Сен бұл мақаланы да соңына дейін оқып шық...

БІЗДІҢ ӨЗ ЕРКІМІЗБЕН ҚҰРҒАН ДИСТОПИЯМЫЗ

Дәл қазір бас бармағың экранды жоғары қарай сырғытып, «Мынау тым ұзақ екен, кейін уақытым болғанда оқырмын» деп өзіңізді алдап, мақаланы өткізіп жіберуге сылтау іздеп отырған жоқ па?

Егер солай болса, сен өзің де байқамай, адамзат тарихындағы ең мінсіз әрі ең қатыгез тоталитарлық жүйелердің бірінің бөлшегіне айналып кеткенсің.

Біз дистопияны, яғни қатыгез қоғамды елестеткенде, әскери етіктің тарсылын, есікті бұзып кіретін құпия полицияны, кітаптарды өртеп жатқан отты және бізді күшпен бақылайтын «Үлкен ағаны» көз алдымызға келтіреміз. Джордж Оруэллдің «1984» романындағыдай, тоталитарлық мемлекет сөз бостандығымызды тұншықтырып тастай ма деп үнемі қорқып, демократиялық қоғамда өмір сүріп жатқанымызға шүкіршілік еттік. Біреулер бізді күшпен басқарып, шындықты жасырып қала ма деген қорқыныш ең үлкен үрейіміз еді.

Алайда нағыз дистопия есігімізді бұзып кірген жоқ. Керісінше, біз оны өзіміз шақырып, диванымызға жайғасқан кезде күлімсіреп қарсы алдық. Біз билік басындағы тирандарға санамызды өз еркімізбен, тіпті қуана-қуана, қол соғып тұрып тапсырдық. Бұған ешқандай әскер де, полиция да, зорлық-зомбылық та қажет болмады.

Бүгінгі қоғамымыздың бұрмаланған әрі қорқынышты бейнесін толық түсіну үшін адамзаттың болашағын үш түрлі қырынан дәл болжай білген үш ұлы шығарманың тереңіне үңілуіміз керек. Олар Джордж Оруэллдің «1984» романы, Олдос Хакслидің «Ғажайып жаңа әлем» (Brave New World) шығармасы және Рэй Брэдберидің «451° Фаренгейт» (Fahrenheit 451) романы.

Бұл кітаптар жай ғана ғылыми фантастика емес. Олар  бүгінгі қоғамның, әсіресе күн сайын бетпе-бет келіп жүрген қасіретті шындығымыздың тікелей «диагностикалық қорытындысы».

Бүгінде осы үш шығармадағы қорқынышты болжамдар бір-бірімен жарысып жатқан жоқ. Керісінше, олардың идеялары бір-бірімен мінсіз ұштасып, шындыққа айналып үлгерді. Ендеше, осы үш шығарманың қалайша бір нүктеде тоғысып, өмірімізді жұтып жатқанын басынан бастап егжей-тегжейлі талдап көрейік.

РЭЙ БРЭДБЕРИ ЖӘНЕ «451° ФАРЕНГЕЙТ»: ӨЗ ЕРКІМІЗБЕН НАДАНДЫҚҚА БЕРІЛУ

Брэдберидің әлемінде өрт сөндірушілер өртті сөндірмейді, керісінше, от қояды. Олардың басты нысанасы кітаптар. Шығарманың атауы қағаз тұтанатын температурамен, яғни Фаренгейт шкаласы бойынша 451 градуспен байланысты.

Басты кейіпкер Гай Монтэг кітаптарды өртейтін адам. Алайда шығарманың ең қорқынышты әрі ең көреген тұсы биліктің кенеттен пайда болып, кітап оқуға тыйым салуы емес. Кітаптарды өртеу үдерісі мәжбүрлеуден емес, адамдардың өз қалауынан басталған.

Монтэгтің бастығы, капитан Битти қоғамның мұндай күйге қалай жеткенін оған анық түсіндіреді:

«Бәрі жоғарыдан таңылған цензура мен қысымнан басталған жоқ... Технологиялық даму, бұқаралық басылымдар және адамдардың жайлылыққа деген құштарлығы бәрін шешті».

Адамдар ұзақ романдар мен философиялық еңбектерді оқудан жалыға бастады. Әуелі кітаптар қысқартылды, содан кейін одан әрі ықшамдалып, ақырында бірнеше сөйлемге ғана сыйғызылатын болды. Ешкімді ренжітпеу, көңілге жайсыз тақырыптарды қозғамау үшін адамдар терең мағына мен сыни ойлаудан өз еркімен бас тартты.

Кітаптар адамдарды әртүрлі ойлауға жетелейді. Ал ойланатын адам бақытсыз болады, өзгелермен қақтығысады, мәселелер туғызады деп есептелді. Сондықтан бәрін бірдей, ақымақ, бірақ «бақытты» ету үшін кітаптарды жоюға кірісті. Сөйтіп, ойланудың өзі қылмысқа айналды.

Монтэгтің әйелі Милдред бүгінгі әлеуметтік желіге тәуелді, TikTok-та тоқтаусыз бейнежазба қарайтын адамдардың дәл көшірмесі.

Ол күні бойы қабырғаны тұтас алып жатқан экрандардан адамдар бір-біріне айқайлап, мәнсіз ойын-сауыққа қатысатын бағдарламаларды көреді. Құлағына «seashells» деп аталатын кішкентай радио-құлаққаптарды үнемі тағып жүреді. Нәтижесінде шынайы әлемнен, күйеуінен, тіпті өз ойларынан да толықтай ажырап қалған.

Ол өзін өте бақытты адам етіп көрсетуге тырысады. Бірақ түнде ұйықтататын дәрілерді шамадан тыс қабылдап, өзіне қол жұмсамақ болады. Ішкі жан дүниесіндегі бос кеңістік пен мұңды ол бітпейтін ақпараттық шу арқылы толтыруға тырысады.

Ешкім оған кітап оқуға тыйым салған жоқ. Ол жай ғана өз еркімен ойланудан бас тартты.

Ал бүгін не болып жатыр?

Біз бұрын-соңды болмаған көлемдегі ақпараттың ортасында өмір сүріп жатқандай көрінеміз. Бірақ шын мәнінде, адамзат тарихындағы ең үстірт, терең ойлаудан алыстаған кезеңдердің біріне жеткендейміз.

Сен екі сағаттық фильмді басынан аяғына дейін ешнәрсеге алаңдамай көруге шыдамың жетпейтінін байқадың ба? Фильмді 1,5 есе жылдамдықпен көресің немесе «Фильмнің мазмұны 3 минутта» деген бейнероликті тамашалап, сол өнер туындысын толық түсініп, сезініп үлгердім деп өзіңді алдайсың.

Кітап оқуды былай қойғанда, Facebook-тегі сәл ұзақтау жазбаны, эссені немесе мақаланы көрсең де, бірден өткізіп жіберетін болдың.

15–20 секундтық TikTok билері, YouTube Shorts пен Instagram Reels-тің қарқыны миымызды толықтай жаулап алды.

Миға ешқандай нәр бермейтін, артында құнды із қалдырмайтын, тек бір сәттік күлкі немесе үстірт таңданыс тудыратын арзан ақпараттың шексіз ағыны қазіргі заманның «кітап өртеуі».

Енді өрт сөндірушілердің үйіңізге келіп, кітапханаңды өртеуінің қажеті жоқ. Өйткені бұған қажеттілік қалмады. Кітаптарды қоқысқа өзіміз тастадық. Зейінімізді шоғырландыру қабілетін де өзіміз жойдық.

Брэдберидің идеясына сәйкес, цензура тек мемлекет тарапынан тыйым салу арқылы жүзеге аспайды. Адамдарды ойлануға мұршасы қалмайтындай ақпаратпен бомбалап, назарын үздіксіз басқа жаққа аудару цензураның ең жетілген түрі.

Сен ақпараттың ортасында тұншығып жүрсің, бірақ бірде-бір нәрсені терең ой елегінен өткізіп, санаңа сіңіріп, қорытуға уақыт бөлмейсің.

Ақпараттың көп болуы білімнің молдығын білдірмейді.

Бұл рухани және зияткерлік құлдырауымыздың енді ғана басталған тұсы.

ОЛДОС ХАКСЛИ ЖӘНЕ «ҒАЖАЙЫП ЖАҢА ӘЛЕМ»: ЛӘЗЗАТТЫҢ ҚҰЛДЫҒЫ

Егер Рэй Брэдбери адамдардың ойлау қабілетінен өз еркімен бас тартып, миын өшіруін болжаған болса, Олдос Хаксли сол өшірілген сананы қалай біржола құлдыққа түсіріп, адамдарды өз шынжырларына ғашық етуге болатынын математикалық дәлдікпен көре білді.

Біз ондаған жылдар бойы Джордж Оруэллдің қорқынышты түсінен, яғни тоталитарлық билік шындықты бізден күшпен жасырып қоя ма деген қауіптен қорқып келдік.

Ал Хаксли мүлде басқа нәрседен қауіптенді.

Оның пайымдауынша, болашақта шындықты жасырудың қажеті де болмайды. Өйткені адамдар шексіз ойын-сауық пен арзан ақпараттың мұхитына тұтастай батып, шынайы ақиқат ешкімге қызық емес, ешқандай құндылығы жоқ, назар аударуға тұрмайтын жалықтырғыш нәрсеге айналады.

Оруэлл адамдарды «азап, қорқыныш және зорлық-зомбылық» арқылы басқаруды болжаған болса, Хаксли адамдардың «ләззаттың» көмегімен жойылатынын көрсетті.

Оның «Ғажайып жаңа әлем» романында адамдар ана құрсағында емес, зауыттағы сынауықтарда жаппай өндіріс тәсілімен дүниеге келеді. Туғанға дейін олардың санасы химиялық жолмен шектеліп, болашақта басқарушы Альфа тобына немесе ең төменгі сатыдағы қара жұмысшы Эпсилон тобына жататын етіп бағдарламаланады.

Бұл қоғамда соғыс, кедейлік, ауру мен қартаю жоқ. Адамдар үнемі жас әрі дені сау болып жүреді.

Бірақ ең қорқыныштысы — мұнда махаббат, отбасы, өнер, философия, терең мағына, тіпті ҚАСІРЕТ те жоқ.

Барлығы жеңіл, көңілді әрі үстірт болуы керек.

Осындай қоғамның ең мінсіз қаруы, адамдарды мойынсұнғыш етудің басты құралы «Сома» деп аталатын есірткі.

Адамның бойында мұң, күмән, өмірдің мәні туралы ой немесе жанға бататын сезімнің титтей белгісі пайда болса, олар қалтасынан Сома алып ішіп, жалған бақыттың бұлтына бірден сүңгиді.

Тіпті олар:

«Бір грамм Сома мың қайғыны сейілтеді», деп әндетеді.

Адамдарға ішкі жан дүниесіндегі мәселелермен немесе өздерінің қараңғы тұстарымен бетпе-бет келіп, оларды еңсерудің қажеті жоқ. Тек дәрісін ішіп, ләззат алса болғаны.

Ал бүгінгі біздің «Сомамыз» не?

Кремний алқабындағы мыңдаған үздік инженерлер мен мінез-құлық психологиясын зерттейтін мамандар күндіз-түні еңбектеніп жасаған құрал дәл қазір сенің қолыңызда тұр.

Ол әлеуметтік желілердің алгоритмдері, шексіз айналдыру жүйесі (infinite scroll) және саусағыңызбен экранды жоғары сырғыту әрекеті.

Бұл жүйе Лас-Вегастағы казинолардың ойын автоматтары сияқты, дофаминдік марапаттау тетігіне сүйеніп жұмыс істейді.

Сен бір нәрсеге мұңайғанда, жұмыстан шаршағанда, өміріңнің мәнсіздігімен бетпе-бет келгенде, жалғызсырап отырғанда немесе жай ғана автобусты екі минут күткенде, досыңды күтіп кофе ішіп отырған кезде ішіңде жайсыздық пен бос сезім пайда бола ма?

Біз сол бос әрі үнсіз сезіммен оңаша қалудан өлердей қорқатын болдық.

Сондықтан қолымыз өзіміз де байқамай, саналы шешім қабылдап үлгермей жатып, телефонға автоматты түрде созылады. TikTok, Reels немесе Facebook-ті аша бастаймыз.

15 секундтық күлкілі немесе қызықты бейнеролик. Мида аздаған дофамин бөлінеді. Экранды тағы жоғары сырғытамыз. Тағы 15 секунд. Тағы да дофамин.

Біз ішкі жан дүниеміздегі ауырсынудан, өмірдің қатал шындығынан және мұңымыздан қашып, арзан дофаминге мас болып, өз миымызға ерікті түрде «лоботомия» жасатып жатырмыз.

Бүгінде адамдар смартфонды пайдаланып қана қоймайды. Смартфондар мен олардың ар жағындағы алгоритмдер адамдардың өзін пайдаланып, олардың уақытын, назарын сорып күн көретін жүйеге айналды.

Хаксли шығармасындағы тағы бір маңызды мәселе тұтынушылыққа табыну, яғни consumerism және «адамды тауарға айналдыру» ұғымы.

«Ескі заттарды жамап-жасқап жөндеудің қажеті жоқ, лақтырып тастап, жаңасын сатып ал», деген қағида адамдардың санасына бала кезінен сіңіріледі.

Бірақ мұның ең қайғылы тұсы тұтынушылық көзқарастың заттармен шектелмей, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа да толықтай ауысуы.

«Әркім бәріне ортақ» деген ұранмен олар отбасы, адал махаббат, бір адамға шын жүректен берілу секілді ұғымдарды жойған.

Біреумен ұзақ уақыт байланыста болу, оның жолында уайымдау, терең сезімдермен бөлісу психикалық ауытқу, дөрекілік немесе ұят нәрсе ретінде қабылданады.

Бүгінде адамдарды тауар секілді пайдаланып, кейін лақтырып кетуіміз Хакслидің біз байқамай қалған қорқынышты болжамдарының бірі.

Біз бұған «situationship» деген атау беріп қойдық.

Tinder секілді танысу қосымшалары мен әлеуметтік желілердің жылдамдығы адамдар арасындағы тірі қарым-қатынасты экранда оңға немесе солға сырғытып таңдайтын тауарға айналдырды.

Ұнамаса солға сырғыт. Ұнаса оңға сырғыт. Ал арғы жағында шексіз көп таңдау күтіп тұр деген жасанды иллюзия бар.

Адамдар біреуді терең танып-білуге, оның кемшіліктерін қабылдауға, келіспеушіліктерді бірге еңсеруге және бірге дамуға шыдамсыз болып барады.

Аздаған мәселе немесе түсініспеушілік туындаса, қарым-қатынасты түзетуге тырысудың орнына бірден «блок» қояды, ешқандай түсініктеме берместен ғайып болады да, келесі «мінсіз» адамды іздеуге жүгіреді.

Адамзат бұрын-соңды технологияның көмегімен дәл қазіргідей тығыз байланыста болған емес.

Бірақ шын мәнінде, адамзат бұрын-соңды мұншалықты жалғызсырап, ішкі бос кеңістікке батып, бір-бірінен соншалықты алшақтап көрмеген. 

Әлеуметтік желідегі мыңдаған достарымыз, жазбаларымыздың астындағы жүздеген лайк пен жүрекшелер бізді терең әрі шынайы қарым-қатынастан алыстатып, тек сыртқы қабатта қалқып жүретін, пластиктен жасалғандай жасанды тіршілік иелеріне айналдырып барады.

Хаксли романының соңында осы жасанды әрі мінсіз қоғамды сырттан, жабайылар мекенінен келіп көрген Джон есімді жас жігіт пен қоғамның Жоғарғы Басқарушысы арасында пікірталас болады.

Басқарушы оған:

«Біз адамдарды азаптан, қартаюдан және аурудан құтқардық. Олардың бәрі бақытты», деп мақтанады.

Сонда Джон шыдай алмай, айқайлап жібереді:

«Мен сендердің жасанды жайлылықтарыңды қаламаймын! Мен Шекспирді оқығым келеді, Құдайды қалаймын, поэзияны, шынайы қауіпті, еркіндікті, ізгілікті, сондай-ақ азапты да қалаймын! ... Менің ауырсынуға, қартаюға, азап шегуге, ертең не боларын ойлап қорқуға және мұңаюға деген құқығымды қайтарыңдар!»

Бүгін біз де дәл осы Джон секілді «мұңаю еркіндігімізді» және «ауырсыну еркіндігімізді» технологиялық компаниялардан қайтарып алатын кезге жеттік.

Бос сезімнен қашпай, онымен бетпе-бет келу, өзімізбен өзіміз сөйлесетін үнсіз кеңістікті қайта табу адамдық болмысымызды сақтап қалудың алғашқы қадамы.

Бірақ мұнда бір үлкен сұрақ туындайды.

Егер Хаксли айтқандай, біз ойын-сауыққа, ләззатқа және дофаминге соншалықты батып кеткен болсақ, онда неге бүгінгі Қазақ қоғамы, әсіресе әлеуметтік желідегі орта, жеккөрушілікке, ұрыс-керіске, балағат сөздерге және күйзеліске толы?

Неге адамдар сонша ойын-сауықтың ортасында жүріп, осыншалықты өшпенділік жинап, бір-бірін жұлмалап тастауға дайын тұрады?

Бұл қараңғы сұрақтың жауабы Оруэллдің қатыгез әлемінде жатыр.

Өйткені жүйе бізді жай ғана көңіл көтерумен шектелмейді. Ол санамызды тағы бір аса қауіпті құрал арқылы басқарады. Ол – «Қорқыныш, жеккөрушілік және шындықтың өлімі».

ДЖОРДЖ ОРУЭЛЛ ЖӘНЕ «1984»: «ЕКІ МИНУТТЫҚ ӨШПЕНДІЛІК» ПЕН ШЫНДЫҚТЫҢ ӨЛІМІ

Егер технологиялық компаниялардың алгоритмдері саған дофамин бөлу үшін тек күлкілі әрі жеңіл бейнелерді көрсетеді деп ойласаң, қатты қателесесің.

Алгоритмдердің ең сүйікті, адамдарды ең жақсы қармаққа түсіретін және экраннан ажыратпай ұстайтын басты «азығы» – ҚОРҚЫНЫШ ПЕН ЖЕККӨРУШІЛІК.

«1984» романында «Үлкен аға» сені барлық жерде бақылап отырады. Экран тек ақпарат беріп қана қоймайды, сені де бақылайды. Партияға қарсы бір ғана теріс ой басыңа келсе, «Ой полициясы» сені жояды. Тарих күн сайын билеушілердің мүддесіне сай қайта жазылып, кеше болған дерек бүгін із-түзсіз жоғалады.

Шығармада «Екі минуттық өшпенділік» (Two Minutes Hate) деп аталатын күнделікті қорқынышты рәсім бар.

Партия мүшелері күн сайын алып экранның алдына жиналып, мемлекет жаулары мен сатқындардың бейнелерін тамашалайды. Оларға қарғыс айтып, айқайлап, іштеріндегі бүкіл ашу-ызасы мен жабайы сезімдерін сыртқа шығарады.

Бұл рәсімнің мақсаты адамдардың санасын улап, оларды біртұтас топқа біріктіру ғана емес. Сонымен қатар өз өмірлерінің қаншалықты аянышты әрі жұтаң екенін байқамайтындай дәрежеде ашу-ызаға соқыр ету.

Бүгін бізге арнайы белгіленген «екі минут» қажет емес.

Біз тәулігіне 24 сағат бойы үздіксіз жеккөрушілік айналымында өмір сүріп жатырмыз.

Қазіргі Қазақ қоғамы мен әлеуметтік желідегі орта тұтастай алғанда Оруэллдің «Екі минуттық өшпенділік» машинасына айналғандай.

Біз күн сайын қан-жоса жаңалықтармен, зорлық-зомбылықпен, кісі өлтіру оқиғаларымен, саясаткерлердің жанжалдарымен, жалған айыптаулармен және тролль фермаларының ұйымдасқан шабуылдарымен бомбаланамыз.

Журналистика дағдарысқа ұшырап, кім қаттырақ айқайласа, кім көбірек шу шығарса, кім өзгенің жамандығын көбірек әшкерелесе, сол көп қаралым жинайтын «назар экономикасына» көштік.

Біреуді әлеуметтік желіде «сүйреп шығару», бүкіл қоғам болып топтасып шабуыл жасау, айыптау және жеккөрушіліктен ләззат алу күнделікті өмір салтымызға айналды.

Мұның бәрі назарымызды шын мәнінде маңызды мәселелерден: жемқорлықтан, жүйенің шіруінен, білім беру сапасының құлдырауынан және экономикалық ресурстардың әділетсіз бөлінуінен алшақтатады.

Біз бір-бірімізбен ұрсысып, бір-бірімізді жек көріп, қорқынышқа бой алдырып, тіпті үйден шығуға қорқып жүргенде, арғы жақтағы «Үлкен ағалар» өз жұмыстарын еш алаңсыз аяқтап жатады.

Романда адамдарды ойлау қабілетінен айыру үшін «Жаңасөз» (Newspeak) атты тіл ойлап табылып, сөздік қор әдейі жойылады.

Бүгінгі біздің «Жаңасөзіміз» эмодзилер, мемдер, GIF суреттері және бірнеше қысқарған сленг сөздер.

Біз «алдық», «кірдік» секілді сөздерді қолдануға үйреніп келеміз. Адамдар күрделі сезімдерді, терең философиялық ойларды және сыни пікірлерді жеткізуге қажетті сөздік қорынан айырылып барады.

Адамдар маңызды мәселелерді талқылаудың орнына күліп тұрған эмодзи басып немесе бір-екі балағат сөз жазып қана қояды.

Сөздік қорды әдейі жұтаңдатып, жою арқылы адамдарды нәзік айырмашылықтарды түсініп, терең ойлай алмайтын күйге жеткізуге болады.

Қарсылықты білдіретін сөз болмаса, қарсылық туралы ой да туындамайды.

Ойды білдіретін сөздер жойылғанда, ойлау қабілетінің өзі де біртіндеп жоғалады.

«DOUBLETHINK» ЖӘНЕ 2+2=5

«1984» романындағы «Үлкен аға» адамдарды тек қорқытып қана қоймайды. Ол олардың санасына «Doublethink» деп аталатын қорқынышты механизмді енгізеді.

Бұл бір-біріне мүлде қарама-қайшы екі ойды бір мезгілде қабылдап, екеуіне де шын жүректен сену қабілеті.

Партияның ұрандары:

«Соғыс – бейбітшілік. Еркіндік – құлдық. Надандық – күш».

Олар азаматтарды 2+2=5 дегенге де толық сендіре алады. Егер партия осылай десе, математикалық заңдар мен нақты деректердің еш маңызы қалмайды. Бұл абсолютті ақиқатқа айналады.

Осылайша, ақиқатты фактілер емес, билік анықтайтын болады.

Бүгінгі Қазақ қоғамы ғана емес, бүкіл әлем осы «қосарлы ойлау» дәуіріне, яғни постшындық (post-truth) кезеңіне терең бойлап барады.

Біз әлеуметтік желілерде жемқорлық пен ұрлықты жек көретінімізді айтып, кеудемізді соғып айқайлаймыз. Бірақ ең ірі ұрылар мен жемқорларды пір тұтып, кешіріп, ақтап, сайлауда қайта-қайта сайлаймыз.

Біз жеке кеңістік пен отбасымызды ең маңызды құндылықтар деп жариялаймыз. Бірақ өміріміздің әр сәтін, қайда жүргенімізді, не жегенімізді, кіммен кездескенімізді Facebook-ке жариялап, жеке деректерімізді технологиялық компанияларға тегін тапсырамыз. Өз өмірімізді көпшілікке арналған сахнаға айналдырамыз.

Бүгінде фактілердің, логиканың және ғылымның құндылығы төмендеп барады.

Біреу өңделген сурет, бастапқы мәнмәтінінен жұлып алынған бейне немесе ашықтан-ашық жала жауып, арандататын тақырып жарияласа болды, адамдар оның шын-өтірігін бір секунд та тексерместен үкім шығарып, жеккөрушілік таныта бастайды.

Адамдар 2+2=5 дегенге оңай сенеді.

Өйткені қазіргі адамдар үшін шынайы ақиқаттан гөрі жалған ақпарат тудыратын эмоция мен ашу-ыза маңыздырақ болып кеткен.

Біз деректерді тексеру және күмәндану қабілетімізді жоғалтып, тек өзіміз сенгіміз келетін нәрсеге соқыр сенетін, эмоцияларына бағынышты тобырға айналып барамыз.

ЖАЛҒАН КҮРЕС НЕМЕСЕ ЦИФРЛЫҚ ТЫНЫШТАНДЫРҒЫШ

Біз «1984» романындағы адамдарды қарсылық көрсете алмайтын, санасы жуылған құлдар деп аяймыз.

Ал бүгін өзімізді қоғамдағы әділетсіздікке қарсы үздіксіз күресіп, өз даусымызды жеткізіп жүрміз деп ойлаймыз.

Бұл қазіргі жүйе жасаған ең мінсіз әрі ең айлакер тұзақтардың бірі.

Жүйе біздің ашу-ызамызды өте шеберлікпен сорып алып, бейтараптандырып, буға айналдырып жіберуді үйренді.

Қоғамда ірі ұрлық, алаяқтық немесе әділетсіздік орын алды деп елестет...

Ашуланасың, күйінесің. Телефоныңыздың артында отырып, саясаткерлерді балағаттайсың, өткір сөздерге толы ұзақ жазба жариялайсың.

Оны мыңдаған адам бөлісіп, пікір жазып, қолдайды.

Дәл осы сәтте миыңда тағы да дофамин бөлінеді. Сен «Мен қоғамды өзгертуге үлес қостым. Мен қорықпадым, күрестім!» деген жалған қанағат сезіміне бөленесің.

Бірақ шынайы өмірде ЕШТЕҢЕ өзгерген жоқ.

Көшеге шығып, талап қоюға тиіс болған күрес энергияңмен шынайы ашу-ызаң Facebook жазбасының ішінде буланып, жоғалып кетті.

Әлеуметтік медиа бүгінгі билік басындағылар мен жемқорлар үшін халықтың наразылығын қауіпсіз түрде сыртқа шығаратын «қысымды босату клапанына» (pressure valve) айналды.

Бұл бу қазаны жарылып кетпеуі үшін буды аз-аздан шығарып отырумен бірдей.

Адамдар интернетте қанша жерден қатты үргенімен, шынайы өмірде ешқашан тістемейтін иттерге айналды.

Сенің «батыл» жазбаң жүйе үшін ешқандай қауіп төндірмейді. Керісінше, ол әлеуметтік желі алгоритмдерінің қаралымын арттырып, технологиялық компанияларға табыс әкелетін отынға айналады.

Біз күрескерлер емес, жай ғана контент өндірушілер мен алгоритмдердің құлдарына айналдық.

СОҢҒЫ ҮМІТ: БРЭДБЕРИДІҢ «ТІРІ КІТАПТАРЫ»

Біз Оруэллдің бақылауында өмір сүріп жатырмыз. Бірақ жүйе бізді күшпен басып-жаншымайды. Оның орнына Хакслидің әдісін пайдаланып, «ойлануға мұршамыз қалмайтындай көңілімізді көтереді», ал Брэдберидің әдісімен «ойлануға деген қалауымызды жояды».

Осы қараңғы, тұйық әрі түпсіз тұңғиыққа ұқсайтын жағдайдың ішінде жарық бар ма?

Құтқарылуға апарар жол әлі қалды ма?

Жауапты табу үшін Рэй Брэдберидің «451° Фаренгейт» романының соңғы бөлімдеріне қайта оралайық.

Басты кейіпкер Гай Монтэг қаладан және технологиялық құлдықтан қашып шығып, орманда жасырынған бір топ кезбеге тап болады.

Олар билікке қарсы қару алып күреспеген, мылтық асынбаған.

Олар кітаптарды түгелдей жаттап алып, жүректерінде сақтап жүрген «Естелік сақтаушылар» еді.

Олар қоғамның бір күні өз надандығы мен жеккөрушілігінің отына өзі жанып кететінін жақсы білетін. Ал сол жойқын күйреуден кейін жаңа ұрпақ пайда болғанда, адамзаттың білімі, тарихы мен ойлау мұрасын тұтастай жеткізу үшін өздері қағаз бетінде емес, тірі тәнде өмір сүретін «Тірі кітаптарға» айналған еді.

Бүгін бізге де дәл осы адамдар сияқты болу қажет.

Әрине, бұл барлық кітапты сөзбе-сөз жаттап алу керек дегенді білдірмейді.

Мәселе цифрлық қоқыс, дофаминге тәуелділік, шексіз жеккөрушілік және жалған ақиқат үстемдік еткен осы жаппай ессіздік жағдайында өз санамызды қорғап қалуда.

«Терең ойлану қабілетін», «шынайы ақиқатты іздеу құштарлығын», «сыни ойлауды», «адамгершілікті» және «терең әрі шынайы қарым-қатынасты» өз ішімізде сөндірмей, оттай маздатып сақтап қалу – бүгінгі заманның ең үлкен күресі әрі ең ұлы революциясы.

Дәл қазір біз экранның ар жағында соқыр болып, өз құлдығымызға ғашық болған дәуірде өмір сүріп жатырмыз.

Мемлекет пен технологиялық алпауыттар назарымызды, сезімдерімізді және шындықты әлдеқашан сатып алған.

Бірақ санамызды кімге және қалай жалға беретінімізді таңдау құқығының соңғы тетігі әлі де өз қолымызда, өз санамыздың тереңінде жатыр.

Сен әлеуметтік желі алгоритмдеріне жұтылып, өзгенің эмоцияларына бағынышты сансыз «Эпсилондардың» бірі болып қала бересіз бе?

Әлде осы ессіз қоғамда ойлау қабілетін сақтап қалған «Тірі кітапқа» айналасың ба?

Таңдау тек өзіңде.

Дайындаған: Амантай ТОЙШЫБАЙҰЛЫ