Әдебиет - ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі - көркемөнердің басты тақырыбы. Таптық жік арқылы әдебиет жасалмайды...
Жүсіпбек Аймауытұлы
Ықылас Ожайұлы: Шыннан өзге Құдай жоқ ...
(Шәкәрім өлеңдері хақында) Шәкәрім өлеңдерін індеткен адамға қазына ерен. Шынның бір аты рас. Хакім Абайдың «Рас сөз ешуақытта жалған болмас» деп айтатыны да сол ғой. Қоғам күнсіген марлыдай оңып, неге ғана бүлінеді осы? Бұл гамлетті сауалға Шәкәрім «шындықтың бетін қара бұлт торлап өтіріктер қоғадай қаулаған шақта қоғам бұзылады» дейді. Қажының айтқанымен келіспеске еш амал жоқ. Бақсақ, біздің болмысымыз да өтіріктермен суарылып, сол шіркіндер рухымызды бас көтере алмастай етіп, әбден шырмауықша шандып тастаған екен. Ғибрат үшін өткен өмір мен қу соқпақтан бірер мысал келтірейік. Мысалға Ленинді алайық. Кешегі кеңес адамы осы бір адамның кез келген қателігіне сыни көзқараспен қарамақ тұрмақ, ол турасында алабөтен ойлаудың өзін өздеріне кешірілместей күнә санады ғой. Содан шығар күн көсемнің есімі атала қалса болғаны, еңкейген кәріден еңбектеген балаға дейін қоғадай жапырылып ғизат етісетін. Енді салыстырып көрейік. Сол кездегі Әлихан Бөкейханның бет-бейнесі қандай еді? Бәрімізге мәлім, бұл есім сол шақтағы уақыт пен ұғым түсінігіне мүлде томпақ келетін керағар тұлға еді ғой. «Шындық иіледі, бірақ сынбайды. Майдың су бетіне қалқып шығатыны секілді, кезегі келгенде өтіріктің бетіне қалқып шығады» деп жазады әйгілі Сервантес. Жазушының айтқаны рас. Міне, бар жоғы бір-ақ ғасырдың бедерінде тұтас дүние тағы да төңкеріліп түсті. Мұны бейнелі тілмен «дүние аударылып, асты үстіне шықты» деп айтсақ та болатындай. Бірде шай үстінде бейсана ауызымызға түскен Ленин сөзіне таңырқаған бес жасар ұлым «Әке, Ленин деген «Ленд крузер» секілді джип машинасы ма?» деп сұрағаны бар. Әгәрәки, осы бір сөз бұдан бір ғасыр бұрын айтылғанда менің халімнің қандай болмағын елестетудің өзі қиынға соғар еді (Әсіресе, бұл әсіре белсенді біреулердің құлағына шалынып кеткенде). Уақыт шіркін ешкімнің де бетіне тіктеп қарамайды екен ғой (Ол тіпті бір империяны билеген патша болса дағы). Қысқасы, күні бітіп, құйысқаны босаған кезде өтірік идеялар мен жасанды «құдайлардың» барлығы да қопарылып құлайды екен. Неге дейсіз ғой? Мұны әділет алдына төрелетер болсақ, күллі дүние «Аққа қара жоқ, қараға шара жоқ» заңдылығының алдында бас иеді емес пе? Он сегіз мың ғалам құдіреті күшті Құдайдың иелігінде десек, ақиқат атаулы тек Аллаға тән дүние ғой. Біз бұдан АҚИҚАТТЫҢ (Шәкәрімше айтсақ шындықтың) Құдай екендігін, ал шындыққа қызмет ету дегеніміз Құдайға құлшылық ету екендігін аңғарамыз. Осы бір ойды данышпан бір-ақ шумақ өлеңге сыйғызып былай дейді. Шыннан өзге Құдай жоқ, Анық Құдай – Шын Құдай. Ұқпай қалма алаң боп, Шын болмаса, кім Құдай? Жемір уақыттың өкпек желі мен жаңбырына бір ғана нәрсе шыдас берер болса, ол ШЫНДЫҚ ұғымы екен. Бұл жердегі Шәкәрім айтып отырған ШЫНДЫҚ оңбайтын, тозбайтын әм өзгермейтін болғандықтан, Жаратқан есімін жеке дара иеленіп тұр. Енді осы ғазалдың екінші шумағына қарай ойысып көрелік. Бұрын шын бар, бүгін шын, Ертең шын бар – үш бөлек. Керегі жоқ бұлардың, Бұзылмайтын шын керек. Төбесінен дәл түспесек те мағынасы мынаған саятын: «Мен жыраулар поэзиясының бір шумақ өлеңіне барлық шығармамды айырбастар едім» деген сөзді ұмытпасақ көрінекті қаламгер Мұхтар Мағауин айтса керек-ті. Шәкәрімнің жоғарыдағы бір шумақ өлеңі де дәл сондай (түгел дүниеңді тәрік етсең де баға жетпес) сойы бөлек сом дүниенің нағыз өзі. Өлеңдегі ақын айтып отырған «бұрынғы шындықтың» кезегі келгенде қандай өзгеріске ұшырағанын мақала басында там-тұмдап болсын атап өттік. Егер де бүгінгі қазақ социмуының санасын меңдеген құрттаған ұрандар мен желдей азынаған өтіріктер осы күйінде сақталып тұрар болса, «бүгінгі» күн «ертең» туғанда қайыра айналып келіп, баяғы кептің аяғын құшады ғой... Міне, сол кезде сіз Шәкәрім сөзіне шын жүрегіңізбен иланбай көріңіз енді. Ендеше «БҰРЫН» мен «БҮГІН», әм «ЕРТЕҢ» ұғымдары тым өзгермелі дүние екен. Ал өзгермелі нәрседен ақиқат атаулы табылмақ емес (Сондықтан бұл үшеуі шындықтың қайнар көзі болып еш есептелмейді). Мұны етене білетін данышпанның бұлардың (яғни үш уақыттың) маған «керегі жоқ» деп кесім етіп отырғаны да сол. Шәкәрім бұл арада бұзылмайтын шындыққа ғана бек ынтызар. Сонда кемеңгердің бұл «бұзылмас шындығы» не болды екен? Біздің пайымдауымызша ақын АВСОЛЮТТІ УАҚЫТ уақыт хақында айтып отыр. Сірә, жоғарыдағы мұндай ғажайып туындылар иррационалдық кеңістік өлшеміне өткеннен кейін ғана туындайтын болса керек. МАҒЫНАСЫ ШҮҢЕТ, МҰНДАЙ ӨЛЕҢДЕРДІ СІЗ БЕН БІЗДІҢ ЖАЗА АЛМАЙТЫНЫМЫЗДЫҢ БАСТЫ СЕБЕБІ, РУХЫМЫЗДЫҢ (осы) ДӘЛІРЕК АЙТСАҚ ҚАЗІРГІ МАТЕРИАЛДЫҚ УАҚЫТҚА БАЙЛАНЫП ҚАЛҒАНДЫҒЫНДА БОЛЫП ОТЫР. Ал Шәкәрім шығармашылығынан аталған арзан науқаншылдық пен конъюнктура дегенді атымен ұшырата алмайсыз. Сірә, саф өнердің шын биігі деген осы болса керек. Біз жиі айтатын Қорқыттың «өлімнен қашу» пәлсапасы да (дәл сіз бен біз ойлағаннан) мүлде бөлек кеп. Мұны Қорқыттың «өліммен күресі» десек те болатындай. Абыздың бұл жердегі идеясы тәндік (Абайша айтсақ «менікіне» келетін) өлімнен емес, рухыңа келетін өлімнен құтылу керектігін аңдатып отыр. Қорқыт адамзат нәсіліне осыдан бек сақтануды құлағдар етеді. Әйтпегенде, «Жалғаншыға келмей бақ, келсең бірақ өлмей бақ» деп данышпан үздіге айтпас еді ғой. Неміс ойшылы Мартин Хайдеггердің «Болмыс және уақыт» еңбегінде де осы мензелдес ой айтылады (Біз алдағы уақытта Қорқыт пен Хайдеггер пәлсапасын өзара салыстырып жазатын болғандықтан осы жерден тоқтам жасаймыз). Қысқасы, данышпандар еңбегінің жыл артқан сайын асқақтай беретіндігінің сырын бұл үш уақыт белдеуінен гөрі басқалай ендіктен іздегеніміз дұрыс. Ең бастысы, ШЫНДЫҚТЫҢ шапағы көкжиектен көтерілген күні жалт-жұлт еткен жалған ұғымдардың сол сәтінде-ақ еріп кететіндігін есімізден еш шығарып алмағанымыз жөн... «От емес қой дозақ та» Қазақ дін қайраткерлерінің рухани ұстазы болған, ғұлама ғалым Имам Ғазали өзінің «Ихия» атты еңбегінде: «Біз үмбетіміздің деңгейіне (ақыл дәрежесіне) қарай сөйлеуге бұйырылдық» деген пайғамбарымыздың бір хадисін келтіреді. Бұл ойға түсіндірме жасамас бұрын мына бір жанама мысалға да назар аудара кетелік. Кешегі қызыл қырғынның құрбаны болған алаштың жас арыстаны Смағұл Сәдуақасов: «Біздің қазақ теориялық тұжырымдарды түсінбейді. Оған көз алдында көріп тұрған қойы, киізі, арбасы туралы айтсаң ғана ұғады», – дейді. Біз бұдан жас Смағұлдың халқына қаншалықты жақын болғандығын, кез келген жаңа идеяны ұлттың болмысы мен таным түсінігіне сай тәсілдермен ұғындырмаққа талаптанғанын көреміз. Жоғарыдағы пайғамбар сөзі де дәл осы мақсатта айтылып тұр ғой. Үмбетіне бір нәрсені түсіндіру үшін олардың танымына тән өлшемдерге өткендігін, жаратушы тарапынан солай бұйырылғандығын да аңғаруымызға болады. Бұл жерде нәбидің ғұмыр кешкен уақытының бізден аттай 1400 жыл бұрын екендігін де есте ұстағанымыз абзал. Сондықтан қасиетті Құран-Кәрімде айтылатын «жұмақ» пен «тозақ» ұғымдары мен пайғамбар хадистерінде келетін «дәжжәл, «мәді», «иса», «яжүж», «мажүж» секілді күрделі идеялар сол кезгі адамдардың қабылдауына лайық мысалдарымен түсіндірілгені анық. Ендеше осы жағдайларды еш ескерместен, құран аяттары мен пайғамбар хадистерін тура мағынасында қабылдауға бола ма екен?! Әлбетте, болмайды дейміз. Міне, осындай мүгедек таным «молдалыққа» қарсы болған ойшылдың бірі – Шәкәрім Құдайбердіұлы. «...Молдеке-ау, олай емес қой, Қыз құшып жеміс, жемес қой. Мысалмен айтқан кеңес қой, Тәпсірлеуге миың тар...». «Бейісте бар сұлу жар» деп аталатын осы өлеңінде Шәкәрім пейіштегі хор қызы туралы түсінікке қарсы шығады. Не нәрсені болсын ақылына салып саралайтын данышпанның мұны қабылдай алмауының мынадай да себептері бар ма деген ойдамыз. Біріншіден, адамның «қыз құшу» үшін денесі, дұрысы нәпсісі болуы шарт. Ал нәпсісі болған жерде күнә мен қиянаттың болмай қоймайтыны тағы да анық (Бұған мысал ретінде Адам ата мен Хауа ананың жұмақтан қуылу хикаясын есіңізге түсірсеңіз болады). Жүгірген аң мен ұшқан құсты торға түсірген «тамақ» екендігін ескерер болсақ, періштенің күнәдан пәк болуының себебі нәпсіден шет болғандығында емес пе? Екіншіден, біздің бар мақсатымыз алтын шатырлы биік үйлерде тұрып, хор қызын құшпақ, «жұмақ» үшін ғана жаратқанға жалбарынған болсақ, мұнымыз енді таза «саудагерлік» қой (Мұның пәнилік тіршіліктегі арман-мұраттан нендей айырмашылығы бар). Нәпсінің торына шырмалған мұндай материалдық санамен Жаратқанға жақындау дегеніміз тіптен күлкілі ғой. Міне, Шәкәрім идеясының басты шындығы да осы. «...От емес қой дозақ та, Дүние ісі жоқ о жақта. Барамыз ғой қонаққа, Сонда анықтап байқалар...» Біз тақырыпқа шығарып отырған осы өлеңнің алғашқы жолында үлкен мәселе тұр. Жалпақ тілге жатқызып айтар болсақ, «Дозақ дегеніміз от емес» дейді Шәкәрім. Сонда әлгі молдалардың «Ойбай, ертең тозақта адамды лапылдатып жандырады екен» деген лепесі қайда қалады? Шәкәрім қолданып отырған бұл жердегі «от» мәселесі «мораль» ұғымы. Моральдық қиналысты тіл суреттеп беруге дәрменсіз болғандықтан, мұны адам елестете алатындай мысалдармен бейнелеп беріп отыр. Айталық, адам ауырғанда аурудың қиындығын тілмен айтып жеткізу еш мүмкін емес қой. Мұны бейнелеп «денесі оттай жанып тұр екен, я болмаса «мұздай болып қатып қалыпты» деген метафора тәсілдері арқылы ғана түсіндіруге болады. Мұның бәрі «мысалмен айтқан кеңес қой», әттең, осыны түсінуге «миың тар» дейді қажы. Ендеше, моральдық азап дегеніміз АР мен ҰЖДАННЫҢ соты екен. Медицина ғылымының атасы, әйгілі ғалым Ибн Сина өзінің «Руһ» атты еңбегінде осы ойымызды қуаттап, «Ақыретте адамның денесі болмайды, жанаттың рахаты мен тозақтың азабын дене емес, жан тартады» дейді. Пайғамбар хадистерінде келетін кей ұғымдардың астарлы мәні бар екендігін, ол бейнелі мысал тілінде берілген идея екендігін жоғарыда атап өттік (Мәселен, «дәжжәл» ұғымын интернет десек, «күннің батыстан шығуы», ғылымның Еуропаға (батысқа) ауысуы болуы бек мүмкін). Мұны айырықша айтып отырғанымыздың себебі әбжат ғылымының білгірі, ғұлама ғалым Ақжан Машани: «Пайғамбарымыз бір хадисінде айтқан екен: «Білімді мейлі, ол Қытай да болсын меңгеріңдер. Себебі білімді болу әр мұсылман үшін міндетті». Пайғамбар с.ғ.с. осы сөзіне ой жүгіртіп талдап көрелік. Бұл жердегі «Қытай» (СИН) дегенді өз мәнінде қабылдауға бола ма? Бұл сөз тұспалдау болса керек. Енді әбжат кестесін пайдаланып, сандық мәнін анықтайық. С-90, И-10, Н-50 жиыны болады 150, немесе 100+50. Енді осы екі санның әріптік баламасын аламыз. 100-Қ (қаф) Н-50 (нун). Араб тілінде ҚН, оқылуы «қаннун» (каннон ) – заң, мөлшер деген сөз. Демек, «қытайдан үйрен» деп отырған ұғымды қаф пен нун – Тәңірдің заңын үйреніп, Алланың жолымен жүру деп түсінуіміз керек», – дейді. Бақсақ бұл жерде қытай туралы ешқандай да сөз болмай шықты. Міне, біздің не нәрсені болсын тура түсініп, келте пайым жасауымыздың мәні интерпретацияның, Шәкәрімше айтсақ тәпсірдің жоқтығынан екен. Соның кесірінен ислам әлемі бүгіндері мәдениет пен өркениет ошағы ретінде толыққанды тоқырап, тек дін ретінде ғана өз фуникциясын атқарып отыр. Жаман тәпсір жайылып жер жүзіне Дін десе тұра қашты ер азамат. Бар обалы олардың тәпсіршіде Адасып нұрлы аятқа жағыпты тат. Уақыт тозаңына көмілген осы түсінігімізді желдетіп, көңіл көзімізді бітеген бұл «таттан» біздерді кім тазартады? Әлде, «аспандағы жұлдыздың ағуын Алланың шайтанды қуалаған тасы» деген тасыр түсінікпен тағы да отыра берсек бе екен?
114
Максим Горькийдің әңгімесіндегі біздің бағыт
Бір әңгіме – бір әлем Қаракөз қыздарымыздың діни ағымдардың құрбанына айналып, шетелде ар-намысы құлдыққа сатылып жатқанын естігенде орыс жазушысы Максим Горькийдің осыдан екі ғасыр бұрын жазылған «Үгітші» атты әңгімесі есіме түсе береді. Тарихи факторлар мен тиран билеушілердің іс-әрекеті үшін орыс ұлтын қаншалықты айыптасақ та, әдебиеті мен мәдениеті туралы сөз қозғағанда кібіртіктеп қалатынымыз жасырын емес. Себебі, белгілі бір деңгейде әлем халқы орыс әдебиетіне қарыздар. Саяси жүйенің қолшоқпарлары Совет үкіметі тұсында орыс жазушыларын түрлі касталарға, топтарға жіктеп, тізімдеп бір-біріне қарсы қоюға тырысып бақты. Соның әсерінен болар, әлемде орыс жазушыларының фанаттары жік-жаппар болып, бір-бірін әдеби дискуссияға шақырып жатады. Оқырмандар тарапынан үлкен қолдауға ие болса да, билік пен жазушылардан көп қысастық көрген қаламгердің бірі – Алексей Пешков. Әдеби ортада Максим Горький деген лақап атпен жақсы таныс жазушы Сталиннің тарапынан «бүлікшіл» деп айыпталып, бірнеше мәрте елден қуылған. Кейін «ажалы осы билеушіден болды» деген тұжырымдар да айтылды. Тіпті ұлы суреткер Лев Толстой алғашында онымен кездесіп, танысуға құлықсыз болған екен. Иван Бунин оны мүлде менсінбей, бір кездері жеке басын қорлайтын ауыр сөздер айтқан. Орыстың классик қаламгері Антон Чеховпен жақын араласып, қазақ қаламгерлері Ілияс, Бейімбет, Сәкендермен де жақсы таныс, пікірлес болған. Максим Горький саяси оқиғаларға байланысты елден шеттетіліп, жеті-сегіз жыл өмірін Италияда өткізеді. Осы жылдары шығармашылықпен еркін айналысып, өнімді еңбек етеді. Жазушының біздің бүгінгі күнгі діни түсінігімізді, жат идеяға шырмалған догмалық санамызды тас-талқан етіп, әшкерелейтін «Үгітші» деген әңгімесі бар. Өзге елде, өзге уақытта, өзге дінде жүрген адамдардың наным-сенімі, ішкі қайшылығы, санадан тыс үрейі осы әңгіме арқылы біздің бүгінгі қоғамды елестетеді. Әңгіменің кейіпкерлері көз алдымызда жүргендей әсер береді. Тіпті өз ішімізде арпалысып, бір-біріне бағынбай кететін ақыл мен сезімнің қарама-қайшылығы шығармада шебер суреттелген. Дінді алдына салып, дүмшелігін жүзеге асыратын поптар мен насихатшыларды әшкерелейтін бұл әңгіменің қоғамдық маңызы зор. Қайта керісінше, бір ғасыр бір ғасырды артқа тастаған сайын өзектілігі артып жатыр. Классикалық шығармалардың жыл өткен сайын жаңара түсетін қасиетін осы әңгімеден анық байқаймыз. Әңгіменің ұзын-ырғағында оқымысты жігіт пен діндар қыздың арасындағы махаббат пен наным-сенім қайшылығы туралы бейнеленеді. Көзі ашық, көкірегі ояу екі жас бір-бірін құлай сүйсе де, өздері құрып алған өмірдің формуласын бұза алмай дал болады. Сүйген қызымен отбасын құруға талпынған жігіттің арманы соңына дейін орындалмайды. Оқымысты жігіт діндарлардың айтқанына шырматылып қалған қыздың санасын өзгертуге қанша күш салса да, нәтижесіз аяқталады. Поптардың айтуымен ғана жүретін жас қыздың психологиясы арқылы әйел атаулының сеніміне оп-оңай кіріп, бүкіл іс-әрекетіне тосқауыл қоюға болатынын жазушы емеурін арқылы білдіреді. Оны бір сөзінде: Бұл жерде жұрт әйелге Россиядағыдан әлдеқайда жеңіл-желпі әрі ерсілеу қарайды, өйткені бұған соңғы уақытқа дейін итальян әйелдерінің өздері де көп себепші болып келді: есіл-дерті шіркеу ғана болған олар еркектердің мәдени жұмысынан сырттап, оның маңызын да ұғынған жоқ. Бұл жердің әйелдері дінге былқ етпей, үн-түнсіз ұйитын боп үйренген, олардың бойындағы осы қабілетті поптар қыруар ғасыр дамытып, көңілге алғандарының бәрін де орындаған, католиктік шіркеу әйелдердің көкірегіне орнаған деп біреу тіпті дұп-дұрыс айтқан. Осы екі сөйлемнің өзінде қоғамның шындығын көрсететін бірнеше фактор жатыр. Әйелдің бойындағы әлсіздікті поптар ұзақ уақыт бойы зерттеп, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын догмалық кеселді өз пайдаларына қолжаулық қылған. Бір қарағанда жазушы сол қоғамға тәнті болып отырғандай көрінеді. Әйелдердің дінге адалдығын, беріктігін суреттей келіп, соның есебінен «көңілге алғандарының бәрін де орындаған» поптарды келемеждейді. Өзге қаладан келген үгітші жігіт үйірмеге келген оқушылардың психологиясын әбден зерттеп, еркектер мен әйелдердің ойлау жүйесіндегі бос кеңістікті көріп, көңілі құлазиды. Оқу, білім, теңдік тақырыбында дәріс оқитын жігіттің көңіл хошы сабағына тыңғылықты дайындалатын шәкіртіне ауады. Уақыт өте келе жігіт пен қыз көпшіліктен жырақтап, оңаша пікірлесіп жүреді. Есіл-дерті шіркеу болған қыздың бойындағы жалған сенімді, үрейді жігіт жеңіп, онымен қол ұстасып, азат өмір сүруге талпынады. Тіпті поптар мен діндарлардың ойдан шығарылған өтірігін әшкерелеп, қызға айта бастайды. Сөйтіп, жігіт сөйлесе білетін әрі сұрау да бере алатын сол қызды көріп оның қойған сұрауларынан өзінің ұстанған мақсаты алдында аңғырт таңырқаумен қатар бір ашықтан-ашық сенбеушілікті, кейде денелей бір үрей мен тіпті жиіркенушілікті де сезіп жүреді. Дін жайынан, папа мен поп жөнінен үгітші итальянның қыруар қатаң әңгіме қозғауына тура келеді, сөйтіп әрдайым осылар жайында сөйлеген кезде ол қыздың көзінен өзіне деген бір өшпенділік пен жеккөрушілікті аңғарып отырады, ал енді алда-жалда қыз сұрай қалатын болса, сөздерінен жаулықтың лебі есіп, сызылған үнін бір зілді кекесін кернеп жүреді. Әрбір классикалық шығарманың шарықтап, нақты сұранысқа ие тұсы болады. Ол қоғамның жанды жеріне диагноз қойып, көзбен көріп жүрген құбылысты бейнелі түрде оқырманға жеткізеді. Нәзік те сыршыл қыздың мінез-құлқы арқылы бүтін қоғамның, белгілі бір топтың мақсатына құрбан болған тексіздерді көрсететін бұл әңгіме тап бүгінгі біздің хал-ахуалымызға арнап жазылғандай әсер береді. Саналы қыздың дүмшелікке түскеніне көңілі толмаған үгітші оған әртүрлі тақырыпта әңгіме қозғайды. Әйтсе де, осылардың бәрімен қатар өзі қазіргі заман масқаралығы жайында, сол заманның адамы ақылдан әбден адастырып, тәннің де, жанның да сиқын алып бара жатқандағы жөнінде әңгіме қозғап, адам баласы сырттай және іштей азат болатын болашақ өмірдің суреттерін сипаттаған кездерде ол қызды басқаша күйде көретін: жігіттің сөзіне ол өмір бұғауларының қасіретіне қанық қайратты әрі ақылды әйелше кәрленіп, ғажайып-шытырманды көңіл күйіне сай келетін керемет ертегіні есі-дерті кетіп, ұйып тыңдаған сәбише, құлақ салатын. Бұған қарап жігіт түбінде тамаша жолдас боларлық осы бір жауды жеңермін деп те дәмеленген еді. Қыздың догмалық ауруын емдеймін деп тырысқан жігіт оны еркін пікірталасқа жиі шақырып тұрады. Қыз оған қуана-қуана көніп, екеуі ә дегеннен-ақ тартысқа түсе кетті де, қыз титықтаған адамның тынығып, көңілі сергитін әрі мейірімді мадоннаның алдында киген киіміне қарамастан, жұрттың бәрі бірдей тең, бәрі бірдей аянышты болатын орын ретінде шіркеуді жанталаса қорғап, жігіт оған адамға тынығудың керегі жоқ, күрес керек, мүлік-мұқаммал тең болмай тұрып, азаматтық теңдіктің болуы мүмкін емес және мадоннаның сыртында жұрттың бақытсыздығы мен мәңгілігінен пайда көріп, тығылып тұрған адам бар деп қарсы шықты. Бүгінгі таңда үлкен кеселге айналған діни қайшылықтар, бейбіт күнде қолына қару алып орта ғасырды көксеп кеткен қаракөз ұл мен қыздар осы әңгімеде айтылған «жұрттың бақытсыздығы мен мәңгілігінен пайда көргендердің» құрбанына айналды. Адамдарға алғашында діни дәріс беріп, санасын жаулағаннан кейін, не айтса да көнетін құлын қыруар қаржыға саудалап жіберетін залымдардың бар екенін естіп те біліп жүрміз. Өмірді жігіт білім үшін күресу, табиғаттың құпия жатқан қуатын адам баласының еркіне бағындыру үшін алысу, бұл күресте жұрттың бәрі бірдей қарулануға тиіс, сол күрестің ақырында бізді қуат атаулының пәрмендісі, дүниедегі саналы қимылдайтын жападан-жалғыз қуат – ақыл салтанаты мен азаттық күтіп тұр деп түсінсе, ал енді, қыз өмірге заңы мен мақсатын тек бір поп қана білетін құдіретке ақылды бағындырып, адамды белгісіз ғайыпқа садақа етіп әурелеу деп қарайтын. Қызды құлдық санадан қалай құтқарам деп жаны шыққан жігіт ақыр-аяғында ызаланып: – Олай болса, менің лекцияма несіне келіп жүрсіз, социализмнен сонда не күтесіз өзіңіз? – деп сұрағанда қыз: – Иә мен өзімнің күнәға батып, өзіме-өзімнің қайшы келіп жүргенімді білемін! – дейтін еді қамыға мойындап. – Әйтсе де, сіздің сөзіңізді тыңдап, жұрттың бәрі бірдей бақытты болуы мүмкін екендігін қиялдау – сонша тамаша да нәрсе бір, – деп кекетеді. Бірақ, қыз соншалықты ақымақ емес еді. Өмірді өзінше елестетіп, ізгілік атаулығы іңкәр болатын. Керек жерде өз ойын ашық айтудан да жасқанбайды. Бұл қыздың өмір мен адамды қауіп пен қасіретке лық толы, түпсіз терең махаббатпен сүйетіндігін жігіт сезетін еді; өз сенімінің қыз жүрегін қытықтап, момақан махаббаттың құмарлыққа айналатын кезін ол сарыла күтті; оған қыз барған сайын сөзін көңіл қоя тыңдап, жан сарайында өзімен жарасқандай боп та көрінген еді. Сөйтіп ол тағы көңілді күйедей күйсеп, қарайтып, уландырып бара жатқан ескі бұғаудан адамды, халықты, адамзатты азат ету жолында қажымай күресудің қажет екендігі жайында барған сайын жалындап сөз қозғай берді. Жігіттің саналы әңгімесін ынта-ықыласымен тыңдайтын қыз өзі табынатын поптардың пікіріне қарсы айтылатын ойды қабылдай алмайды. Сөйтіп қыздың ішінде тұлғаның екіге жарылу процесі орын алады. Бір жағынан құмарлық, жігітке деген ғашықтық ынтызар етсе, екінші жағынан санада сан ғасыр бекіп алған түсінік тырп еткізбейді. Жазушы проблеманың өзін ғана айтып, жалаңдыққа ұрынбайды. Ішінара оның салдары мен себептерін түсіндіреді. Бір күні ол үйіне ұзатып әкеле жатып, қызға «сені сүйемін, сондықтан маған әйел болуыңды қалаймын» деген еді, осы айтқан сөзінің қызға қандай әсер еткендігін көргенде, өзі тіпті шошып та кетті: жігіт тап бір қойып жібергендей, тәлтіректеп, көзі шарасынан шыққан қыз аппақ шөлмектей болып, екі қолын артына жасырып, қабырғаға арқасын тіреп сүйене қалды да, оның бетіне үрейлене қарап: – Бұлай боларын өзім де аңғарған едім, мұны ішім сезген еді, өйткені сізді көптен бері өзім де сүйетін едім, бірақ, жасаған-ай, енді не болар екен? – деді. – Менің де, сенің де қол ұстасып жұмыс істесетін бақытты күндеріміз басталады! – деп еді жігіт саңқ етіп. – Жоқ, – деді қыз төмен қарап. – Жоқ! Махаббат жайында екеуміздің сөйлеспеуіміз керек. – Неге? – Некемізді шіркеуде қидырар ма едің? – деді қыз ақырын ғана. – Жоқ! – Ендеше қош бол! Соны айтып қыз оның қасынан дереу тайып отырды. Жігіт оны қуып жетіп, ары-бері айтып көріп еді, қыз оның сөзін қақпай үн-түнсіз тыңдап болды да, содан соң: – Мен өзім, шешем мен әкем – бәріміз де діндар адамдармыз әрі сол күйімізбен өлмекпіз. Қалалық тіркеуде қиылатын неке – мен үшін неке емес: егер ондай некеден бала туа қойса, оның сорлы болатынын білемін. Махаббатты тек шіркеуде қиылған неке ғана нұрландырып, тек сол ғана адамға бақыт пен тыныштық береді, – деді. Жазушы бұл әңгімеде адамдардың ар-намысына тиетін пікірлерден өзін аулақ ұстайды. Жеке басқа табынушылық пен құлдық сана туралы өткір пікір айтып отырса да, қыздың адалдығына нұқсан келтірмейді. Кей жерде оның ұстанған бағытын ақтап алады. Шешім қабылдауды оқырманның өзіне қалдырып, ақыл мен сенімді бір-бірімен тайталастырады. Тауы шағылған жігіттің қызды еркіне көндіріп, бас қосудың бір жолы бар болатын. Кей кезде сезімге беріліп кететін қыздың пәктігін құрбан етіп, қалағанын жүзеге асыруды ойлайды. Бірақ, ол да адамды құл етудің бір жолы екенін ескеріп, ондай зұлымдыққа барудан саналы түрде бас тартады. Осындай деталь Оралхан Бөкейдің «Жылымық» деген шығармасында бар. Басты кейіпкер жігіт көзі көрмейтін сұлу қызды еркіне бағындырса да, оның болашағына кесірін тигізбес үшін құмарлықты бұғаулайды. Кейін осы әрекеті үшін оны Жанар есімді кейіпкер хат арқылы сынға алады ғой... Максим Горькийдің әңгімесінің соңында қыз жаман ауруға шалдығып, өзінің ұстанымына адал күйінде өмірден өтеді. Жігітке айтқан соңғы сөзінде ағынан жарылып, өзінің қателігін мойындағандай болады. – Кешір мені, сенің алдыңда айыптымын, ағаттық істеп, сені әуреге салдым. Қазірде, өлуге айналған кезімде дінімнің, сенің тілегің мен тырысқаныңа қарамастан, өзімнің түсіне алмаған нәрсемнің алдында тек қана үрей екендігін сезіп жатырмын. Бұл – үрей еді, бірақ қаныма сіңген сол үрейді бірге ала туып едім. Басымдағы өзімнің немесе сенің ақылың болғанмен, жүрегім жат, сенің айтқаның дұрыс, сөзіңе түсінсем де, бірақ жүрегім сенімен келісе алмады... – дейді. Кейін жігіт осы сөзді үнемі ой елегінен өткізіп жүреді. Мүмкін, өмірден өтіп бара жатқаннан кейін, менің көңілімді қалдырмас үшін әдейі айта салған шығар деп күмәнмен қарайды. Шығарма үлкен ойларға қорытынды жасауды оқырманның еншісіне қалдырады. Осы әңгімені оқыған сайын менің көз алдыма тұмшаланған, бет-перденің әр жағында ұлты, ұлысы белгісіз адамдар елестейді. Немесе керісінше ауладан сондай адамдарды көргенде орыстың осы бір жазушысы жазған әңгімесі ойға орала береді. Әңгіменің соңы: ... Күн сәулесі аясында жасана киініп, жайнаңдай ағылған ала-құла адам селінің ағынына думанды бір ду ілесіп, балалар самбырлап, сықылық атады; әрине, жұрттың бәрі бірдей желпініп, қуанып жүрген де жоқ, сірә, қаралы күйік қапсыра құрсаулаған қыруар жүрек те, қайшылық қалжыратқан талай-талай ақыл да болу керек, бірақ бәріміз де бостандыққа, азаттыққа қарай ағылып келеміз! – деп аяқталады. Біз қай бағытпен жүріп келеміз? Бағлан Оразалы
118
Амангелді Кеңшілікұлы. Мисима өлімінің жұмбағы
Жапон прозасының хас шебері Юкио Мисиманың өмірі мен шығармашылығын тілге тиек ететіндердің бәрі де өз әңгімелерін самурай сертіне берілген қаламгердің қалай қаза тапқанын баяндаудан бастайтыны бар. Біз де қалыптасқан дәстүрді бұзбай жазушы творчествосының қыры мен сырына үңілмес бұрын, ең алдымен 1970 жылдың 25 қарашасындағы қоғамды дүрліктірген Итигая әскери базасында орын алған қайғылы оқиғаға тоқтала кеткенді жөн санадық. Ия, ия, сол күні осыған дейін де түрлі оғаш қылық шығарып келген атақты қаламгер Юкио Мисима жұрттың жағасын ұстататын оқыс әрекетке барды. Ол токиолық Қорғаныс күштерінің бірінде бүлік шығарып, солдаттарды «бейбіт конституцияға» қарсы үгіттеп, ойлаған мақсаты жүзеге аспағанда орта ғасырдағы самурайлық тәсіл – харакири, яғни, өзінің ішін жарып жіберіп, қайғылы жағдайда қаза тапты. Қаламгер мерт болған қаралы оқиғадан кейін әдебиетшілер үшін Мисима творчествосының феноменін осы күннің елегінен өткізіп бағалау қалыпты үрдіске айналды. Әлемге әйгілі суреткерді өрескел әрекетке баруға қандай жағдай итермеледі екен? Сәуегейлік танытып, сан-алуан болжамдар жасалғанымен, күні бүгінге дейін күрмеуі күрделі сауалдың жауабын тапқан ешкім жоқ. Жұрттың көкейін тескен сұрақ менің де қызығушылығымды туғызып, біраз дүниелерді ақтарғанымызбен біз де жазушыны өлімге жетелеген жұмбақтың шын себебін түсіне алмадық. Дегенмен, Мисиманың қаламынан туған көптеген туындыларды оқып шыққанымда, көңіл көзім ашылып, талай әдебиетшілердің басын қатырған құпия сауалдың жауабы оның шығармаларының астарында жасырынғандай болып көрінді, маған. Қамшының сабындай ғана келте ғұмырында, бар-жоғы 45 жасында мына опасыз жалғанды өз еркімен тастап кеткен Мисима қара сөздің бәсекесінде ешкімге дес бермей, замандастарының бәрін шаң қаптырып, қырық роман, он сегіз пьеса, ондаған әңгімелер мен эсселер жазып, шығармашылықтың шыңын бағындырған суреткер болатын. Жалғыз жазушылық кәсіппен ғана шектеліп қоймай театр мен кино режиссері, тамаша актер да болды, симфониялық оркестрде дирижерлік етті, кэндо («семсер жолы» - ұлттық семсерлесу өнері), каратэ, ауыр атлетикамен де шұғылданды, әскери ұшақпен көк аспанға көтеріліп, жеті мәрте жер жарын айналып шықты. Өмірінің соңында монархизм идеясы мен самурайлық дәстүрге қатты ден қойды; жеке қаражатына «капитан Мисиманың ойыншық әскері» деп аталатын тұтас бір әскери ұйым құрды. Бойына Құдай берген бұдан басқа да талай өнері бар, материалдық жағынан да еш қиындық көрмеген, әдебиетте зор табысқа жетіп, елінде емін-еркін сайран салған суреткердің өзіне-өзі қол салып өлуін осыдан соң қалайша дені сау адамның тірлігіне жатқызасыз. Өкінішке қарай, ажалына асыққан қаламгердің артына қалдырған мол мұрасымен біз тек тоқсаныншы жылдардың ортасына таман ғана танысу мүмкіндігіне ие болдық. Жапондардың Мисима есімді әлемді таң қалдырған атақты жазушысының бар екенін мен ең алғаш рет әдебиетші Шұға Нүрпейісованың баспасөзде жарық көрген бір мақаласынан оқып біліп, оның шығармаларымен танысуға деген құлшыныс пайда болды. Марқұм болып кеткен жазушы, әрі өнертанушы Таласбек Әсемқұловпен сол кездері жақын танысып, ағалы-інідей жақсы араласып кеткен едік. Тәкең бір күні маған Мисиманың «Алтын ғибадатхана» романы жайында майын тамызып тұрып әңгіме айтып берді. Шығармалары түгіл, аты-жөні де маған беймәлім қаламгерді жапон прозасының жұлдыздары Акутагава мен Кавабаталардан да биік қойып, жоғары бағалады. Бұрынғыдан да бетер қызығушылығым арта түскен мен сол жылы Алматыдағы букинистердің бәрін табанымнан таусылып шарлап оның бірнеше кітабын қолыма түсірдім. Олардың ішінде «Алтын ғибадатхана» романы да бар-тын. Ірі прозаиктердің пікірін де білу үшін мен бұл туындыны әдебиетіміздің классигі Тынымбай Нұрмағамбетовке оқуға бердім. Шығарманы оқып болған соң ол маған хабарласып романнан алған көл-көсір әсерін жеткізуге сөз таба алмай, телефон арқылы ұзақ әңгімелескеніміз есімде. Алайда Мисиманы қазақ оқырмандарына кеңінен таныстырған ақын, әрі сыншы Әмірхан Балқыбек болғанын айта кетуді парыз санаймын. Дүниеден тым ерте кеткен досымның «Жас қазақ» газетінде жарық көрген «Самурай сертіндегі қаламгер» атты эссесінен кейін әдеби қауымның Мисима творчествосын танып-білуге деген құштарлығы пайда болғаны жасырын емес. Қазақстанда ғана емес, жалпы бүкіл Совет одағының аумағында Юкио Мисима туралы әңгіме ұзақ жылдар бойы айтылмай келді. Тоқсаныншы жылдардан кейін ғана романдары орыс тіліне аударыла бастап, біз «Алтын ғибадатхана» сынды әлем әдебиетіндегі теңдесі жоқ туындымен таныстық. Көпшілікке танымал жазушы Борис Акунин жапон прозасында алдына жан салмаған Мисиманың Совет одағында есімінің аталмай келуінің себебін, оның өлімімен байланыстырады. Әрине совет идеологтары сол уақыттары бұл қайғылы оқиғаның бояуын мейлінше қалыңдатып, «Правда» газетінде «Самурайлық жындану», «Красная звезда» басылымында «Самурайлардың мұрагерлері» деген мақалалар бірінен соң бірі жарық көрді. 1970 жылғы советтік басылымдар қаламгердің қазасы жайлы «Мисиманың өзін-өзі өлтіруі кездейсоқ құбылыс емес. Бұл америкалық-жапондық күштердің саяси милитиризация жасауының неге әкеліп соқтыруы мүмкін екенінің айқын көрінісі» деп те дабыралатты. Дегенмен «Император, жасасын!» деп өзінің ішін жүзі ұстарадай лыпып тұрған семсермен жарып жіберген Мисиманың жұмбақ өлімі жапон халқын жігерлендіріп жіберді. 1970 жылдың 25 қарашасындағы қайғылы оқиғадан соң оған күдікпен қараған, тіпті, шығармашылығын аса ұнатпаған жапон ұлтшылдары пікірлерін күрт өзгертіп, оның «нағыз самурайлық рухтың» ізбасары болып табылатынын мәлімдеп, жыл сайын жазушының туған күнін атап өтуді дәстүрге айналдырды. Бұл әрекетті өз қатарына жастарды тартуды мұрат еткен оңшылдар саяси қарсылық ретінде жоғары бағалады. Дей тұрсақ та саяси мақсаттары үшін Мисиманың қазасын сан-саққа жүгірткендердің айтқандарын ақиқат деп қабылдаудың қисыны жоқ. Ұлы жазушының рухының қаншалықты мықты болғанына қарап, оның өлімге мойынсынған сорақы әрекетке саналы түрде баруының себебін түсіндіру қиын. Өте қиын. Қайғылы оқиға орын алған күні ұлы суреткердің жүйкесі сыр бергендіктен де оның осындай әрекетке баруының ықтималдығын да жоққа шығара алмаймыз. Сол уақыттағы Жапония премьер-министрі Сатодан болған жағдайды қалай бағалайтынын сұрағанда «Ол әншейін ақылынан адасты» деп жауап бергені жұрттың жадында. Әйткенмен, Мисиманың шығармашылық әлемінің тылсым табиғатын зерделеп, оны қандай мәселелердің толғандырғанын таразылап, ой сүзгісінен өткізсек жазушының жұмбақ өлімінің сырын табуға бір табан жақындауымыз мүмкін деген ойдамын. Қаламгердің туындыларына назар аударған оқырман оның ең ұлы арманы өлім болғанын айқын аңғарады. Ақындық қиялына желімдей жабысып, алыстан қол бұлғап шақырғандай болған ажалдың елесі жатса да, тұрса да оның жанына тыныштық бермей қойды. Өмір бойы оны өлім құдіреті жыландай арбап келді. Тіпті ол өзінің шын аты-жөні Кимитака Хираоканы өлімге деген шексіз құштарлығын білдіру үшін - Мисима деп өзгертті. Жапон тілінен тәржімалағанда Мисима – «Өлімге құштар жан» деген мағынаны білдіреді. Және ол екінің бірінің тәуекелі жете бермейтін ерекше өлімнің жолымен ажалын тапқысы келді. «Кеконың үйі» романында да, «Патриотизм» әңгімесінде де қаламгер өз қиялындағы өлімнің сұлулығын майын тамызып, асқан шеберлікпен суреттейді. Отыз сегіз жасында жазушы «Мен гүлденген жастықтың түкке тұрмайтынын аңғара бастадым. Бірақ бұл менің кәрілікті асыға күткенімді білдірмейді. Сондықтан бір-ақ таңдау қалды менде: ол –қас-қағым сәттік өлім, сені ылғи да еліктіретін, бойыңды билеп алатын ажал сәулесі» деп өлім жайлы тебірене толғанады. Жазушының қиялын жаулаған ауру фантазиясы күн өткен сайын оны өлім әлемінің мекеніне қарай жетелей берді. Өзіне-өзі қол салғысы келіп, өлгісі келген хәлді бір кездері ұлы жазушы Лев Толстойдың да басынан кешкені мәлім. Өмірінің бір шағында кемеңгер Толстой ылғи да атылып өлуден немесе дарға асылып қалудан қатты үрейленіп жүрді. «Өмірден мені жұлып алғысы келген күш жалпы қалауымнан күшті еді. Өзіме қол салу туралы ойды «тезірек жүзеге асырмау үшін» мен түрлі қулықтарға бардым. Міне сол кезде мен бақытты адам, күнде кешке шешінгенде жалғыз қалатын бөлмемде дарға асылып қалмау үшін ылғи да бауды тығып жүрдім және азғыруға беріліп кетпеу үшін мылтық ұстап аңға баруды қойып кеттім....», - деген сыңайдағы жазушы күнделігіндегі сөздерді оқығанда өмір сияқты, өлімнің де адамды өзіне тартатын сиқыры бар ма деген қорқынышты ойға қаласың. Алайда Аллаға қайырылуы арқылы Толстой сана-сезімін тұмандандырып, еріксіз еліктіріп әкетіп бара жатқан әзәзілді жеңудің жолын таба білді. Мисима таба алмады. Мүмкін ажалдың «тәтті» уы жанына жайылып, ақылынан адасқан ол адамды сабасына түсіретін Алланың жолы болатыны жайында ойланбаған да шығар. Дегенмен әдебиет зерттеушілері жазушының өзіне-өзі қол салуына басқа да жағдайлардың, атап айтсақ қаламгердің қатарынан үш рет Нобель сыйлығына ұсынылып, оны ала алмауы да себеп болуы мүмкін деген сыңайдағы пікір айтады. Жапон еліндегі бірінші жазушы болып, жұлдызы жарқыраған ол бұл сыйлықты алуы да ықтимал еді. Бірақ, Юкио Мисима әлемдік әдебиеттегі ең ұлы марапатқа ұсынылған жылы Совет одағының қатты қысым көрсетуімен Нобель сыйлығы орыс қаламгері Михаил Шолоховқа бұйырды. Ал кейін Швед Академиясы әдебиет саласындағы жоғары марапатты Ясунари Кавабатаға беріп, Мисиманың соңғы үміті де сөнді. Ендеше әдебиеттегі әділетсіздікке қарсылығын білдіруі үшін самурай сертіне адал жазушының осындай қадамға баруы әбден мүмкін. Мисиманың жұмбақ өлімінің себебі бір Аллаға ғана аян дегенімізбен, ол құпияның сыры жазушының өмірінде жасырынып жатқан жоқ па екен? Ендеше ұлы суреткердің тал бесіктен, жер бесікке дейінгі тіршілік сапарына ой қыдыртып, жұрт таба алмай жүрген жұмбақтың жауабын іздеп көрелікші. *** Юкио Мисима 1925 жылдың 14 қаңтарында мемлекеттік ірі шенеунік Адзусы Хираоки мен оның жұбайы Сидзуэның отбасында дүниеге келді. Әкесі Токио императорлық университетінің заң факультетін тәмәмдап, жоғары деңгейдегі шенеуніктік қызметке тұру үшін керек мемлекеттік емтихандардың бәрін сәтті тапсырғанымен бюрократиялық аппараттағы теке-тірестердің кесірінен көңілі қалаған қызметіне орналаса алмай, амалсыздан Ауыл шаруашылығы министрлігіне жұмысқа тұрады. Ол халыққа сыйлы, беделді, қоғамда өзіне лайық орны бар, кісілігі мол адам болды. Жапонияның премьер-министрі болған Нобусукэ Кисидің өзі оған ыстық ілтипат танытып, зор құрметпен қарады. Кимитакэден басқа Адзусы Хираокидің белінен туған екі перзенті – Мицуко есімді қызы (1928 жылы туған) және Тиюки есімді ұлы болды (1930 жылы туған). 1908-1914 жылдары Оңтүстік Сахалиннің губернаторы қызметін атқарған жазушының атасы Хираока Садатаро да осал тұлға емес-тін. Болашақ жазушы он екі жасқа дейін әжесі Нацуконың қолында өсті. Кемпірдің қаталдығы соншама, тіпті, ол туған шешесімен де әжесі рұқсат еткен жағдайда ғана көрісе алатын. Аурушаң Кимитакэні ата-анасынан қойнынан тартып алып, сыртқы әлеммен байланысын шектеп, өте қатал, әрі өте нәзік ақсүйектік дәстүрдегі берген әжесінің тәрбиесі болашақ қаламгердің болмыс-бітімінің қалыптасуына зор әсерін тигізді. Сыртқы әлемнен оқшауланған баланың бойында бірте-бірте әйел затына тән мінез-құлықтар пайда бола бастайды. Жапондардың кабуко және но театрын жақсы көрген және жазушы Кеки Идзумидің туындыларын сүйіп оқыған әжесі немересінің бойындағы шығармашылыққа деген ынтасын арттырып, проза мен театрға деген ықыласын оятты. Мисима өте әлжуаз, үп етіп самал соқса да сырқаттанып қала беретін аурушаң бала болды. Денсаулығы ұдайы сыр беріп, құрдастарымен де жиі ойнай алмайтын, сабақтан да үнемі қалып қоятын жағдайлар жазушының тұлға болып қалыптасуына айтарлықтай кесапатын тигізді. Соған қарамастан ол өте әсершіл, зерек бала еді. Көп уақытын кітап оқумен өткізді. Мектепті өте жақсы тәмәмдап, жапон императорының қолынан алтын сағат алды. Жазушы болуды армандағанымен Мисима әкесінің айтқанына амалсыздан көніп, мектепті аяқтай салысымен Токио университетінің заң факультетіне оқуға түсті. Бала күнінен өнерді сүйіп, сөз өнеріне бар жан-тәнімен берілген болашақ жазушы заң саласында білім алғанымен, неміс романтизмінің әдебиетімен және философиясымен әуестеніп Томас Манның туындылары мен Фридрих Ницщенің еңбектерін құмарта оқыды. 1945 жылдың 15 тамызында Тынық мұхитындағы соғыс Жапонияның капитуляциясымен аяқталды. Айтулы оқиға жапон ұлтшылдарының сана-сезіміне қатты әсер етіп, жандары жараланғандай болған талай жастар мұндай қорлыққа шыдай алмай өздеріне қол салып өлді. Қыршыннан қиылған ұландардың ішінде әдебиет сыншысы, Мисима пір тұтып, рухани тәлімгері санаған Дзэммэй Хасуда да (19 тамызда атылып өлген) бар-тын. Сол жылы қазанда болашақ қаламгердің он жеті жастағы қарындасы Мицуко сүзектен көз жұмды. Көңіл-күйі құлазып, қара жамылып жүргенде қаламгердің алғашқы махаббаты Кунико Митанимен арасындағы қарым-қатынасқа сызат түсіп, ол банк қызметкеріне тұрмысқа шығып кетті. Екі жастың бүршік атқан сезімдері суреттелген махаббат оқиғасы Мисиманың «Масканың шындығы» романында жан-жақты баяндалған. Жазушының жүрегін жаншыған оқиғалар тізбегінен кейін де сынаптай сырғанап күн артынан күн өтті. Көңіліне қаяу түсірген жағдайларға қарамастан ол шығармашылықтан қол үзбей, қарлығаш туындыларын жазуын тоқтатпады. 1946 жылы Камакурада тұратын жапон әдебиетінің мойындалған классигі, тілі төгіліп, ұлттық бояуы құлпырған туындыларымен талайларды тамсандырған Ясунари Кавабатаны арнайы іздеп барып жолығып, тырнақалды әңгімелерін көрсетеді. Мисиманың туындыларын ол бірден ұнатады. Камакура кітапханасында әкімшілік қызмет атқаратын Кавабатаның ұсынысымен Юкионың «Темекі» деген әңгімесі «Адам» журналында жарық көрді. Арманы орындалып, классиктің қолдауымен Мисима жаңа түскен келіндей болып әдебиеттің киелі босағасынан аттады. Өмірінің соңына дейін ол ұстазына деген махаббатын жүрегінде берік сақтап, есімін де атамай оны соңғы демі таусылғанға дейін Кавабата-сан деп құрметтеп өтті. Тіршіліктің қазанындағы әдеби өмір бұрқ-сарқ қайнап жатты. Әдебиетке жаңа есімдер келіп, проза жазудың сан-алуан үлгілері пайда болды. Өмірді суреттеудегі өз тәсілін ұсынған түрлі ағымдар көбейді. Жапониядағы дүрілдеп жатқан әдеби өмірден Мисима да тыс қалған жоқ, 1947 жылдың қаңтарында ол елдегі атақты жазушылар Осама Дадзай мен Кацуитиро Камэилар ұйымдастырған бейресми кездесулерге қатыса бастады. Бір күні осындай кездесулердің бірінде Мисима сөз сөйлеп Осама Дадзайды мойындамайтынын және оның шығармаларын мүлде ұнатпайтынын ашық түрде жұрт алдында жария етті. Төбесінен біреу мұздай су құйып жібергендей сасып қалып, аң-таң қалған Дадзай не дерін білмей «егер осында келіп жүрсең, менің шығармаларыма бейжай қарамағаның ғой» деп жан сауғалағандай болып, жауап қайтарады. Әкесінің арманы орындалып 1947 жылдың қарашасында Мисима Токия университетінің заң факультетін тәмәмдады. Тиесілі емтихандарды тапсырғанымен ол денсаулығына байланысты «Жапония өндіріс банкіне» жұмысқа орналаса алмады. Содан кейін жоғары дәрежелі шенеуніктік қызмет үшін керек емтихандардың бәрін де жақсы тапсырып шығып, Император сарайының министрлігіне жұмысқа тұрып, кейіннен әкесінің ұсынысымен Қаржы министрлігіне ауысады. Әрі шенеунік болып, әрі әдеби қызметпен де белсенді айналыса жүріп ол өзінің «Ұры» деп аталатын ең алғашқы ірі шығармасын дүниеге әкелді. 1948 жылы «Бүгінгі әдебиет» деп аталатын әдеби бірлестікке қосылды. «Кавадэсёбосинся» баспасының бас редакторы Кадзуки Сакамотадан тапсырыс алып роман жазуға кірісіп кеткенімен екі жұмысты бірдей атқарып жүрген қаламгердің денсаулығы кенеттен сыр беріп, өлім аузынан аман қалады. Бірақ болған оқиғадан соң ол жақсы табыс әкеліп тұрған Қаржы министрлігіндегі қызметін тастап, толықтай әдеби жұмыспен айналасуға ден қойды. Уақыт өте келе жазушы жүрегінде көктеген шығармашылықтың гүлдері бүршік атты. Бірнеше жылдың ішінде қаламгер қаламынан «Масканың шындығы», «Махабат шөлі», «Жұлуға болмайтын гүлдер» романдары туып, ол соғыстан соң жапон әдебиетіне келген ең атақты жазушыға айналды. Материалдық жағдайы да жақсара түсіп, 1954 жылдың желтоқсанында әлемді көруге аттанып, одан тек келесі жылдың тамызында ғана оралады. Жер шарын айналып шыққан жазушының саяхаттан алған әсері көл-көсір болатын. Жапонияға келе салысымен ол бірден өзінің тәнін шынықтыруды қолға алып, бодибилдингпен айналыса бастады. Дәстүрлі классикалық жапон әдебиетіне қызығушылық танытып, (әсіресе, Мори Огайдың шығармашылығына) жазу стилін өзгертті. Мисиманың бойындағы екі жақты өзгеріс Мори Огай мен Томас Манн эстетикасының ықпалымен жазылған «Алтын ғибадатхана» романында жан-жақты көрініс тапты. Адамзатқа әйгілі болған романы арқылы Мисима шығармашылықтың шыңын бағындырды, әлі күнге дейін бұл шығарма әлемдегі ең көп оқылатын жапон туындысы болып табылады. Жұртты елең еткізіп, халықтың назарын өзіне бұрып әкеткен романнан кейін атағы айдай әлемге танылған қаламгердің әр жаңа еңбегін оқырмандар сүйіспеншілікпен қабылдады. Суреткердің шығармашылық таланты туғызған әр туындысы, мейлі ол, «Толқынның шуы», «Кеш келген көктем» немесе «Адамгершіліктің әлсіреуі» романдары болсын, халық іздеп жүріп оқитын бестселлерге айналды. Туындылары әлемге танылып, шығармаларының желісі бойынша кинолар түсірілді. Бір сөзбен айтқанда ол қас-қағым сәттің ішінде жапон әдебиетіндегі ең әйгілі тұлға болып шыға келді. Мисима тек аса көрнекті жазушы ғана емес, сонымен бірге талантты драматург екенін де танытып, бүгінгі заман тақырыбына арналған пьесалар жазды. Жазып қана қоймай «Бунгакудза» театрымен жақcы қарым-қатыныс орнатып, жазған пьесаларын өзі қойып, басты рөлдерді де өзі сомдап, режиссерлік және актерлік қабілетімен де көзге түсіп, елді елең еткізді. Мисиманың сан қырлы таланты ғана емес, қажымас қайраты, төзімділігі мен еңбекқорлығы да таң қалдырмай қоймайды. Театрда жұмыс істеп жүргеніне қарамастан, 1959 жылы ол екі жыл бойы көз майын тауысып жазған «Кеконың үйі» романын аяқтады. Егер де «Алтын ғибадатханада» жеке адамның ішкі әлеміне терең талдау жасалса, «Кеконың үйінде» тұтастай алғандағы дәуірдің мәні көрініс тапты. Жазушы туындысы әдебиет сыншыларының арасында бір-біріне қарама-қайшы келетін түрлі пікірталас туғызды. Шығармаға баға берушілердің пікірі екіге айырылды. Жазушы Такэо Окуно қаламгердің жаңа романын нағыз шедевр деп санаса, сыншылар Кэн Хирано мен Дзюн Этолар оны сәтсіз шыққан туынды ретінде бағалады. Алайда, екі беделді сыншының айтқандарына бүйректері бұрған оқырмандардың пікірі аса жақсы емес-тін. Ақыр соңында шығармашылықтағы қол жеткен табыстарынан ләззат алып, масаттанып жүрген Мисиманың өмірінде тұңғыш рет әдебиеттен көңілі қалды. Дегенмен «Кеконың үйі» туындысынан кейін жарық көрген «Қонағасыдан кейін», «Әдемі жұлдыз», «Жібек пен сұңғылалық» романы мен повестері, «Он мың иен тұратын Сэмбой», «Патриотизм», «Семсер» новеллалары, «Раушан мен қарақшылар», «Тропиктік ағаштар», «Қуаныштың котосы» пъесалары мен т.б. шығармалары жазушы даңқын бұрынғыдан да асыра түсті. Мисиманың жеке өмірінде де үлкен өзгеріс болып, 1958 жылы ол жапон классикалық живописінің әйгілі шебері Ясуси Сугиямыдың қызы Ёко Сугиямеге үйленді. Екі жас қосылғаннан кейін викторияндық дәуірді еске салатын, американдық отарлық сәулет стилінде салынған жаңа жекежайға көшіп барады. Алайда, ұзақ уақыт бойы күткен құрылыс жұмысының аяқталуы көптеген ыңғайсыз жағдайларды туғызды. Олардың ішінде Мисиманы «Қонақасыдан кейін» туындысында құпия өміріне қол сұқты деп айыптаған дипломат Хатиро Арито бастамашы болған жанжал мен сот процесі де бар. Бұдан бөлек жазушы өзіне дөңайбат көрсеткен оңшыл радикалдардан өміріне қауіп төндірген қатаң ескертуін де алды. Ақыр соңында қатарынан бірнеше ай бойы жазушы резиденциясын полицейлердің күзетуіне тура келді. 1962 жылы Мисиманың басында «Молшылықтың теңізі» тетралогиясын жазу туралы ой пісіп-жетілгенімен, 1963 жылы, бұл жолы енді қаламгердің «Котоның қуанышы» пьесасының төңірегінде тағы да бір жаңа жанжал өрттей қаулап қоя берді. «Бунгакудза» театрының басшылығы жазушының жаңа пьесасынында шектен тыс саясиланған реңктің бар екенін ескертіп, оны қоюға үзілді-кесілді бас тартты. Оларға наразы болған Мисима мен театрдың 14 жетекші актері қыр көрсетіп «Бунгакудзадан» кетіп қалды. Болып жатқан оқиғалар Мисиманың жігерін жасыта алған жоқ. Бойында күш-қайраты тасып тұрған ол бодибилдингпен қатар кэндомен де шұғылдана бастады. Ясудзо Масумурының фильміндегі басты рөлді сомдап, бала күнінде әлжауаз болған қаламгер күні-түні тыным таппай бұлшық еттерін шынықтырып, бұқаралық ақпарат құралдарында мақсатты түрде өз денесінің культін жасауға қатты кірісіп кетті. Әрине, әдеби қызметіне түк қатысы жоқ Мисиманың бұл әрекеттерін әріптестері түсіне алмады. Жұртқа түсініксіз оғаш қылықтар шығарып тұрғанына қарамастан, таланттың аты талант қой, қашанда. Шет тіліне аударылған жазушы туындылары Еуропа мен Америка оқырмандарының қызығушылығын туғызып, Мисиманың даңқы бұрынғыдан да биікке аспандай түсті. Белгілі американдық жапонтанушылар Дональд Кин мен Эдвард Зайденштиккер жазушы творчествосын әлем оқырмандарына жан-жақты танытуға көп еңбек сіңіріп, атағын шығаруға сүбелі үлес қосты. Батыс сыншылары жоғары бағалаған жапон классигінің шығармалары енді адамзаттың ортақ қазынасына айналып, оның есімі әлемді мойындатқан қаламгерлердің қатарында атала бастады. 1965 жылы Мисиманың ең үлкен еңбегі болып табылатын «Молшылықтың теңізі» тетралогиясының (тетралогия – төрт кітаптан тұратын шығарма) алғашқысы «Көктемгі қар» романы баспасөзде жарық көрді. Сол жылы «Маркиз де сад» пьесасы жазылды. Атағы әлемге әйгілі болған қаламгер шығармасы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына ұсынылғанымен, жолы болмай қойды. Бойында шығармашылықтың қуаты қайнаған Мисима азғантай уақыттың ішінде талай дүниенің басын қайырды. «Патриотизм», «Қаһармандар рухының дауысы» туындылары мен «Молшылықтың теңізі» тетралогиясының екінші романы т.б. шығармалары жазылды. 1966 жылдың желтоқсанында жазушы «Ронсо» ұлтшылдар журналының бас редакторымен танысады. Басылым белсенділерімен орнаған тығыз-қарым қатынастың арқасында дербес әскери топ құру туралы идея пайда болады. Мисиманың өзі үлгі көрсетіп осы қорғаныс күшінің құрамына кіріп, Локхид Ф-104 әскери ұшағымен аспанға көтеріледі. Жапон қорғаныс күштерінің басшысы Киёкацу Ямамотомен танысады. Саясиланып кеткен «Күн мен құрыш», «Менің Хагакуром», «Мәдениетті қорғау» және тағы да басқа публицистикалық еңбектері де сол жылдары жарық көреді. 1968 жылы өмірлік шығармасы болып табылатын тетралогиясының үшінші томы «Таң алдындағы ғибадатхана» романы баспасөзде жариялана бастады. «Менің досым Гитлер» пьесасының нүктесін қойды. 1969 жылы кабуко театрына арнап бірнеше пьеса жазып, осы жанрдағы бірқатар туындыларын жариялады. Жазушы елдегі саяси өмірден де тыс қалған жоқ. Жастардың толқулары болған кезде ол студенттер басып алған Токио университетіне барып, императордың орны мен мемлекеттік құрылым туралы қызу пікірталасқа қатысты. Өнерден де шет қалмай киноға да түсті. Әскери шығындарды қаржыландыруға байланысты келіспеушілік туып, «Ронсо» журналымен байланысын үзді. Біраз уақыттан кейін Итигая әскери базасына басып кіріп, ойлаған мақсатын жүзеге асыра алмайтынына көзі жеткенде, өзіне-өзі қол салып қаза болды. Қош, сонымен құрметті оқырман Мисиманың өміріне ойша көз жүгіртіп өткенімізбен, жазушыны өлімге қандай себептер итермеледі деген сауалдың жауабын таппадық. Таяуда, әлем әдебиетіндегі ең сүйікті туындыларымның бірі «Алтын ғибадатхананы» осымен жетінші рет қайталап оқып шыққанымда, жұмбағы әлі шешілмеген күрделі сұрақтың жауабын Мисиманың ең негізгі шығармасы, тіпті, эстетикалық манифесі болып табылатын осы романнан іздегендердің дәлелдерінің шындық екеніне көзім жеткендей болды. (Жалғасы бар)
529
Әмина Құрманғалиқызы: «Аты жоқ әңгіме». Ат қою қиын ба?!
(Жазушы Несіпбек Дәутайұлының «Аты жоқ әңгіме» жинағы хақында) Әдебиет деймін-ау... Әдебиет жер бетіне алғашқы адаммен бірге жаратылған. Отыра ғап жазу жазбаса да, оның қасіретті шағындағы зарлы гой-гойі, қуанғандағы айғайы, ыңырсып, ызыңдап баласын уатқаны – әдебиеттің алғашқы элементтері емес пе. Күллі адамзаттың өмірін, тарихын, тауқыметін, қасіреті мен қуанышын, сезімін жүк етіп арқалап келе жатқан әдебиет неткен киелі дүние! Неткен құдіретті дүние десеңізші! Кейде әдебиет маған бізге беймәлім ғасырлар қатпарынан шығып, тәкаппар маңып келе жатқан қазына артқан қара нар секілді. Әр заман, әр ұрпақ оған өз жүгін артып, бұйдасынан жетелеп, келер ұрпаққа аманат ететін секілді. Қандай сұрапыл сүргінді көрсе де, бұл көш тоқтаған жоқ, тоқтамайды да. Қайта сол қиракезік, қысталаң шақтар әдебиетті ширатып, шымырландырып, уақиғасын байыта түсті. Қасіретті жылдардың туындылары өтімді келетіні өтірік пе? Қазақта қашан қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман туралы жазылған туынды бар еді... Әдебиет көші Тәуелсіздік алғаннан кейін де тоқтап қалған жоқ. Тек сипаты, бағыты, стилі, әдісі жағынан өзгеріп келе жатқаны рас. Өзгеріске қаламгер де, оқырман да белгілі бір мақсатпен саналы түрде барып отырған жоқ. Қаламгерде бір-ақ ой. «Қайтсем жазғанымды ел оқиды? Қайтсем оқырманға ұнаймын, қайткенде олардың талғамына, сұранысына сай дүние бере аламын? Міне, осы «Қазіргі оқырманға ұнау, соларға түсінікті болу, солар сүйгенді сүю, солардың тілінде сөйлеу» синдромы жазушыны жылан арбаған торғайдай әлдебір «жат ағымға», «жат әдіске» топ еткізсе, таңдануға да болмас. Әрбір жаңалықты жатсына қабылдау қашанғы қазақы әдетіміз. Болмаса әдебиеттегі әрбір өзгеріс – эволюциялық жолмен енген заңды құбылыс. Дәл қазіргі әдебиеттегі өзгеріс неден көрінеді?! Біріншіден, ХХ ғасырда проза жетекші жанр болса, қазір поэзия көш бастап тұр. Қазіргі қазақ поэзиясы мазмұн, түр, форма жағынан да түрленіп, байып, молыға түсті. Қазіргі жас ақындар кешегі аға буынның, сонан соңғы орта буынның салған жолын, тіккен туын жыққан жоқ. керісінше, қазіргі жас ақындардағы шыншылдық, өткірлік, жарқын бояу, тылсым сурет, құпия құбылыс мол. (Әрине, аздаған еліктеу, солықтауды, әсіре жаңашылдықты қоспасақ). Екіншіден, бұрын прозада жетекші сала роман болса, қазір әңгіме ағалап тұр. Үшіншіден, көптеген қаламгерлер, соның ішінде мүйізі қарағайдай аға жазушылар да, танылудың төте жолы драма деп танып, соған кете бастады. Бір көне ертегіде бар еді: «Бір жол бар – алыс та болса, жақын, бір жол бар жақын да болса, алыс» деген. Бір сәттік дүрілдеген шапалақ па әлде әр заман, әр ғасыр алдыңнан айналып шыға берер өлмес, өміршең туынды ма? Қайсысы қымбат? Қаламгер өзі бағамдар... Төртіншіден, әдебиетте бұрын қылаңдап бой көрсеткен постмодернистік ағым мен сюрреалистік әдіс дәл қазір айқын басымдап, дендеп, анық енді. Шынында, модернизм жан шошитын жат ұғым ба? Неге сонша үрке қарадық? Оны соншалықты құнсыз, қасиетсіз етіп, оқыған адам жиіркенетіндей жағдайға жеткізіп отырған олақ қаламгерлер. Олар модернизмді жалаң бәдіктік, боғауыздық, варваризм мен жаргондар деп біледі. Ал шынына келсек, модернизмнің ұятсыздық емес, тамаша көркемдік-эстетикалық концепция екеніне көзімізді жеткізіп отырған екі мықты жазушы бар. Өткен емес, кеткен емес, дәл осы кезең тудырған, замана жазушылары. Олар – Дәутайұлы мен Отарбаев десем кім келісер, кім келіспес. Айттым ғой. Дәл қазір әңгіме жанры ағалап тұр десем, сол әңгімені заман тілінде сөйлетіп тұрған осы екі қаламгер. Дәлелдеп көрейік: 1. Демократия! – деп қанша күпінгенімізбен әдебиеттегі демократия енді ғана көрініс берді. Тілдегі тұсау, ойдағы құрсау сеңдей бұзылды. Қаламгер енді сынау үшін биліктің құлауын, өкіметтің өлгенін күтпейді. Аталмыш екі жазушы да дәл қазіргі қоғамның, биліктің күнгейін де, көлеңкесін де аймандай ашып беріп отыр. Аға буындағы жасқаншақтық, жалтаңкөздік, жағымпаздық, «рамкадан шыға алмау» мүлде жоқ. 2. Осы күнге дейін біз әдебиетке өз көзімізбен емес, қоғамның көзімен қарадық. Сондықтан да біз әдебиеттен адамды емес, өзіміздің де емес, қоғамның көргісі келген кейіпкерін ғана көріп келдік. Енді ғана біз кейіпкердің адам – пенде екенін көрдік. Оның қайғысын, қуанышын, сезімін, қызғанышын, ашкөздігін, екіжүзділігін, керек болса айуандығын... көрдік. Табиғат деген Ұлы Әміршінің адам еркінен тыс бет қаратпас шындығы, заңдылығы болатынын, оның алдында адам қашанда әлсіз екенін көрдік, мойындадық. Жоқ, біз оны бұрыннан да сезінетінбіз, әлдене жетпейтінін сезінетінбіз, үнемі мінсіздіктен, періште боп көрінуден мезі боп, әлдебір көз көрмес жапанға жанұшыра қашқымыз келетін. Бір сәт пенде қалпымызға түсіп, алғашқы адамдай, не есі жоқ баладай, не ақылы кем адамдай күн кешкіміз келетін. Бір сәт болсын жасандылықтан құтылып, өзіміздің шын бейнемізбен бір кездесер ме едік... Бұрын да осыны сезінуші едік. Тек соны мойындауға жалған мораль, қатып қалған этикамыз жібермейтін. 3. Бұл екі жазушы да оқырманның қатып қалған заңдардан, идеологиялық ұрандардан, құлақ сарсытқан дидактика мен педагогтік тәрбиеден, мінсіз кейіпкерлерден, аты атап айтылмайтын мақтау мен жамандаулардан, макеттер мен стандарттардан, академизмнен шаршаған кезіне тап келді. Айдың арғы беті демекші... Сонау бір періште шағыңызда толықси жарқыраған толған айдың сан рет құбылған алтын сарғыш нұрына қарап, Сіз де сан рет құпия қуанышқа бөленген шығарсыз-ау. Тылсым сұлулық жаныңызды баурап, осы қазір ұшып кететіндей көкке алақан жайған шығарсыз. Кейін бірде әлдебір ғылыми хабардан айдың арғы бетін көріп, жаным құлазығанын айтпаңыз. Қап-қара қазан шұңқырлар, тау-тау күл үйінділері, топырақ па, тас па – әлдене... Дәутайұлының «Аты жоқ әңгімесі» мен Отарбаевтің «Таңдамалысы» сол біздің Ай-Қоғамның арғы бетін ашып берген туындылар. Дәл қазіргі сіз бен біз өмір сүріп отырған қоғамның бейнесі. Осы уақытқа дейін малданып жүрген шындығыңыз, алқызыл әйнегіңіз күлдір етіп сынып түседі. Ішіңіз удай ашиды... Бірақ, мойындайсыз, мойындатады. Екі кітап – екі әлем. Екі жазушы – екі асу. Бір мақалаға қалай сисын. Әсіресе, Отарбаев тілінің кәркестелігіне, шұрайына, шөгелдігіне таң қалдым. Тұнығынан жүзіп ішетін дүние екен. Мен Отарбаевты шетелге шығып, өзін-өзі жарнамалап жүрген желөкпе жазушы деп ойлағам. Қатты қателескенімді мойындаймын. Отарбаевты оқығанда Абайдың «Жасқа-жас, ойға-кәрі едің» дегені еске түсті. «Аты жоқ әңгіме». (Н. Дәутайұлы). Неге аты жоқ? – дейсің де тура сол әңгімеге шүйлігесің. Ат қою қиын ба? Осыншама шүйгін оқиғаларды еспелеп, төкпелеп отырған жазушы бір әңгімеге ат таба алмағаны ма? Олай болса мен-ақ ат қояйын. Ал әңгімені оқыған соң... мен ат таба алмадым. Жоқ, әңгімеге емес. «Адам» деп аталатын тіршілік иесінің айуандығына кей айуаның астар бола алмайды екен. Мен адам азғындығына ат таба алмадым. Тек өзі көрген сұмдықтан екі көзі көрмей қалған баланың «Құдай, енді менің екі құлағымды да естімейтін ет» деп жанұшыра шыңғырғаны құлағымнан кетпеді. Иә, ат таба алмадым. Студент кезімде шетел әдебиетінен сабақ берген ұстаз аса талап қойғыш еді. Түпнұсқаны оқымайынша, баға қоймайтын. Бағымызға қарай ол кезде Семейдің бір кезде Абай кітап алып оқитын көне кітапханасы өте бай еді. Кезкелген шетел авторларын өз тілімізде оқуға мүмкін болатын. Тек бірде Теккерей мен Боккачоны қазақ тілінде таба алмай, орысшасын сіңіре алмай қатты қиналғам. Бірақ бір есімнен кетпейтін сурет Теккерейдің «Даңқ жәрмеңкесі» былай басталатын: - Тұла бойын қасірет құрсаулаған Сайқымазақ сонау биіктен (жәрмеңкеге) қарап отыр. Төменде ішкен мас, жеген тоқ, айғай-шу. Біреудің бақыттан басы айналған, біреу жылайды, біреу күледі. Біреу қайыр сұрайды, біреулер жаға жыртысып төбелесуде. Жалт-жұлт киінген мырзалар, полицейлер, қайыршылар, маскүнемдер, жезөкшелер, ұрылар... Мен түсіне алмай ұстазымнан: - Неге Сайқымазақ қасіретке батады? Ол күліп, күлдіріп жүруі керек қой. Сонан соң автор неге бүкіл кейіпкерін жинап көрсетіп отыр, оқиға әлі басталған да жоқ қой? – деп сұрағам. Аса білімді, дана жүзді оқытушы әйел былай деген: - Теккерей аса шебер жазушы. Қоғамды ашық айыптау мүмкін емес сол заманда ол бүкіл кейіпкерін жәрмеңкеге жинау арқылы, соған сайқымазақтың көзімен қарату арқылы бүкіл қоғамның сипатын бере білген. Сайқымазақ – ол автор. Бүкіл қоғамның қасіретін жүрегінен өткізетін оның сайқымазақ қоғамда сайқымазақ болып жүрмеске амалы да жоқ. Кейіннен «Гулливердің саяхаты» да, Чеховтің «Шие бағы» да осы әдіспенен жазылғанын білдік. Ойыма бір ғажап салыстыру келді. Егер Дәутайұлының барлық кейіпкерін тізіп шықсам ше? Кешеден бастайық. Жалғыз Құдай – бірінші хатшы келесіде қай үйге қонаққа барады, оған қай әйелді дайындап қою керек, туған күніне қанша ақша беру керек, - деп басы қатып, бір-біріне звондап жатқан идеология бөлімінің басшысы, партком, оқу бөлімдерінің басшылары. Бір ауылға барғанда семіздіктен өздігінен түзге отыра алмаған 1-нің қолынан ұстап тұрып түзге отырғызған идеология бөлімінің бастығы. 3-лер ылғи кәрі қыздар. Ол да сол заманның сұрқия саясаты екен. Алты ай қыста аудан орталығына бір рет келіп, аздап қызып алып, ат үстінде ән шырқаған шопанды жерден алып, жерге салып партиядан шығарып тұрған әлгі 3-қалың құйрық, кәрі қыз. Бір ауданға бір «герой» шығару саясаты тұсында өзге шопанның артық төлін қосып жазып, бір момындау міскінді қолдан герой жасап, оны киіндіріп, сөзін жаттатып, ештеңе түсініп жарытпаса да Кремльдің Съездері сарайына отырғызып қою. Қолдан қуыршақ жасау. Жалғандықтан мезі болған момын шопан қалғып отырып, анда-санда «бітті ме» деп сұрап қояды. Қасындағы жолбасшының жаны шығып барады. Ал малдың бар бейнетін көріп бағып жүрген үйіндегі жарымжан туысы. Ал ана қолдан жасалған қуыршақ геройдың бар міндеті нөкерлердің қоршауында жиналысқа бару. Ол да бұл өміріне риза емес. Оған салсаңыз, сықиып киініп, съездер сарайында отырғаннан гөрі, кең даласында атқа мініп, отарын бағып жүргені әлдеқайда артық. Жалғандықтан жаны таза, табиғатынан аңқау, адал момын шопан өзінің мына күйіне күйініп, анда-санда терең күрсініп, «О, бігайт» деп қояды. Бірақ қайтсін еркі өзінде емес, күн өтпей жатып, тағы да жасандырып, әлдебір жиналыстарға әкетеді. Сол шопанға көзі тірісінде алып ескерткіш орнатылады. Басына қарасаң, бөркің жерге түседі. Ежелден тұрған Абайдың кеуде мүсіні әлгі алыптың тасасынан көрінер емес. Осыны көрген жас журналист ызаға шыдамай қайда бармайды. Тек сөзі ешкімге өтпейді... Құдай-ау, таныс сурет, таныс адамдар, біз көрген адамдар ғой... Тіпті біздің адам ғой. Енді Тәуелсіздік алғаннан кейінгі егеменді еліміздің кейіпкерлері: дүние асты-үстіне келді. Кешегі-клуб, балабақша, кітапхана, музей, тіпті мектептер қысқарып кетті, жабылды, меншікке сатылды. Біреу бір-ақ күнде жер иесі алпауытқа айналды. Ауылды тұтас сатып алды. Сол ауылдың кедей-кепшігі сол алпауытқа жұмыс істей жүріп, қалай соның басыбайлы құл-күңіне айналғанын өздері де байқамай қалды. Жұмыссыздар. Сейфуллиндегі жігіттер. Саиндағы қыздар. Белсіз еркек, бедеу қатын, лақтырылған сәби. Көңілдестен тоқалға айналған қыздар. Ой-шорқақ, тіл-мақау мәңгүрт ұрпақ. Бір жезөкшені кезек пайдаланып отырған қасиетсіз әке мен қарғыс атқан ұл. Мал құлағы саңырау. Бабасының зиратын сырып тастап орнына ресторан салып жатқан бизнесмен. Әрқайсысы өз ата-бабасынан бір батыр не би шығарып, соған өз көшесінің атын беріп, ескерткіш орнатып жатқан ессіз тобыр. Қазір ескерткіште де құн қалмай барады. Қазақтың сай-саласы ескерткішке толды. Қазір не көп – жұмыссыз мүсінші көп. Ақшасын төлесең болды – бүкіл жанұяның мүсінін жасап беруге бар. Мен бір таңғалатыным – тарихта болған, болмағаны белгісіз аңыз кейіпкерге қандай түр береді, кімге ұқсатады? Өлсем де кітабымды шығарам деп, көрінген есікті жағалап, көрінгенді көкелеп жүрген дарынсыз жазушылар. Жоғарыдан үлкен кісі келеді деп, 3-4 адамға сөз үйретіп жатқан әкім-қаралар. Ашқан жаңалығына ешкімді сендіре алмай, ақыры жынды атанып түрмеге отырғызылған архитектор. Архитектордың ғылыми жаңалығы дәлелденген кезде, ол түрмеде өліп кеткен еді. Қас дарынның күні сол да... Жан бағам, күн көрем деп ауылдан қалаға ағылған аңқау бозбалалар. Сөйтсе тәшкі айдаудың өзі үлкен блат екен. Ақыры алаяқтардың алдауына түсіп, бірінің ажалы жыланнан (жыланның уы үлкен бизнес екен), екіншісі тажал төбеттен, тағы бірі залым қатыннан болған аңқау, бейкүнә қазақ жігіттері. Парақорлар, жемсауын толтырып шетелге қашқан чиновниктер, байы – асқан бай, кедейі – асқан кедей. Қадірі кеткен мұғалім, сатып алған диплом, білімсіз дәрігер... Міне, Дәутайұлының кейіпкерлері. Ешбір оқиғасын оқымай-ақ. Кейіпкерлеріне көз салыңызшы. Біздің Егеменді еліміздің кейіпкерлері емес деп айта аласыз ба? Осы сұмдықтар дәл қазір сіз бен біздің қысқа күнде қырық көріп жүрген сұмдығымыз емес деп айта аласыз ба? О, жоқ. Дәутайұлы батыл қадам жасаған, (Сол үшін де талай адамнан сөз естіген, ішінде мен де бар) тағы бір шындығы, Табиғаттың ұлы заңдылығы, әйел затының айналып өте алмас әлсіздігі, тән құштарлығы... «Комсомолка, спортсменка, патриотка» кейіпкерге үйренген, ер мен әйелдің қатынасын «Жолдас Гүлжамал, маған келісім берсеңіз, советтік семья құрар едік» дегенмен өлшеп келген аға ұрпақ үшін бұл әсіресе сұмдық көрініп, ертоқымды бауырға алып тулағанымыз рас еді. Тулай отыра, келісуге тура келеді. Дәутайұлынан біз әйелдің қайда да, қашанда әйел екенін көрдік. Әйелге тән қасиетімен, әйелге тән әлсіздігімен, әйелге тән бағымен, сорымен көрдік, түсіндік, түйсіндік, қабылдадық. Егер бізді шамдандырған тән құштарлығы алдындағы әйел осалдығы болса, осы шынымен Дәутайұлынан басталып тұр ма? Ауыз әдебиетіне-ақ қарайықшы: Ұмытпасам Жүсіпбек қожа нұсқасында: - Сұлуда мықын жоқ деген Қыз Жібектің ыстаны Сыпырылып қалыпты, - десе, «Қозы-Көрпеште» ұйықтап жатқан Қозыны Баян өзі келіп оятпай ма. Шәкәрім Қажының «Еңлік-Кебегінде» ұйықтап жатқан Кебекті өзі келіп оятқан Еңлік: - Ей, батыр, сен жатырсың ұйқың қанбай. Мен жүрген бір сорлымын бағы жанбай. деп сөз салғаны қайда... Әуезовтің алты жыл аңырап жоқтауын үзбеген қаралы сұлуы ақыры есігіндегі малай шалдың құшағына құлағанын қайда қоямыз? Жас қыз бен алпыстағы еркектің төсек қатынасындағы сексуалдық сәйкессіздікті «Жас дене суынды да қызынды, кәрі дене қызынды да суынды» деген бір ғана сөйлеммен берген Ғабит ше? Бір ғана әйелдік сезімі үшін неше еркекті ажал құштырған Горькийдің Изергилін қайда қоямыз? Ендеше, бұл өзі тіпті Дәутайұлы ашқан Америка емес. Ал Дәутайұлы не істеді ендеше? Дәутайұлы әйелдің арсыздығының, айуандығының, ұятсыздығының (қазір әйелдерге тағылған айыптар) түбінде еркектің кінәсы жатқандығын аңғартқан аз жазушының бірі. Дәутайұлы әйелдерінің бейнесі терең психологиялық жан күйзелісі, ішкі арпалыс үстінде ашылады. Үстірт бір оқығанда жеңілтек, нәпсіқұмар көрінген әйелдің ар жағына үңілсек, ол өзін ақтап алады. Бір ғана «көгілдір көйлекті әйелді» алайықшы. Жел жағына қорған, ой жағына орман болып, арқасын нық тіреп тұра алатын, ірілігі, тектілігі жойылмаған, керек десеңіз жан құштарлығы ғана емес, тән құштарлығын да аяқ асты етпейтін, сезімін қорламайтын ер-азамат іздегелі қашан... «Текті азаматтан бір перзент сүйсем екен, сол үшін елдің өсегіне де, ғайбаттауына да шыдайын» деп ар-ұятын бәйгеге тіккен қазақ әйелі. Әттең, не керек, «асқар таудай азамат» сағатына қарап отырып, 2-3 минутта тез «еркектік міндетін» атқарып тастады да, әйел жасаған дастарханға мұрны шуылдай сұғына кірісті. Әйелдің көгілдір көйлекті арманы адыра қалды. Ол соншалықты биік, мөлдір, асқақ еді. Оның іздегені жан жылуы, жалын құша алмау, өзін бір сәт қорғансыз сезіну, өзінің әйел екенін, әдемі екенін, нәзік екенін сезіну еді ғой... Бәрінің құны осы-ақ болғаны ма? Шынымен бәрі осы бір айуандық қанағатқа келіп тіреле ме? Егер мақсат осы болса, одан оңай не бар? Қаншырдай қайратты және қорланулы жас әйелден қорық. Ол аһ ұрып, аждаһадай қырық бүктелді. Көз жасы бітті, көңіл қалды. Ақыры бір сұмдыққа бел буды. «Жетесіз еркектен тексіз перзент сүйгенше, өз қолыммен отайын». Иә, солай. Баласын лақтырып кеткен әйел жөнінде бүкіл қоғам шулады. Бетке түкіру оңай. Оның іздегені нәпсі болса, бала көтермеуіне болушы еді. Көтерсе де өлтірмей өткізіп тастауына болар еді. Жоқ әдейі көтеріп, әдейі туып, әдейі өлтіруінің себебі неде? – деген жан бар ма? Кейде маған сол әйелдер өздерін жағаға атып жатқан көк киіттер тәрізді көрінеді. Бақсақ, түпкі себеп-әйелде емес, еркектің еркектік қасиетінің жоғалуында екен. Әйелді бұған апарып отырған күн көре алмай қалам деген қорқыныш емес, қорлық пен намыс, жауапсыз сезім, не жан құмарына, не тән құмарына қанағат таппай алдану. Дәутайұлы осыған жауап іздеді. «Аты жоқ әңгіме» қайшылығы мол, қарсы пікірлердің астында қалатын кітап. Сөйте тұра оқырманды неге тартады? Біріншіден, жазушының өмірден көрген-түйгені көп. Багажы бай, қоржыны тоқ. Ол өзі де өмірде кейіпкерлерімен қоян-қолтық араласып жүреді. Кейде ол маған Горькийше жалғанның жартысын жаяу аралап, сонау малшы ауылынан, егіс даласынан, жылқышы қосынан келгендей. Екіншіден, Дәутайұлы өз кейіпкерін ешуақытта жоғарыдан, байлықтан, биліктен іздемейді. Тұлғадан, лидерден, геройдан іздемейді. Оның кейіпкерлері – «кішкене адамдар». Добролюбов бір кезде Достоевскийді «Кішкене адамдарды жазу арқылы үлкен мәселе көтере білген» деп мақтаса керек. Үшіншіден, өзі көрген-білген оқиғаны оқырманға да сәл сондай ғып елестетіп бере алар ойының образдылығында, қиялының ұшқырлығында, ішкі түйсігінің елестету, қайта жаңғырту қуатының молдығында. Төртіншіден, және бұл ең маңыздысы. Тілінің құнарлы, қуатты, шұрайлы, жарқын бояуында. Жазушы әр кейіпкерді өз тілінде ғана сөйлетеді. Автордың тілі мен ойын оған зорлап таңбайды. Сондықтан да әсіре шешендікке ұрынбайды. Бесіншіден, біздің көзіміз үйренген кейіпкерлер әрекет адамдары еді. Олар ерлік жасап соғысып не жауды бұзып, тасты жарып жасампаз еңбекпен өз бақытына жетуші еді. Дәутайұлы кейіпкерлері «сөйтіп мұратына жетіпті» деген кейіпкерлер емес. Өйткені оған біздің қоғам әлі дайын емес, сай емес. Карл Маркстің сөзі бар «Типтік кейіпкер жасау үшін типтік орта, қоғам, атмосфера болу керек» деген. Ал бізде типтік орта жоқ. сондықтан да жазушы өз кейіпкерлерінің сыртқы әрекетінен гөрі ішкі жан-дүниесінің арпалысына, психологиялық күйзелісіне баса назар аударады. Сіз адам деп аталатын құдіретті тіршілік иесінің жұдырықтай жүрегіндегі алапат тасқынды, адамдық пен айуандықтың, азғындық пен адамгершіліктің, ашкөздік пен тәубашылдықтың мәңгілік майданын көресіз. Осы жерде жазушы өз кейіпкерін қоғамнан әлде заңнан әділеттік тауып, бақытқа жетіп кетті десе, нанымды ма? Сондықтан да Дәутайұлы кейіпкерлері қоғамнан гөрі өз жүрегінің әміріне, жаратылыстың ұлы құпиясына, Жаратушының үкіміне, құдіретіне көбірек бой ұрып, көмекті әлдебір тылсымнан күтеді. Ол келеді де... Әлдене кеудесіне нұр құяды, әлдене көзін ашады, әлдене жол көрсетіп, бағыт сілтейді. Кенеттен енеден жаңа туғандай тазарып, Жаратқанға жанымен жақындай түседі. Бұл – сюрреализм әдісі. Жазушының «Қанқызыл жалқын», «Айғыр кісі», «Кісі иесі», «Құмға қашқан құйын», «Аты жоқ әңгіме» - осы әдіспен жазылған. Қалай десек те оқырманды қаламгердің қандай әдіс, қандай ағымда жазып жатқаны қызықтырмайды. Оқырманға оқиғаның нанымдылығы, ой, тіл көркемдігі керек. Дей тұрғанмен... Кемшіліксіз бе? Бойға сиғанмен ойға симай тұрған жерлері жоқ па? Мысалы, мен мынаған келіспес едім: Қай жағынан да толысқан жазушыға біреудің бір сөйлемі түгіл, бір сөзін қайталау – әбестік. Мысалы, 70-жылдары қазақ қауымын дүр сілкінтіп, оқырманның бетін шымшытқан «Көделі жері құндыздайды» несіне қайталап отырсыз.онсыз да түрпідей сөз өзіңізде де жетерлік қой. Сондай-ақ «Тырли» сөзі. Мейлі, сіздің жақтың диалектісі-ақ шығар. Сіздің де қолдануға хақыңыз бар. Дегенмен де осы сөздің Нұрпейісовтың имиджі секілденіп, Қарақатынға ғана жарасатын секілденіп оқырман көкейіне сіңіп кеткелі қашан... Рас, оқиға ортақ. Бірақ ажырасқан еркек пен әйелдің арасында сізде ақ күшік, Отарбаевта қара күшік жүгіреді де жүреді. Сізде де, онда да бір қызыл жалқын түлкі бұлаңдайды да жүреді. Хақ иесі кім? 1. Сонан соң «бедеу» және «белсіз» сөздері. Екеуі екі басқа. Бедеу – бесплодие. Белсіз – импотенция. Бедеу адам болсын, мал болсын – ұрғашысына қатысты айтылады. Ал еркектің ұрпақсыздығын ертеде «қара қаптал» дейді екен. Бірақ қазір бедеуді еркек-әйелге бірдей қолданып жүр. Осындайды сіз бен біз түземесек кім түзейді. 2. Енді әйелдерге қатысты айтылға әнтек тұжырымдарыңызға келейік: сіз, Бексұлтан Нұржеке екеуіңіз, мынаны айттыңыздар: - Табиғаттың ұлы заңдылығын тап-таза қалпында қабылдап, Жаратушының өзі бір-біріне мәңгі жұп етіп жаратқан еркек пен әйелді бір-біріне қандай құдірет байлап тұр? Ең ғажап жаратылыс – адамның мәңгі суымас құштарлығының көзі неде? Махаббат дейміз. Айналып келгенде сол махаббаттың келер жері не? Неге біз оны жиіркенішті арам нәрседей қараймыз? Күллі тіршіліктің өсіп-өнуінің қайнар көзі – ер-әйел қатынасының ұлы құпиясын білуді неге қылмыс санаймыз? Неге одан оқырман бетін басып қашуы керек? Хош, келістік. Сіздердің көз жастарыңызды Құдай көрді ме, әйтеу эротикасыз кино мен кітапты тұзсыз астай көретін оқырман мен көрермен көбейіп келеді. Бірақ... Бірақ, бұл сіздерге күллі әйел затын нәпсіден басқаны ойламайтын жалмаңдаған жалмауыз етіп суреттеуге право бермейді. Жазушы мырза, сіз тыңдаңызшы, кез келген жазушыда өз кейіпкеріне деген бір махаббат, жылулық, жан тарту сезімі болушы еді. Өйткені, әр кейіпкер сіздің бір бөлшегіңіз. Әр баласына әкенің қаны мен қасиеті қалай берілсе, әр кейіпкерге жазушының сөлі мен нәрі беріледі. Толстойдың Аннаны жағымсыз етіп жазбақ болғанын, бірақ жаза келе өзі де байқамай жағымдыға айналдырып алғанын, романның аяғында «Анна өліп қалды ғой, қайтейін» деп жылағанын сіз де білесіз. Ал сізде әйел кейіпкерлеріңізге деген титтей мейірім, аяу, аялау бар ма өзі? Егер бар болса, оларға неге ылғи түрпідей сүйкімсіз сөздерді қолданасыз? Мысалы, әңірейді, сәңірейді, әңкиді, мәңкиді, молиді, бұты, көтендігі, шонданайы, құймышағы, күйледі, қаншық, жырқылдады т.б. Осы сөздеріңізге қарап сізде әйелдерге деген бір ұлы өштік бар ма деп қалғандаймыз. - Сонан соң сіз «күйлеу» сөзін әйелдерге қатысты орынсыз қолданасыз. Бұл сөз хайуанатқа қатысты айтылады, адамға емес. Хайуандар жылдың белгілі бір уағында ғана жұптасуды қажет етеді. Яғни, күйіті келгенде ғана. Одан басқа уақытта оларда «мынау бір кездегі ғашығым еді-ау» деген сезім болмайды. Қаншық ит төбетті қауып тастайды, сиыр бұқаны сүзіп жібереді. Ал адам – ерекше жаратылыс. Адам сезімі жылдың бір-ақ мезгілінде болмайды. Ерлі-зайыптылар қырық жыл бірге тұрса да, зайыптық қатынаста болады. - Сіздіңше «бала көтергісі келген әйел төсек қатынасын іздейді». Өтірік айтасыз. Бала көтеру мен құштарлықтың түк қатысы жоқ. Жұбайы бар, мезгілді жұбайлық қатынастағы әйел баланы қай күні көтеріп қалғанын өзі де байқамайды. - «Қатынас кезіндегі мидан құйылатын ыстық ағын». Мұныңыз да өтірік. Мидың секске түк қатынасы жоқ. жүрек болса бір жөн. Жалпы – «40 жастан асқан соң әйелдің еркекке қажеті шамалы». Мұныңыз да шикі тұжырым. Керісінше, 20-30 жас аралығы әйелдің ұрпақ әкелу кезеңі. Бұл кезеңде әйелдің бар мейірі бауырындағы баласына ауып және үнемі ұйқысы қанбағандықтан, (бала үшін) жан тыныштығын, демалуды қалап тұрады. Тіпті «Мені жөніме қалдыршы» деп безініп те тұрады. Ал 40 жаста әйелдің барлық жағынан толысып, дене мүшелері айқындалып, жұбайлық қатынастың да қадірін біліп, жұбайына да бар махаббаты мен уақытын бөлетін, өзіне де уақыт бөліп, қыздай түрленетін кезі. 2-жастығы басталатын кез. - Бір әңгімеңізде қараса адам қорқатын жалғыз көзді диюдай бір қашқын (соғыстан қашып ұзақ уақыт иен далада жүріп, жабайыға айналған) айдалада мал бағып отырған кемпір-шалдың қолындағы 12-13 жастағы мылқау қызды зорлап кетеді. Қай жағынан қарасаңыз да (анатомиялық, психологиялық) кемпір-шалдан басқа адам көрмеген бейшара қыз қорқыныш пен ауырсынудан есінен танар еді ғой... Ал сіз «Екі бетіне қан жүгіріп, гүл-гүл жайнап кетті» дейсіз. Сұмдық қой бұныңыз... - Ең соңғы айтарым – суреттер. Өткен ғасырда Батыстың, орыстың махаббат немесе рыцарлық романдарында суреттің болғанын білеміз. Бірақ сол сурет мазмұнды ашып немесе кейіпкердің сипатын ашып тұруы керек қой. Ал мұндағы суреттер бір-бірінен аумайды. Суретшінің әңгіме мазмұнын, кейіпкердің сипатын жете білетініне күдігім бар. Хемингуэй не деп еді? - «Если только художник не такой же мастер своего дела, как писатель - своего, ничто не может быть ужаснее для писателя, чем видеть живые в его памяти места, людей изображенными на бумаге кем-то, кто ничего этого не знает» Қорыта келе Тынымбай ағаны, Дәутайұлы мен Отарбаевты оқыған соң, «Бейімбетіміз жоқ» деп жылаудың да қажеті жоқ сияқты. Бұлар өз заманымыздың Бейімбеттері. Әмина Құрманғалиқызы, сыншы
172
Ықылас Ожайұлы: Шыннан өзге Құдай жоқ ...
(Шәкәрім өлеңдері хақында)
114
Максим Горькийдің әңгімесіндегі біздің бағыт
Бір әңгіме – бір әлем
118
Амангелді Кеңшілікұлы. Мисима өлімінің жұмбағы
Жапон прозасының хас шебері Юкио Мисиманың өмірі мен шығармашылығын
529
Әмина Құрманғалиқызы: «Аты жоқ әңгіме». Ат қою қиын ба?!
(Жазушы Несіпбек Дәутайұлының «Аты жоқ
172
Әбу-Асқар Мекешұлы: Сөзбен ойнамаңыз...
1623
Айгүл Кемелбаева: Мағжанның прозасы
ХХ ғасырдың басындағы қазақ прозасының алғашқы ү
221
Мағжан Жұмабаев: Шолпанның күнәсі
2776
Роза Тәжібаева: Есіңде ме Рионың би алаңы?..
«Өлең туралы сөз – үлкен сөз. Бұл мәселеге тек
473
«Ауылым – алтын тұғырым» конкурсының 3 томдық кітабы жарық көрді
Ауыл... Самалын биік ғимараттар қалқаламайтын, даласына сайтан іздер т
629
Дəулеткерей Кəпұлының Дүниежүзі қазақтарының V құрылтайында оқыған өлеңі
Дәулеткерей Кәпұлы
8455
Рақымжан Отарбаевтың пьесалары қырғыз елінде
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, халықара
6
Жәнібек Әлиман: Ақын қылып қинайды екен ит өмір...
Поэзия жолында өзінің білімділігмен, ізденісімен танылған Жәні
1104
Тағы оқыңыз  >
МУЛЬТИМЕДИА