Қала ақыны мен дала ақыны

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың 1919 жылы жазылған «Айтыс» поэмасы «Қала ақыны мен дала ақынының айтысқаны» деген атаумен де белгілі. Шығармада екі түрлі ортадан шыққан ақынның сөз сайысы арқылы сол кезеңдегі қазақ қоғамының тыныс-тіршілігі, әлеуметтік мәселелері мен дүниетанымдық қайшылықтары көрініс табады.

Поэма қала ақынының дала ақынын менсінбей сөйлеуінен басталады. Ол қарсыласының сырт келбетіне қарап, оның білімі мен түсінігіне күмән келтіреді. Қала ақынының сөзінен далалық өмірді артта қалған тіршілік ретінде қабылдайтын көзқарас байқалады. Алайда дала ақыны мұндай кемсітуге мойынсұнбайды. Керісінше, өзінің кім екенін мақтанышпен таныстырады:

«Мен қазақ, қазақпын деп мақтанамын,
Ұранға алаш деген атты аламын».

Осы жолдардан-ақ дала ақынының болмысы айқындалады. Ол туған жерін, халқының тарихын, салт-дәстүрі мен тілін ерекше қадірлейді. Ақынның суреттеуінде дала жай ғана географиялық кеңістік емес. Ол қазақтың өмір салты, тарихи жады, еркіндігі мен ұлттық дүниетанымы қалыптасқан мекен. Дала ақыны Алтай мен Жайықтың арасындағы ұлан-ғайыр жерді, Сарыарқаның табиғатын, жайлаудағы тіршілікті, халықтың қонақжайлығы мен кеңпейілдігін мақтан тұтады. Бірақ қала ақыны бұл сипаттаулармен келіспейді. Ол даланың әсем табиғатын жоққа шығармағанымен, қазақ қоғамындағы кемшіліктерді елемеуге болмайтынын айтады. Осылайша, екі ақынның айтысы қала мен даланы салыстырудан басталып, біртіндеп халықтың тағдыры мен болашағы туралы пікірталасқа айналады.

Поэмада дала ақыны қазақ халқының ұлттық болмысын, тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін жан-жақты суреттейді. Ол кең даланың табиғатын ерекше сүйіспеншілікпен жырлайды. Жазғы жайлау, күзгі күзек, қысқы қоныс, шалқар көл мен самал жел дала ақынының сөзінде туған жердің ажырамас бөлшегіне айналады. Сонымен қатар ол қазақтың қонақжайлығын, туыстық қарым-қатынастарын, мұқтаж адамға жәрдемдесуін, үлкенге құрмет пен кішіге ізет көрсетуін жоғары бағалайды. Дала ақынының түсінігінде адам арасындағы сыйластық материалдық байлықтан маңызды. Ол қазақ ауылындағы қонақ күту дәстүрін қаладағы ақшаға тәуелді қарым-қатынаспен салыстырады. Оның ойынша, далада жолаушыны жатсынбай қарсы алу, келген қонаққа ас беру, көрші-қолаңмен араласу қалыпты өмір салтына айналған. Ақын дала кейіпкерінің аузымен ұлттық тұрмыстың жақсы қасиеттерін алға шығарып, оларды қарсыласына дәлел ретінде пайдаланады. Осы арқылы Сұлтанмахмұт ұлттық құндылықтардың қадірін көрсетуге тырысады.

Шығармадағы қала ақыны да қоғамның дамуына қатысты маңызды мәселелерді қозғайды. Ол қазақ халқының өткендегі батырлығы мен даңқын мақтан етумен шектелуін сынайды. Халықтың болашағы үшін құр мақтаныш аздық ететінін, елге бірлік пен білім, еңбек пен жүйелі әрекет қажет екенін ескертеді. Қала ақыны қазақ арасындағы алауыздықты, күншілдікті, әлеуметтік теңсіздікті, әділетсіздік пен билікке таласуды өткір сынға алады. Әсіресе ру тартысы мен өзара бақталастықтың елдің дамуына кедергі келтіретінін көрсетеді. Сұлтанмахмұт мұндай мәселелерді қала ақынының аузымен айтқызу арқылы ұлттық болмысты дәріптеу мен қоғам кемшіліктерін сынауды қатар алып жүреді. Бір жағынан, туған халқыңның тарихы мен дәстүрін мақтан тұту қажет. Екінші жағынан, сол халықтың алға жылжуына тосқауыл болып отырған мәселелерді де жасырмау керек. Бұл ой бүгінгі қоғам үшін де маңызды. Өткен тарихымызды мақтан тұтқанымызбен, қазіргі әлеуметтік мәселелерді шешу үшін білім, еңбек, әділдік пен жауапкершілік қажет.

Сұлтанмахмұт қала мен даланы тек өмір салты арқылы емес, екі ақынның сөйлеу мәнері арқылы да салыстырады. Поэманың тілдік ерекшеліктерін талдаған зерттеулерде дала ақынының сөзінен ұлттық мақтаныш, сүйіспеншілік, еркіндікке құштарлық пен жанашырлық байқалатыны айтылады. Ал қала ақынының сөйлеуінде сын, күмән, келеке мен алаңдаушылық басым. Дала ақыны туған жерін сипаттағанда әсерлі теңеулер мен бейнелі тіркестерді мол қолданады. Оның сөзінен даланың кеңдігі мен сұлулығы ғана емес, қазақтың тарихына деген құрмет те сезіледі. Қала ақыны қарсыласының көтеріңкі көңіл күйіне күмәнмен қарап, нақты әлеуметтік мәселелерге назар аударады. Екі кейіпкердің осындай ерекшеліктері шығарманың драмалық тартысын күшейтеді.

Ғылыми талдауларда поэма тілінің Абай шығармаларымен сабақтастығы да атап көрсетілген. Әсіресе ел ішіндегі күншілдік, жағымпаздық, алауыздық пен әділетсіздікті сынаған тұстардан Абайдың әлеуметтік тақырыптағы өлеңдерімен үндестік байқалады. Бұл Сұлтанмахмұттың Абай дәстүрін жалғастыра отырып, қазақ қоғамындағы мәселелерді жаңа көркемдік тәсілмен бейнелегенін көрсетеді.

«Айтыс» поэмасында көтерілген маңызды тақырыптардың бірі – қазақ тілінің тағдыры. Дала ақыны үшін ана тілі туған жермен, балалық шақпен және халықтың рухани болмысымен тығыз байланысты.

Поэмадағы:

«Сүйемін туған тілді – анам тілін,
Бесікте жатқанымда-ақ берген білім»

деген жолдар ақынның тілге деген ерекше ықыласын білдіреді. Сұлтанмахмұт туған тілін адамның дүниені алғаш тануына, қоршаған ортаны түсінуіне мүмкіндік беретін рухани құндылық ретінде суреттейді. Дала ақыны қазақтың бай ауыз әдебиетін, мақал-мәтелдері мен жыр-дастандарын тілге тиек етеді. Ол «Ер Тарғын», «Қобыланды батыр» сияқты эпостарды, Абай шығармаларын, Бұқар жырау, Шөже, Жанақ, Орынбай тәрізді ақындардың мұрасын атап өтеді. Сондай-ақ Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы мен Мағжан Жұмабаевтың шығармашылығына назар аударады. Бұл арқылы қазақ тілінің ой мен сезімді жеткізуге қабілетті, әдеби мұрасы бай тіл екенін дәлелдеуге тырысады.

Арада бір ғасырдан астам уақыт өтсе де ана тілінің мәселесі өзектілігін жоғалтқан жоқ. Бүгінде қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесіне ие. Оның білім беру, ғылым, технология, кәсіпкерлік және цифрлық кеңістіктегі қолданысын дамыту маңызды міндеттердің бірі болып отыр. Сұлтанмахмұт туған тілін сақтауды ұлттық болмыстың ажырамас бөлігі ретінде қарастырса, бүгінгі қоғам үшін сол тілді заманауи мүмкіндіктердің тіліне айналдыру да маңызды. Сұлтанмахмұт өмір сүрген кезеңде қала мен дала арасындағы айырмашылық әлдеқайда айқын еді. Қалада сауда, өндіріс, білім беру мекемелері мен әкімшілік орталықтар шоғырланса, қазақ даласының басым бөлігі дәстүрлі мал шаруашылығымен айналысты. Бүгінгі Қазақстан мүлде басқа кезеңді бастан өткеріп жатыр. Бүгінде көптеген адам білім алу, жұмыс табу, кәсіп бастау және өмір сүру жағдайын жақсарту мақсатында қалаға қоныс аударады. Астана, Алматы, Шымкент сияқты ірі қалалар жаңа мүмкіндіктерге жол ашып отыр. Мұнда жоғары оқу орындары, ғылыми орталықтар, кәсіпорындар мен технологиялық компаниялар шоғырланған. Алайда қала өмірінің өзіндік қиындықтары да бар. Баспананың қымбаттауы, көлік кептелісі, экологиялық мәселелер, әлеуметтік теңсіздік пен күнделікті тіршіліктің қарқыны тұрғындарға әсер етеді. Бұл мәселелер белгілі бір деңгейде Сұлтанмахмұт сипаттаған қала өміріндегі қайшылықтарды еске түсіреді. Әрине, бір ғасыр бұрынғы қала мен бүгінгі мегаполисті бірдей деуге болмайды. Бірақ ақын көтерген адамның тұрмыс жағдайы, әлеуметтік әділеттілік және қоғамдағы теңсіздік туралы сауалдар әлі де маңызды. Ал ауыл өмірі де өзгерді. Бүгінде ауыл шаруашылығында заманауи техника, цифрлық технологиялар мен жаңа өндірістік тәсілдер қолданылады. Сонымен бірге көптеген елді мекенде инфрақұрылым, медициналық қызмет, білім беру сапасы мен жұмыс орындарының қолжетімділігі өзекті мәселе болып отыр. Сондықтан қазіргі қала мен ауылдың айырмашылығы олардың қайсысы жақсы немесе жаман екенінде емес, тұрғындарға жасалған мүмкіндіктер мен өмір сүру жағдайында жатыр.

Бүгінгі урбанизация жағдайында туындайтын маңызды сұрақтардың бірі – қалаға көшкен адамның ұлттық құндылықтармен байланысы қалай өзгереді? Бұрын қазақтың көптеген салт-дәстүрлері ауылдағы күнделікті тіршілікпен тығыз байланысты болған. Туыстық қарым-қатынастар, көршілік сыйластық, асар жасау, үлкенге құрмет көрсету сияқты ұстанымдар қоғамдық өмірдің маңызды бөлігі саналған. Қазір олардың бірқатары қала жағдайына бейімделіп келеді. Мәселен, бұрын ауылда көрші-қолаң бірігіп үй тұрғызып, ауыр жұмысқа қолғабыс етсе, бүгінде адамдар қайырымдылық акциялары, еріктілер қозғалысы және онлайн қаражат жинау арқылы бір-біріне көмектеседі. Яғни көмек көрсетудің тәсілі өзгергенімен, оның негізіндегі өзара қолдау ұстанымы сақталып отыр. Сол сияқты қазақтың қонақжайлығы, туыстық байланыстары мен отбасылық дәстүрлері де тек ауылмен шектелмейді. Олар қаладағы қазақ отбасыларының өмірінде де жалғасуда. Дегенмен үлкен қаладағы қарбалас тіршілік адамдар арасындағы қатынастарға әсер ететіні анық. Уақыт тапшылығы, жұмысбастылық, тұрмыстық шығындар мен күнделікті күйбең кейде көрші-қолаңның араласуын сиретуі мүмкін. Сұлтанмахмұттың дала ақыны дәл осындай адамдық қатынастарды жоғары бағалаған еді. Бүгінгі қоғам үшін маңызды мәселе – ауылдағы дәстүрді өзгеріссіз көшіру емес, оның адамгершілікке негізделген құндылықтарын қазіргі өмір жағдайында сақтай білу. Өйткені ұлттық болмыс адамның қай жерде тұрғанымен ғана өлшенбейді. Қалада тұрып та ана тілін қадірлеуге, салт-дәстүрді ұстануға, туған жермен байланысты үзбеуге болады. Сол сияқты ауылда өмір сүріп те ғылым мен технологияны меңгеріп, жаңашыл болуға мүмкіндік бар.

Сұлтанмахмұт Торайғыров бүкіл шығармашылық жолында қазақ қоғамының жаңаруын, халықтың білім алып, ғылымға ұмтылуын жақтады.

Оның «Шәкірт ойы» өлеңіндегі:

«Қараңғы қазақ көгіне,
Өрмелеп шығып күн болам»

деген жолдары осы ұстанымын айқын көрсетеді. Сұлтанмахмұт үшін оқу-ағарту халықтың болашағын өзгертетін басты күштердің бірі болды. Сондықтан «Айтыс» поэмасындағы қала сынын прогреске қарсылық ретінде емес, өркениеттің адам өміріне тигізетін жағымды және жағымсыз әсерлеріне назар аудару деп түсінуге болады. Ақын даланың кеңдігін, еркіндігін, ұлттық құндылықтарын жоғары бағалай отырып, қоғамның білім мен ғылымға бет бұруы қажет екенін де жоққа шығармайды. Оның көзқарасындағы басты мәселе – жаңару барысында халық өзінің рухани негізінен ажырап қалмауы керек.

«Айтыс» – Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірінің соңғы кезеңінде жазылған шығармаларының бірі. Поэма 1919 жылы жазылған. Бұл уақытта ақынның денсаулығы нашарлап, өкпе ауруы асқына түскен еді. 1920 жылы Сұлтанмахмұт небәрі 27 жасында дүниеден өтті. Әдебиеттануда шығарманың аяқталмай қалуын ақынның ауыр науқасымен және ерте қайтыс болуымен байланыстыратын пікір кең тараған. Дегенмен кейбір зерттеушілер поэманың көркемдік мазмұны өз алдына тұтас туынды ретінде қабылдануы мүмкін екенін де айтады. Себебі айтыс жанрында екі тараптың сөз сайысы міндетті түрде түпкілікті шешіммен аяқтала бермейді. Бізге жеткен мәтінде дала ақынының сөзі басым болғанымен, Сұлтанмахмұт шығарманы қалай аяқтауды жоспарлағаны нақты белгісіз. Сондықтан ақын қала мен даланың бірін толық қолдап, екіншісін түбегейлі терістеді деген қорытынды жасай алмаймыз.

Сұлтанмахмұт көтерген сұрақтың мәні бір ғасыр өтсе де өзгерген жоқ: қазақ өркениет көшіне ілесе отырып, өзінің ұлттық болмысын қалай сақтап қалады?

Бәлкім, аяқталмай қалған «Айтыстың» жауабын бүгінгі ұрпақ өз өмірімен жазып жатқан шығар.