – Ұлытау бағытына жолға шықтық. Сапарластарымыз –атақтарынан ат үркетін елімізге белгілі ғалымдар: ҚР ҰҒА корреспондент-мүшелері, филология ғылымының докторлары Шерубай Құрманбайұлы мен Амантай Шәріп, тарих ғылымының докторы Зиябек Қабылдинов, заң ғылымының докторы Жамаледдин Ибрагимов, ауылшаруашылығы ғылымының кандидаты Өмірзақ Сұлтанов, өлкетанушы Тоғанбай Құлманұлы, заң ғылымының кандидаты Тимур Нұғыманов және Сағымбай Ботпайұлы. Кілең профессор-ғалымдар жиналған орта лезде қызу әңгіменің ордасына айналып, қас-қағым сәтте ақ Жезқазғанға жеткендей болып едік. Осы сапарымызда Сағымбай Ботпайұлы Сарыарқа даласын таныстырып отырды. Шерубай-Нұра өзенінің тұсынан өткенде, жер-судың атауын, оның өсімдігі мен жануарын, Арқаны жайлаған жұрттың тыныс-тіршілігін баяндап, тыңдармандарының көңілінен шыққаны бар. Жезқазғанға аялдап, ертесіне Ұлы хандарға тағзым ету үшін Ұлытауға қарай бет алдық. ...Ұлытау – ноқталы заманның тақуа куәгеріндей моп-момақан қалпында үнсіз тұр екен. Алаша хан кесенесінен Жошы хан, Домбауыл, Тоқтамыс хан, Едіге ханның мәңгілікке дамыл тапқан ата бейітке тағзым етіп, Хан ордасы атанған қасиетті топырақты басып, ғалым ағаларымыздың тарихи ескерткіштер туралы тарихи толғамдарын тыңдап, бір жасап қалдық. Шіркін-ай, Ұлытау жазығының бір басынан кіріп, екінші жағына жеткенше қазақ рухымен айбаттанып шығады екенсің. Айбарланып-ақ қаласың. «Бұл – менің баба тарихым!» деп кеудеңді кере демаласың. Бабалар рухына бас иесің. Өрлігіне, ерлігіне таңқаласың! Ұлытау биігіне Сағымбай ағайыммен бірге көтеріліп, елімізге береке тіледік. Ұстаз тағы да ескі әңгіменің шетін шығарып, Ұлытау өңірінде дүниеге келген Алаш зиялыларын жеке-жеке атап, ұлт бостандығы жолындағы ерліктерін айтып еді... Текті әулет Біздің кейіпкеріміздің кіші Отаны – Бұқар жырау ауданы, Қарақұдық ауылы. Ботпай әкей мен Төлеу шешейдің өнегелі отбасында дүниеге келген ағайымыздың бауыр-қарындастары да өнерден құр алақан емес. Әпкесі Бақыт белгілі актриса, Бас шаһардағы Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ драмтеатрының белді мүшесі. Қайбір жылы Бақыт апайымыз Ш.Айтматовтың «Құс жолы» повесі желісі бойынша сахналаған ҚР Халық әртісі Тілектес Мейрамовтың «Ана жүрегі» моноспектаклінде Толғанай ананың рөлін сомдап, бар көрерменнің көзіне жас ұялатқан-ды. Сәуле, Нәсіп әпкелері адам жанына араша болып жүрген ақ халатты абзал жандар болса, екі бірдей інісі Отан тыныштығын күзеткен әскери мамандар. Сағымбай ағасының жолымен жүрген інісі – Айтбай, айтыскерлік қабілетімен халқымызға жыға таныс елдің мерейі. Академик Рымғали Нұрғалидың жетекшілігімен диссертация қорғап, филология ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін иеленген. Бүгінде аяулы ҚарМУ-дың әдебиет кафедрасында доцент әрі «Тұлғатану» ғылыми-зерттеу институтының жетекші ғылыми қызметкері. Жұмағұловтар әулеті – бүгінде тек Қарағандының ғана емес, еліміздің рухани-мәдени дамуына өлшеусіз үлес қосып жүрген берекелі отбасы десек те болады. Кісілік ілтипаты зор, құшағы кең, қашан көрсеңде «Қалың қалай, Батыр?!» деп жүретін Сағымбай ағамыздың Тәтімбет, Сырымбеттей ізін жалғар арысы бар. Текті әулеттің құтты бесігінде айы оңынан туар сәбилер өсе берсін! Өне берсін! *** Сонау қиын күндері замана заңғары Мұхтар Әуезов әдебиет теоретигі, әдебиеттанушы Есмағамбет Ысмайыловтың әдебиеттануға қосқан үлесін, жанкешті еңбегі мен ерлігін құрметтеп «әдебиеттің еңбекторысы» деп жоғары баға берген екен. «Еңбекторы» деп баға бере алмасақ та, ақ адал еңбегімен сан мыңдаған шәкірттерінің жүрегінен жол тапқан ағамыздың адамгершілігі, азаматтығы мен мәрттігі, ақ көңіл жайсаңдығы жайында таңды таңға ұрып айтуға болады. Осы жақсы қасиеті әуелі туған жері – қасиетті топырақ Бұқар жырау елінен дарыса, енді бірі қазақтың Тұрсынбек Кәкішевтей ғұламасының алдын көріп, шәкірті болғандығынан болар деп ойлаймыз. Сағымбай Ботпайұлы студент кезінен-ақ зерттеу ісіне араласып, ғылымға ден қойыпты. Дипломдық жұмысы қазақтың тұңғыш қазиы болған хазіреті Ғұмар Қараш баласының шығармашылығына арналған. Бозөкпе студент шағынан Алаш мұрасына, Алаш тағылымына аңсары ауған ағамыз Тұрсынбек Кәкішұлының жетекшілігімен қазақтың еңбекторы ғалымы атанған Есмағамбет Ысмайыловтың ғылыми мұрасы бойынша кандидаттық диссертация қорғады. Ал, докторлық диссертациялық жұмысында қазақ-совет әдебиеттану ғылымының тарихын зерттеу нысанына айналдырды. Сағымбай ағаның бойынан бірден байқалатын асыл қасиеті: ақ жүрек – адалдығы, шыншылдығы мен әділдігі. Және ұстазы Тұрсынбек Кәкішевке тартқан тік мінез – қайсарлығы. Біз сықылды желік қуған жастардың ұстаздан үйренер жақсы қасиеті: әдебиетке, мамандығыңа деген сүйіспеншілік пен адалдық; сонсоң үнемі ізденіс үстінде жүру, өзіңді-өзің жетілдіру. Біздің ағай автобуста кетіп бара жатса да, кітап оқып немесе тілімдей-тілімдей қағаздарға есіне түскен ойларын жазып отырады. Кейіпкеріміздің идеалы – Алаш арыстары мен Тұрсынбек ұстаз. Сексен сегіз жасына дейін денесін тік ұстап, тік жүрген могикан Тұрсекеңнің ықыласына бөленіп, батасын алған шәкірт Сағымбай Ботпайұлы – бүгінде филология ғылымының докторы, профессор; «Сын сардары», «Ғұмар Қараш шығармашылығы», «Әдебиетші әлемі», «ХХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдебиеттану ғылымы (1956-1991)», «Жылымық» жылдардағы ұлттық әдебиеттану», «Сәбит Дөнентайұлының шығармашылығы», «Әдебиеттегі Әлихан Бөкейхан бейнесі», «Әлихан Бөкейханның нақыл сөздері» еңбектерінің авторы. Елдос ТОҚТАРБАЙ,
947
Тағы оқыңыз  >
МУЛЬТИМЕДИА