Қазақ әдебиеті әлемге қалай танылады?

– Орталық Азияда, елімізде талантты авторларымыз аз емес. Әдеби мұрамыз да өте бай. Алайда қаламгерлеріміздің шығармалары әлемдік кітап нарығында сирек кездеседі. Мұның себебі неде деп ойлайсыз?

– Орталық Азияның әдеби мұрасы бай екені рас. Ауыз әдебиеті терең, әлемге танытуға тұрарлық өзіндік тарихы да бар. Өңірімізде талантты авторлар, ізденімпаз иллюстраторлар, әлеуеті зор баспалар және өзге елдердің оқырмандарын бейжай қалдырмайтын кітаптар да аз емес екені де рас.  Мәселе біздің ұсынар дүниеміздің жоқтығында емес. Жақсы кітап өздігінен халықаралық басылымға айнала салмайды. Автор мен шетелдік оқырманның арасында үлкен жұмыс тұр, аударма жасау, лайықты баспаны табу, құқықтарды сату жөнінде келіссөз жүргізу, қаржыландыру көздерін іздеу, кітапты насихаттау және ең бастысы, әлемдік кітап нарығының қалай жұмыс істейтінін түсіну.

Мен бұл туралы сырттай бақылаушы ретінде ғана айтып отырған жоқпын. Кәсіби қызметімнің жиырма жылға жуық кезеңі халықаралық кітап басып шығару, әдеби құқықтар, аударма, мәдени жобалар және халықаралық кітап жәрмеңкелеріне қатысу салаларымен байланысты. Осы жылдар ішінде адамдар мен ұйымдар бірлесе жұмыс істегенде әдебиетіміз үшін қаншама мүмкіндік ашылатынын да, қажетті қолдау болмаған кезде қаншама жақсы идеяның жүзеге аспай қалуы мүмкін екенін көрдім. Кез келген талантты жазушының жақсы жазылған еңбегінің жемісі – кітаптың оқырманға жетуі.

– Қазақ әдебиетін шетелге танытуда халықаралық кітап жәрмеңкелерінің рөлі қандай? Мұндай іс-шараларға қатысудың нәтижесін қалай бағалауымыз керек?

– Халықаралық кітап жәрмеңкелері ұлттық әдебиетті танытудың басты мүмкіндігінің бірі. Мұндай алаңдарға баспагерлер, әдеби агенттер, аудармашылар, авторлар және зияткерлік меншік құқықтары бойынша мамандар, әрине, ең бастысы оқырман келеді. Бұндай орындарда серіктестер табуға, кітапты аудару мәселесін талқылауға және оны басқа елде басып шығару жөнінде келіссөз бастауға да мүмкіндік туады. Алайда кітап жәрмеңкесіне қатысумен ғана бұл жұмыс шектелмейді. Бұл кітапты оқырманға жеткізу үшін жасалатын алғашқы қадамдардың бірі ғана. Өйткені жүздеген кітап апарып, әдемі ұлттық стенд ұйымдастырып, тұсаукесерлер мен кездесулер өткізуге болады. Мұның бәрі елге деген қызығушылықты арттырып, мәдениетімізді танытуға көмектеседі. Бірақ нақты нәтиже шетелдік баспа кітапты басып шығару құқығын сатып алғанда, сапалы аудармасы дайындалғанда, кітап басқа елде жарық көріп, өз оқырманын тапқанда ғана көріне бастайды. Сондықтан халықаралық іс-шараларға қатысудың нәтижесін ұсынылған кітаптар мен өткізілген кездесулердің санымен ғана бағалау – қате.

– Сонымен әдебиетіміздің әлемдік нарыққа шығуына не кедергі болып жатыр? Шетелдік баспалардың назарын аудару үшін не істей аламыз?

– Іс жүзінде халықаралық баспа ісі кітапты ағылшын тіліне аударумен ғана шектелмейді. Оның кімге қызықты болуы мүмкін екенін, қай баспа оны шығаруға мүдделі екенін, қандай құқықтарды ұсынуға болатынын және шығарманы кәсіби ортаға қалай таныстыру керектігін білу қажет. Шетелдік баспагер кітаптың өзін ғана емес, ол туралы нақты әрі толық ақпаратты да алуы керек. Оған шығарманың қысқаша мазмұны, автордың өмірбаяны, құқықтар туралы мәлімет, сапалы аударма үлгілері, мақсатты аудиторияның сипаттамасы және бұл туындының басқа елдің оқырманына неге қызықты болуы мүмкін екенін түсіндіретін негіздеме қажет. Әдеби аударманың сапасы да ерекше маңызды. Аударма – бір тілдегі сөздерді екінші тілдегі сөздермен алмастыру ғана емес. Ол шығарманың мағынасын, интонациясын, мәдени контекстін және авторлық үнін жеткізуі керек. Сонымен бірге халықаралық басылым мәдениетіміздің өзіндік ерекшеліктерін сақтай отырып, Орталық Азиямен алғаш танысып отырған оқырманға да түсінікті болуы қажет.

Тағы бір мәселе – өңіріміздегі көптеген баспаның ресурстары шектеулі. Олардың халықаралық іс-шараларға тұрақты қатысуға, бірнеше тілде кәсіби материалдар әзірлеуге, шетелдік мамандарды тартуға немесе шетелдік серіктестермен бірнеше жыл бойы келіссөз жүргізуге әрдайым мүмкіндігі бола бермейді. Сөйтіп, оқырманға қызықты болуы мүмкін кітап оны шетелде басып шығара алатын баспаға жетпей қалуы ықтимал.

– Қазақстандық авторлардың халықаралық нарыққа жиі шығуы үшін қандай нақты қадамдар жасалуы керек деп ойлайсыз?

– Қазақстандық және басқа да орталықазиялық авторлардың халықаралық нарыққа жиі шығуын қаласақ, барлық мәселеге назар аударуымыз керек. Біріншіден, әдеби аударманы жүйелі түрде қолдау қажет. Ол үшін аударма гранттары, аудармашыларға арналған бағдарламалар, шығармашылық резиденциялар, кәсіби тағылымдамалар және шетелдік баспалармен бірлескен жобалар маңызды. Мұндай қолдау аударманы дайындаумен ғана шектелмей, кітаптың жарық көруіне дейінгі бүкіл үдерісті қамтуы керек. Екіншіден, әдеби құқықтармен жұмыс істеу мәдениетін дамыту қажет. Көптеген автор мен баспагер үшін бұл сала әлі де күрделі. Кітапты шетелдік серіктеске қалай ұсынуға болады, оның халықаралық нарықтағы әлеуетін қалай бағалау керек, келіссөзді қалай жүргізіп, халықаралық келісімшартты қалай жасау қажет деген сұрақтарға дайын болғаны абзал. Яғни, бұл бағытта оқыту, кәсіби кеңес беру, құқықтар каталогтарын әзірлеу және баспагерлер бір-бірінің кітаптарын таба алатын арнайы алаңдар қажет. Үшіншіден, халықаралық кітап жәрмеңкелері мен кәсіби бағдарламаларды бір реттік іс-шара ретінде емес, ұзақ мерзімді стратегияның бір бөлігі ретінде дамыту маңызды. Ұлттық стенд елге назар аудартуы мүмкін. Алайда сол қызығушылықтың нақты ынтымақтастыққа айналуы – жәрмеңкеден кейінгі жұмысқа байланысты. Ақырында, өңір ішіндегі байланысты нығайтуға кеп тіреледі. Қазақстанның, Өзбекстанның, Қырғызстанның, Тәжікстанның және Түрікменстанның өзіндік әдеби дәстүрлері мен кітап нарығының ерекшеліктері бар. Сонымен бірге бірлескен кәсіби бастамалар баспагерлер мен авторларға тәжірибе алмасуға, кітаптарын таныстыруға және халықаралық алаңдарға шығуға қосымша мүмкіндік береді. Ынтымақтастықтың арқасында өз әдебиетімізді неғұрлым жақсы танып, сауатты ұсынсақ, халықаралық диалогқа соғұрлым сенімді қатыса аламыз.

– Өзіңіз негізін қалаған NOMfolio жобасына тоқталсақ. Бұл платформаны құру идеясы қалай пайда болды және оның басты мақсаты қандай?

– Кітаптармен, баспагерлермен және халықаралық серіктестермен тікелей жұмыс істеу тәжірибесі саламызда не жетіспейтінін түсінуге көмектесті. Кітаптар бар. Авторлар бар. Шетелдік кәсіби орта тарапынан да қызығушылық бар. Бірақ кітаптар мен оларға қатысты құқықтар туралы ақпарат көбіне әр жерде шашыраңқы орналасқан. Ал кітаптың таныстырылымынан бастап оның шетелде жарық көруіне дейінгі жол кейде тым күрделі. Осылайша, Орталық Азия мен кеңірек Еуразия кеңістігіндегі кітаптар мен әдеби құқықтарды халықаралық кітап нарығына танытуға көмектесетін NOMfolio платформасын құру идеясы пайда болды. Біздің мақсатымыз — авторлар мен баспагерлер өз кітаптарын ұсына алатын, ал шетелдік серіктестер қажетті шығармалар мен ынтымақтастық мүмкіндіктерін таба алатын практикалық құрал жасау. Бұл тек аудармамен шектелмейді. Кітапты халықаралық деңгейде дамытудың бірнеше жолы бар: оны басқа тілде басып шығару, баспа құқықтарын беру, бейімдеу және зияткерлік меншікпен жұмыс істеудің басқа да түрлері.

Мен үшін NOMfolio – көпжылдық тәжірибеден және кітап нарығының нақты қажеттіліктерін түсінуден туған практикалық қадамдардың бірі. Технология ақпаратты іздеу мен алмасуды жеңілдете алады, бірақ сапалы аударманың, кәсіби сараптаманың және серіктестер арасындағы сенімнің орнын баса алмайды. Жоба туралы толығырақ www.nomfolio.com сайтынан білуге болады. Менің ойымша, мұндай бастамалар баспалармен, аудармашылармен, мәдени ұйымдармен және мемлекеттік қолдау бағдарламаларымен бірлесе дамуы керек. Сонда жеке жобалар кең ауқымды ортақ жұмыстың бір бөлігіне айналып, өңіріміздің әдебиетін халықаралық деңгейде таратуға көбірек мүмкіндік туады.

– Әдебиетті шетелге таныту туралы жиі айтамыз. Ал өз еліміздегі кітап оқу мәдениеті қалай жүріп жатыр, бұл үрдісті қалай дамытқан дұрыс?

– Әдебиетті халықаралық деңгейде таныту туралы сөз болғанда, назарымызды тек шетелдік нарықтарға аударып кетуіміз мүмкін. Алайда бұдан да маңызды бір сұрақ бар: кітап өз қоғамымыздың өмірінде қандай орын алады? Әдебиет халықаралық мәдени диалогтың бір бөлігіне айналуы үшін, ең алдымен, өз елімізде де сұранысқа ие болуы керек. Балалардың ана тіліндегі қызықты кітаптарға қолы жетуі қажет. Қазіргі заман авторлары өз шығармаларын жариялап, кәсіби тұрғыдан дамуға мүмкіндік бар екенін сезінуі керек. Кітапханалар, мектептер, кітап дүкендері, баспалар мен мәдени мекемелер оқырмандарға жаңа шығармаларды ашуға көмектесуі қажет. Кітап жәрмеңкелерінің маңызы бұл тұрғыда да зор. Олар тек сауда алаңы немесе кәсіби кездесулер өтетін орын емес. Мұндай іс-шараларда балалар жаңа авторлармен танысады, отбасылар өздері үшін жаңа кітаптар ашады, әртүрлі буын өкілдері әдебиет пен мәдениет туралы пікір алмасады. Бірақ мұндай нәтиже өздігінен қалыптаспайды. Ол мазмұнды бағдарламаға, кітаптардың қолжетімді болуына және оқырманмен тұрақты жұмыс істеуге байланысты. Түптеп келгенде, әдебиетті халықаралық деңгейде таныту мен ел ішіндегі оқу мәдениетін дамыту өзара тығыз байланысты. Кітап мәдениеті неғұрлым дамыған сайын, авторларға, баспагерлерге және аудармашыларға соғұрлым көп мүмкіндік ашылады. Ал әдебиетіміз әлемге кеңірек танылған сайын, өңірімізден тыс жерлердегі адамдар да кітап арқылы тарихымызбен және бүгінгі өмірімізбен таныса алады.

– Бұл бағытта мемлекеттік қолдаудың рөлі қандай болуы керек? Оны қалай тиімді ұйымдастыруға болады?

– Мен Қазақстан мен Орталық Азияның басқа елдері кітап басып шығару саласын мәдениетке, білімге және халықаралық байланыстарға салынатын ұзақ мерзімді инвестиция ретінде қарастыруы қажет деп есептеймін. Бұл бағытта мемлекеттік қолдау шынымен маңызды. Бірақ оның тиімділігі саланың нақты қажеттіліктерімен қаншалықты ұштасатынына байланысты. Аударма гранттары шетелдік баспаларды іздеумен қатар жүруі керек. Халықаралық жәрмеңкелерге қатысу әдеби құқықтар мен келісімшарттар бойынша кейінгі жұмыспен жалғасуы қажет. Ал білім беру бағдарламалары мамандар алған білімін тәжірибеде қолдана алатын нақты мүмкіндіктермен толықтырылуы тиіс. Сонымен қатар бұл жұмысқа кәсіби қауымдастықты кеңінен тарту маңызды. Олардың қатарында баспагерлер, әдеби агенттер, аудармашылар, авторлар, иллюстраторлар, мәдени ұйымдар мен кәсіпкерлер бар. Әрқайсысының өз рөлі бар. Идеяларды нақты нәтижеге жеткізетін де – осындай өзара ынтымақтастық. Табысты тек өткізілген іс-шаралар немесе шығарылған каталогтар санымен өлшеуге болмайды. Қандай кітаптар қолдау тапты, қандай аудармалар жарық көрді, қандай халықаралық серіктестіктер жалғасын тапты және әдебиетіміз басқа елдердің оқырмандары үшін қаншалықты қолжетімді болды деген сұрақтарға жауап беру қажет.

Мұның бәрі уақытты талап етеді. Халықаралық баспа ынтымақтастығы бірден нәтиже бере бермейді. Кейде кітап жәрмеңкесіндегі алғашқы кездесуден кітаптың жарық көруіне дейін бірнеше жылды қажет етуі мүмкін. Сондықтан жұмыстың сабақтастығы, кәсіби жүйелілік және тек алдағы іс-шара үшін емес, ұзақ мерзімді нәтиже үшін еңбек етуге дайын болу аса маңызды.

– Соңғы сұрақ. Орталық Азия әдебиетінің әлемдік кітап нарығында өз орнын табуы үшін ең бастысы не деп ойлайсыз?

– Мен Орталық Азия әдебиетін тек өңіріміздің атынан шыққандықтан ғана таныту керек деп есептемеймін. Кітаптар өз тарихы, кейіпкерлері, көркемдік қуаты және әртүрлі мәдениет өкілдеріне ортақ мәселелерді қозғай білуі арқылы оқырманын табуы керек. Алайда оқырманның таңдау мүмкіндігі болуы үшін кітап шекарадан өтуге мүмкіндік алуы қажет. Оны байқап, аударып, басып шығарып, жаңа аудиторияға таныстыру керек. Мен үшін басты нәтиже – оның шын мәнінде жарық көруі, оқылуы, қызығушылық тудыруы және басқа елдің мәдени кеңістігінде өз орнын табуы маңызды.

Орталық Азияның өз үні, өз тарихы және өзіндік көркем тілі бар. Біздің міндетіміз – әлемнің осы үнді кездейсоқ емес, жүйелі әрі кәсіби жұмыстың нәтижесінде естуіне мүмкіндік беретін жағдай қалыптастыру.

- Әңгімеңізге рахмет.