Жазушы Арман Әлменбет есімі тіл мәдениеті, заңдылықтарына қатысты сауатты, жүйелі подкасттары арқылы да, «Qasym баспасындағы» еңбегі, жалпы баспагерлік қызметі арқылы да көпшілікке таныс. Арманның «Тергеуші» атты романы жуырда Президенттік арнаулы әдеби сыйлығына ие болғаны да жаңалық болды.

 Романның формасы мен құрылым ерекшелігіне кәсіби әдебиетшілер тоқтала жатар, оқырман ретінде мұнда басқа елде, басқа жақтағы емес, күнделікті өмірде көз үйренген кеңістіктегі қылмысты суреттеу романға әлеуметтік салмақ қосып тұрғанын байқадық. Осыдан да детектив жанрындағы шығармадан жеке бір істерді тергеп қана қоймай, тұтас бір қоғамдық ахуалдың диагнозын қоя алған, яғни қылмыстың қайталануына себеп болып отырған жүйені көрсететін әлеуметтік-психологиялық романның белгісін көргендей болдық. Тергеуші Бағылан арқылы жүйенің ішіне кірген адамның аман қалу механизмін де көруге болады. 

Сонымен не керек, автор Арман Әлменбеттен сұхбат алғымыз келді. Жасыратыны жоқ, автор екеуміздің сұхбатымыз бірден үйлесе қойған жоқ. Дегенмен, әңгіменің реті осылай болды.

– Арман мырза, екеуміз сұхбат жасаймыз дегелі де біраз болды, біресе мен кетіп қалдым бір жағдаймен, біресе дайындығым онша болмады. Кофейнядағы әңгімемізден ұққаным – өзіңіз роман жазып отырып, жазуды соншама бір өміріңіздің мәні секілді қарамайсыз, өзіңізді басқа жақтан да, басқа саладан да іздейтін сияқтысыз, солай ма? Бұны сұрап отырғаным – бізде жазатындардың көбі образ жасауға және содан шықпауға бейім ғой, соны байқамадым.

–  Өмірдің мәні нақты бір іс қана болуы мүмкін емес. Адам – алдымен адам, содан кейін барып жазушы, режиссер, ғалым, спортшы, президент деп кете береді ғой. Рас, адам бір жұмысқа жанын салып кірісуі мүмкін. Кез келген уақытта түртіп қалсаң, істеп жүрген ісің туралы айта жөнелетін, сағаттап сөйлесуге дайын болатын кездер болады. Бірақ ондай күй адамды шаршатады. Жұмыс бір реттелген соң, ол күйден уақытша шығып, адам демалуы керек қой. Сізбен жолыққанда роман да шығып, істеп жатқан басқа жұмыстардан да уақытша демалыс алып, босаңсып жүрген уақытым еді.

«Жазуым, шығармам, өлеңім» деп сөйлейтін, жиналса, ылғи әдебиет туралы әңгіме айта беретін замандастарым бар екенін білемін. Мен ішім толғанда бір сөйлеспесем, ондай тақырыптарға үнемі кіре бергім келмейді. Ал жалпы алғанда кімнің болса да образы, айтқан сөзі, түскен суреті емес, берген өнімі маңыздырақ қой деп ойлаймын.

Тегін нәрседе қадір болмайды

– Романыңызды оқып болған соң бұл романның жаңалығы неде, әлі кітап болып шықпай жатып Президент сыйлығын алғаны ма, әлде автордың ақырын жүріп, біршама көлемді дүниені жазып аяқтағаны ма, әлде романның – елдің бәрі «жұмыс істемейді, құрыған, біткен» деп жамандай беретін тергеушіге арналғаны ма, ойланып көрдім...

–  Әу баста жақсы шығарма жазғым келді. Мазмұнына мән бердім. Одан соң әдеби редактор деген институт тоқтап қалды деп көп айтылады ғой. Соны жаңғыртқым келді. Еркебұлан Нұрекеш деген жігіт қарап берді. Оның түзетулерін салып отырып, сөйлем құрылымына мән беру өзіме де қызық болып кетті. Қайта-қайта оқып, түзедім. Корректорға оқыттым. Одан қайта қарадым. Екі-үш адамға оқытып, қате іздеттім. Сөйтіп, бұл мәтін тазалығы жағынан да ерекшеленетін дүние болсын дедім. Одан соң, әдемі болып басылуын ойладым. Сөйтіп-сөйтіп осындай кітап шықты ғой. Ақырында жақсы сатылуы керек, тегін таратылмауы керек, әдеттегідей дәстүрлі тұсаукесері өтпеуі керек деп, маркетинг жағын да ойлап кеттім. Сөйтіп, міне, сізге сұхбат беріп отырмын.

– Осылай «жақсы сатылуы керек, тегін таратылмауы керек, әдеттегідей дәстүрлі тұсаукесері өтпеуі керек» деп ойлауға не әсер етті? Меніңше, сіздің  әдеби ортаға жастай түскеніңіз де бір себеп, 19 жасыңызда «Қазақ әдебиетіне» жұмысқа барғаныңызды, Жұмабай ағайдың шәкірті болғаныңызды білеміз,  адам қанша адаммен араласып, көріп, байқап, көңілге түйе жүріп, сөйтсе дұрыс болады деп шешімге келеді. Өзіңіз қаншама презентацияға қатыстыңыз, тегін берілген кітаптардың оқылмай қалғанын да көрген шығарсыз, демек, біздің кітапқа қатысты көп ойымызды өзгерту керек болып тұр ғой?

 –   Жас кезде бәрі дұрыс секілді қабылданады ғой. Салыстыратын ештеңе болмаған соң. Уақыт өте келе басқа да орталарға түстім. Кәсіп қалай жасалатынын көрдім. Салыстыра жүріп ой түйген шығармын. Қазір өзім баспагер, өзім автор болған соң, солай ойлануға тура келіп тұр. Салған ақшамызды қайтарып, үстінен пайда табуымыз керек. Жалпы әр нәрсенің құны бар ғой. Тегін нәрседе қадір болмайды. Кітаптың тұсаукесері деген қазір тегін таратылып, қадірсіз болғалы тұрған кітапты одан сайын қадірсіздендіретін нәрсе деп ойлаймын. Жұртты жиып ап, кезек-кезек сөйлеп, уақытын алып, жалықтырып, қинап, артынан мә-мә деп кітап таратып бергенде кім не ұтады?

–   Иә, ықыласы, ниеті барлар «бір ел – бір кітап» деген науқансыз-ақ, ақшасына сатып алып оқиды ғой. Жаңағы кәсіпке қатысты ойыңызды сабақтай кетсем. Біреулер сізді тілге қатысты сауатты подкасттарыңыз арқылы тануы мүмкін, біреулер үшін баспагерсіз. Біз баяғыда «Тұмарда» жүргенде алғашқы романыңыздан үзінді жариялаған соң жазушы деп таныдық. Бірақ, сіздің жастай кәсіп бастағандардың қасында жүргеніңіз, өзіңіз де осы бағытта ізденгеніңіз бәрібір де байқалады. Меніңше ендігіде жаңа уақыттың жазушыларының тұрпаты, мінезі, ұстанымдары бұрынғылардан бәрібір басқарақ болады, демек, бұл жазуға да өзгеріс әкеледі деп ойлаймын. Ол өзгеріс қандай болуы мүмкін? Жақсы ма, жаман ба?

 – Негізі кітапқа тауар деп тек баспагер қарауы керек. Автор оған көркем шығарма, өнер туындысы деп қарағаны жөн. Менің жағдайым жекелеген жағдай шығар. Ал жаңа заманның жазушылары мына өмірді түсіну арқылы түрленетін шығар. Біздің үлкендер қайта құруға дейінгі уақыттағы түсінікпен өмір сүретіндей көрінеді. Мемлекеттен қаламақы сұраған сайын солай ойлаймын. Тіпті Жазушылар одағын мемлекетке қарату керек деген әңгімені де айтады. Қызық енді. Ендігі жазушылар капитализм дәуірінде ақша қалай айналады, осы уақыттың адамдары қалай өмір сүреді, жаңа заман әкелген тәртіптерге кім қалай бейімделді, соның бәрін түсініп, қорытып, жазса, бізде қазір тақырып өте көп деп ойлаймын.

Жалшылықта жүрген адамдар әділет туралы ойламайды да

 – Жұмыс деген сондай нәрсе, істесең бар, істемесең жоқ. Егер Бағылан да өзгелер құсап кейбір істерді жауып тастап отыратын болса, бұндай оқиғаларды білмес те едік, қылмыстық іс қозғалмас еді. Бұл жерде адамның өз кәсібін жақсы көруі, жауапкершілік алуы, нәтижеге жұмыс істеу принципі тұр. Мамандығы арқылы адамның кім екенін, мұратын, неге татитынын көрсетіп беру деген басты мақсат болды ма әлде тергеушінің көбі осындай болса ғой дегеннен туған ой ма? Мүмкін, бұл кісінің прототипі бар шығар?

–  Прототибі бар ма, болған оқиға ма деген сұрақтар бұл шығарма кітап боп шықпай тұрған кезден қойылып келеді. Егер болған десем, бұның ішінде қылмыс пен қылмыскер көп, ал болған жоқ десем, оқырманның көңіл-күйі түсіп қалуы мүмкін, сондықтан бұл сұраққа жауап беруден бас тартамын деймін. Негізі полицейлердің қызметі – ауыр және тынымсыз жұмыс. Өзіңіз айтқандай, істі қысқарта салу да оңай шаруа емес. Оның да шарттары мен қауіптері бар. Ал тәртіп бойынша, дұрыстап істеймін деген адамға, әрине, жұмыс тіпті көп. Біздің кейіпкер сондай – не істесе де ыждаһатпен істейтін адам. Романда ол адамның бұрынғы өмірі туралы көп дерек жоқ. Әскерге барғанын, әке-шешесі қайтыс болғанын, кешірек үйленгенін, бәріне өз күшімен жеткенін ғана оқырман әр жер-әр жерінен байқай алады. Басқаша айтқанда, бұл өмір өзі шыңдаған адам ғой. Сондай-ақ, сіз айтқандай адамның жұмысы қаншалықты маңызды екенін көрсету үшін жазылған шығарма деп те, полицияның бейнесін қалыптастыруды мақсат еткен туынды деп те талдай беруге болады.

–  Салық, Әшө сияқты адамдар әр ауылда бар, олар заң атаулыны қаласа өз ыңғайына қарай бұрып алатынына сенеді де. Алыс қыстақтарда елеусіз ғұмыр кешіп жатқан, осы өмірге Әшөлердің қорасын толтыруға келгендей болып қана жүретін адамдар да бар, олар әділет іздегісі келмейді дейсіз бе, бірақ, соның барына сенбейді. Олардың дені Бағылан сияқты тергеуші болады дегенге де сенбейді. Ал сіз осы оқиғаларды қайдан алдыңыз? Естідіңіз бе, көрдіңіз бе? Мысалы, жауап алу кезінде қасарысып қалғандарды жазалайтын, мысалы, қайық сияқты тәсілдердің бәрін қайдан жиып алдыңыз?

 –  Дүмді адамдар алыстағы қыстақтарда да, ауылдар мен қалаларда да, астаналарда да тесіп шығады ғой. Мен билеп-төстеймін, сол үшін ештеңеден тайынбаймын дейтін адамдар өмірде көбіне біраз жерге жетіп жығылады. Бұл өмірдің бір ащы шындығы шығар. Ал енді мал бағып, жалшылықта жүрген адамдар әділет бар екені сенбейді деп отырсыз ғой, менің ойымша ол адамдар ондайды ойламайды да. Себебі олардың салыстыратындай басқа үлгісі жоқ. Адамның әлемі тарыла-тарыла, сондай жағдайға түсіп кетеді. Бала күннен солай болса, онда әлемі сол кеңеймеген күйі қалды деген сөз. Алыстағы ауылдар туралы білетін адам көп. Ондай жағдайлар ара-тұра жаңалыққа да шығып қалады. Іздеген адамға материал жетеді. Сол секілді адамды қинаудың да жолдары туралы көп айтылып, жазылған.

–  Мұнда детектив жоқ дей алмайсың, бірақ, бастан-аяқ детективтік шығарма демес едім...  Және автор бас кейіпкерді үстіне қылау жұқпаған періштелеу адамға ұқсатуға да тырыспайды. Сіз өзіңіз қалалық адамсыз, оқиғалар ауылда болған. Біз білмейтін алыс қыстақтарда болып жатқан оқиғалар екеніне күмәніміз жоқ. Мысалы, маған қалада болған қылмысты жазу оңайырақ секілді, керісінше ауылдың психологиясын тап басу қиындау секілді. Сіз қиналған жоқсыз ба?

–  Шығарманы жазып болған соң, детективтің ерекшеліктері не екен деп оқып көрдім. Сөйтсем, бір ғалым негізгі ерекшеліктері деп мыналарды көрсетіпті: бірінші орында оқиға болады, екінші дәрежелі кейіпкерлердің бейнесі ашылмайды, бас кейіпкер сүттен ақ, судан таза болады. Яғни, детективтің әдеттегі көркем шығармадан айырмасы осылар екен-мыс. Мен тек желіні детектив секілді етіп алдым, басқа жағынан әдеттегі романның талаптарына сай етіп жазғандаймын.

Менің жасым қазір отыз төртте, соның он жеті жылында қалада тұрып жатырмын. Бірақ жаз сайын ауылға барамын. Оның үстіне алғашқы он жеті жылым ауылда өткен. Тоқтарәлі Таңжарық бір сұхбатында «Біз қалада тұрамыз, бірақ қалалық емеспіз» деп еді. Мен алты бөлмелі екі үйде есімді білдім. Көршілеріміздің көбі көшіп кеткен, күрелген үйлердің жұртын аралап жүретін едім. Бір күні ойыншық тапаншаның сынығын қазып алып, жаман қуанғанмын. Ағамнан қалған бір ойыншық «индеецті» көміп тастап, қайта таба алмай қалғанмын. Күз қалай келетінін, көктем қалай шығатынын, қыс қалай түсетінін сол үйде жүріп таныдым. Райкен деген нағашым үйге атпен келетін. Саптама етігін шешіп, мәсісін киіп алады. Үстінде көйлектің сыртынан киген зәлетке, басында тақия болады. Әңгіме айтады. Менімен дойбы ойнайды. Өзімді Ньюся деген апамыз бауырына басып өсірді. Керемет шешен кісі еді. Бетті еді және де. Көрші-көлем, туыс-туғанның «разборкасы» сол кісі арқылы шешілетін. О кісі кіріп барғанда бәрі жым болатын еді. Сөйлеп кетсе, нешетүрлі тіркестер төгілетін. Маған ертегі айтып берген, «Қырық өтірікті» жаттатқан сол кісі. Бәрі біткенде орысша кітаптарды оқып, қазақша айтып беріп жүрді. Кейін нағашыларым қалаға көшкенде балалары ол үйдегі кітаптарды бөліп алды. Біздің үйге бірнеше кітап келді. Соларды жеңгеме, біздің үйде жатып оқыған жиенге оқытып, ауыз әдебиетіне біраз қанықтым. Қазіргі смартфон түгілі теледидардың өзі бірде бар, бірде жоқ заман еді ғой. Үйге біреу келсе, үлкендермен үстелге жайғасып қарап отыратын едім. Жаңағы апамызға еріп, сапқоздарда тұратын туыстарға талай бардым. Бала болған соң, далаға шығып ойнап кетесің. Нешетүрлі адамдарды көресің. Кейін есейген соң, сол кезде түсінбей тыңдаған әңгімелерді, әйтеуір есте қалып қойған көріністерді қорытқан шығармын.

Жарық бар жерде қараңғылық та бар

– Міне, осы айтқаныңыз да лабораторияға қатысты әңгіме ғой. Жалпы дәстүрлі әдебиет өкілдері детективті көркем дүниеге жатқызбайды, көңіл көтеретін жанр секілді қарастырады. Шынында бұндай роман әдебиетке не береді? Қалай ойлайсыз? Меніңше қылмыс туралы роман тек қылмысты ашу үшін емес, қоғамның моральдық күйін көрсету үшін де керек. Егер солай болса, сіздің шығармаңызда жасалған және ашылған қылмыстар себеп пе, әлде салдар ма? Олай дейтінім романда қылмыс жеке адамның әрекеті болғанмен, сол киік ату, мал ұрлығы, адамның еркін шектеп жұмысқа салу дегендер жалпы қоғамның, ортаның жемісі ретінде көрінеді. Егер қылмысты тудырған жүйе өзгермесе, бір қылмысты ашудың моральдық тұрғыдан қаншалықты мәні бар деп ойлап қаласың.

– Бұл енді айтыс керек пе, жоқ па деген сияқты сұрақ болса керек. Өзім көп детектив оқыған жоқпын. Кэмбридж университеті шығарған кітаптарды Еуразия ұлттық университетінде жүргенде біраз оқығанмын. Ағылшынша әртүрлі деңгейге бейімделген шығармалар ғой. Яғни, менің деңгейім ортадан сәл төмен десек, менің сөздік қорыма сай бейімделген кітаптарды алып оқуға болады. Сол жылдары сөйтіп біраз детектив оқығаным бар. Жоғарыда айтқанымдай, «Тергеушінің» желісі детективке келеді, бірақ оның өзінде түбегейлі сәйкеспейді. Өйткені қылмыскерді тауып, сөзсіз соттап, мұратына жетіпті деген талап орындалмайды.

Жә, сұрағыңыздың екінші жартысына келейік. Менің ойымша, қылмысты түбегейлі жойып жіберу деген ешқашан болмайды. Жарық бар жерде қараңғылық та бар. Тергеушінің оны ойлауға уақыты да жоқ. Жалпы ондайды ойлаған адам шаруасына шамасы қалмайтын шығар.

–   ⁠800 шақырымнан келіп, жоғалған жылқысын танитын адам да, жалпы даламен етене, малдың жайын білеуге келгенде алдына ешкім түсе алмайтын адамдар туралы керемет тұжырым бар, даланың қасқыры сияқты осындай адамды өзіңіз өмірде көрдіңіз бе? Бізге, мысалы, қала адамы түсінікті, ал мынадай адамдар оқшау, саяқ, аз болғандықтан, осы кейіпкеріңіздің өзі бөлек екен.

–  Қазақтардың бәрі сондай болғанын Янушкевич жазады ғой. Өзіне алыстан қарайып қана көрінген малдың түсін де ажыратады, жасы мен басқа да белгілерін шамалай алады, «бұл қазақтардың көзі не деген көз!» деп таңғалады. Сондай-ақ «ұйықтамай, алысқа кете береді, бізге еріп, неше күннен бері жүрген адамдар бар, бұлардікі не әуре» деп таңғалады. Осыны кезінде Жұмабай ағаға айтқанымда, ол адамдар тегін жүрген жоқ қой, Янушкевич қайдан түсінсін олардың есебін деп еді. Мал бағу деген ата кәсіптен қол үзбеген адамдар дәл сондай болмаса да, соған жақын. Әлі күнге дейін.

–  Тергеуші де адам. Өзін неше жерден бақылауға алып жүрмін десе де, оның да ішкі ұстанымдары шайқалып қалатын кезі болуы мүмкін, сіздің Бағылан да киік оқиғасына қатысты аңғалдықпен ақшаға қатысты пәлеге тап бола жаздады, Жәнияның звондағанына бола семьясының шырқы бұзыла жаздады, қасында жүрген жігіттердің аяқтан шалу әрекеттері бар, дипломды сатып алғанын да білдік, дегенмен, бәрінен өтті, абыроймен өтті. Тергеушіліктің біз білмейтін, мән бермейтін қаншама қиындығы барын да көрдік. Дегенмен, басқаша бір тәуекелдер күткенімді жасырмаймын. Сіз бұны фильм ретінде түсіретін болсаңыз, өзгертер ме едіңіз?

–  Фильм түсіретін ойым жоқ. Бұл шығармаға бар күшімді беріп болдым деп ойлаймын. Түсіретін болсам, өзім қызығып жүрген басқа тақырыптар жетеді. Және сіз айтып отырған тәуекел риск мағынасындағы тәуекел ме? Қазір орысша риск деген сөзді тәуекел, қауіп-қатер деп екіге бөлді. Қауіп-қатерді айтып отырған боларсыз?

–  Иә, қауіп туралы.

–  Жалпы әр жазушы бір тақырыпты әртүрлі жазуы мүмкін. Әр оқырманға әртүрлі нұсқасы ұнауы мүмкін. Мен өзім жөн көрген дүниені жазып шықтым.

–  Былтыр біздің жақтағы шағын ауылда Алматыдан дипломалды практикаға келген жас жігіт өзіне қол салды. Екі күннен соң Оралда 2-курс оқитын жігіт те ауылға келіп, өзіне қол салды. Ауданнан жеткен тергеушілер телефондарын әкеткен, бірақ, ештеңе таппаған, істі жапқан. Не жағдай, не себеп, ешкім білмейді. Айтайын деп отырғаным, Бағылан сияқты тергеушілерге деген үлкен мұқтаждық бар бізде. Бірақ, ондай тергеушілерді қайдан шақыртуға болады, неге олар аз?  Мысалы, мына Бағыланның тұрмысы да соншалық керемет емес, тек әйелінің еті тірілігінің арқасында жалғыз сиырдың сүтінен құрт жасап, қосымша тиын тауып отыр (Назарбаевтың екі сиыры еске түсіп кетті). Мүмкін, бізге ауыл-елдегі полицейлерге жағдай жасау, басқа көзқарас керек шығар?

–  Саакашвилидің кезінде Грузия полициясына реформа жасалған. Сонда езіп-жаншуға емес, көмек көрсетуге бейімі бар адамдарды жұмысқа алдық дейді. Соңғы бірнеше жылда бізде де полицияға реформа жасалу керек деп, сол бағытта шаруалар атқарылып жатыр. Оның егжей-тегжейіне кіріп, сарапшы болайын деген ойым жоқ. Қайратымды үнемдеп, бір тақырыпқа ғана бағыттап жүрмін. Ол – қазақ тілі деген тақырып.

–  Иә, тіл мәселесін, заңдылықтарына қатысты ойларды шығарып, подкасттар түсіріп жүрсіз. Өзіңіз осы шаруадан қандай нәтиже күтесіз? Тіл тазалығын жиі көтеретін баспагер ретінде бұл салада көзқарастарда болсын, әрекеттерде болсын, шын өзгеріс байқала ма?

–  Біздің еліміз бір күні қазақ тіліне толықтай көшеді. Сол кезде басқа тілдің калькасына айналған, ала-құла тіл емес, тап-таза тілдің үлгісі болуы керек. Бұрынғы саф тілді сіңіріп өскен адамдар күн сайын азайып барады. Әртүрлі онлайн сөздіктермен аударыла салған мәтіндер көбейіп, соларды оқып өскен балалар үлкен өмірге араласты. Олармен бір-бірлеп алысып отыру мүмкін емес. Жүйелі жұмыс керек. Мен қазірден бастап қал-қадірімше сол жұмысты істеп жатырмын. Мен істеп жатырмын дегенім қате шығар. Сондай жұмысты істеп жатқан адамдар бар, мен соның бірімін.

–  Жақсы. Қайтадан шығармаға оралайық, жазып жатып өзіңізбен келіспеген тұстар болды ма?

–  Келіспегенде, бәрін ойлап, жақсылап жоспарлап ап барып кірісемін ғой. Өзіме ұнамайтын тұстарын өшіріп тастағанмын. Көңілімнен шықпай тұрса, мазам қашады.

 – Айтпақшы, маған сіздің өзіңіз Бағыланға ұқсайтын сияқты көріндіңіз: байқайтын, детальге мән беретін, өзіне де, басқаға да талабын қоя алатын… негізі Жорж Сименонның «Комиссар Мэгресі» сияқты етіп Бағылан оқиғасын жалғастырып жаза беруге болатын сияқты.

–  Бұл шығармаға беретінімді беріп болдым деп ойлаймын. Қайта оралатын ойым жоқ.

Қуандым. Ешкімге хабарласып рахмет айтқан жоқпын

–  Бұған жауап бересіз бе, жоқ па, бірақ, біз үшін қызықтау сұрақ. Бұдан бұрын одақтың төрағалығы міндетіне ниет білдіргеніңізді білеміз. Біз, әрине, үміт еттік, қалай дегенмен де жас адамнан жаңа істер күтесің ғой. Оның үстіне роман шықпас бұрын да біршама танымал едіңіз. Жалпы осы танымалдық деген нәрсе біздің әдебиетті даңқ пен дақпырттың шеңберінен шығармай отырған сияқты көрінеді, сыйлықтар, марапаттар да сол ат-атағын шығарып алған адамдарды айналшықтап жүретіндей, бұл жайлы не айтасыз?

–  Ол уақытта менен үміт еткендер көп болған секілді, бірақ ашық қолдау білдіргені аз болды ғой. Ал енді танымалдық пен үш жыл бұрынғы сол оқиғаны қатар еске алғаныңызға қарағанда, солай танылып, сыйлық алдың дегеніңіз шығар. Бұл екі оқиғаның арасында байланыс бар-жоғын мен анықтай алмаймын. Әйтеуір Президенттің жастарға арналған сыйлығына конкурс жүріп жатқанын естіп, шығармамды өткіздім. Президент жарлыққа қол қойғанда қуандым. Ешкімге хабарласып рахмет айтқан жоқпын.

 – Міне, сіз екеуміз де диалог құрған болдық. Байқағаным – мүмкін мен еркін ене алмай отырған шығармын, сіз де бәрін айтып қоймайтын адам екеніңізді аңғартып… Ал романда осы диалог арқылы кейіпкердің мінезі, ішкі қайшылығы ашылған. Кейде драматургияның қуаты байқалатындай ма…яғни диалог арқылы адамдар тірі. Мынадай сұрақ: жазушы қоғаммен шығармашылығы арқылы ғана диалогқа түсе алады. Сіз оған дайынсыз ба? 

 – Жоғарыда кино түсіргім келеді деп айттым, мысалы.

 – Мысалы, маған сіз бизнеске кететін сияқты, кейін жылдар өткенде интеллектуалдық бағытта жобалар жасайтын секілді көрінесіз, білмеймін ғой енді... Мәселе былай, бізде көп нәрсенің көгермей отырғаны, жоғары жаққа қазақша ойлайтын, қазақтың дүниесіне жаны ашитын жігіттер бара алмай жатқандығы. Сіз, мысалы, кәсіпті игерген жігіттермен бірлесіп шаруа бастап, ісіңіз жүріп кетіп жатса, шығармашылықты ұмытар ма едіңіз?

–  «Қасым кітапханасы» жобасын солай істедім ғой. Екі жарым жылдай сонымен айналыстым. Ол уақытта шығармашылыққа уақыт болған жоқ. Жалпы, жоғарыда айтқанымдай, үнемі шығармашылықпен айналысу мүмкін емес. Өмір сүру керек. Қызмет істеу керек дегендей. Сөйте жүріп адам болашақтағы жазатын шығармаларына материал да жинайтын шығар.

 – Біздің бүгінгі қоғамда түк жоқ демейік, бірақ интеллектісі жоғары ұлтқа айналу деген мақсат бәрінен биік тұруы керек. Ол үшін өзгеріске талпынатын ой, идея керек. Осыған жұмылдыратын адамдар керек. Олардың тек идеясы ғана емес, қаржысы болса, тіпті жақсы болар еді. Руханияттың маңвзын түсінетін жігіттердің осы бағытта жұмыс істеуі қазақ қоғамы үшін әжептәуір табыс болар еді деген ойымыз бар. Бұған қатысты не айтар едіңіз?

 –  ⁠Толықтай келісемін. Бірақ шығармашылық адамы мен кәсіпкердің бірлесіп жұмыс істеуі де оңай шаруа емес. Ол үшін кәсіпкер біршама зиялы болуы керек, ал шығармашылық адамы кәсіптің тілін аздап болса да білуі керек. Қиындық осы жерден туындай ма деймін.

–  Мысалы, бүгінде кітап клубтары жұмыс істеп жатыр, қаншама мүшесі бар, олар жиналып кітап оқып, мәніне үңіліп, талдап жатады, ондағылар кәсіби әдебиетші болмаса да, насихат үшін бұл да керемет жұмыс. Олар үздік үлгілерді ұсына берсе, «шөп те өлең, шөңге де өлең» болған кезеңде белгілі бір талғам қалыптастыруға да жақсы. Бұл қоғамға қызмет ету. Бірақ, олар елеусіз. Оларға ең болмаса бас қосатын орындардан көмектесе алсақ, жетекшілеріне кітап дүкендерінен жеңілдікпен кітап алуға мүмкіндік жасай алсақ та жақсы болар еді. Бұл жерде баспалар, клубтар, оқырмандар ынтымағы керек. Сіз қалай ойлайсыз?

–  Негізі ешкім ешкімге көмектеспейді. Бір кәсіпкер айтып еді, «Маған ешкім көмектеспейді, бәріне де өзім жауаптымын деген жазуды адам таңертең айнаған қарағанда өзінің маңдайынан оқуы керек» деп. Ағартумен айналысу, елге қызмет ету деген қашан да қиындықпен келеді. Ондаймен айналысып жүргендер болса, өздері де соны білетін шығар. Егер ондайға ақша бөліне бастаса, ол жерге алаяқтар жиналып алады.

–  Иә, сөзіңіздің жаны бар. Ондайға тосқауыл қою үшін көзіміз де, көңіліміз де  ашық болғаны жөн. Әңгімеңізге рахмет.