Бигелді Ғабдуллин: Шынайы әдебиет өз заманынан бір адым алда жүреді

Бигелді Ғабдуллиннің мінезі мен азаматтық болмысын қалыптастырған да – дәл осы тағдырға қарсы тұра білу қасиеті. Алдарыңызда жай ғана сұхбат емес… Бұл – тұтас бір дәуірдің куәсі әрі қатысушысы болған, Қазақстан тарихындағы талай бетбұрысты кезеңдерді бастан өткерген адамның жан дүниесіне жасалған саяхат. Жазушымен әңгімелесе отырып, жазуға деген жауапкершіліктің, заман тынысы мен қаламгер үнінің мәнін зерделеп көрдік.

 – Сізге Ілияс Есенберлин, Бауыржан Момышұлы, Олжас Сүлейменов, Шыңғыс Айтматов, Әбдіжәміл Нұрпейісов, Әбіш Кекілбаев, Оралхан Бөкеев, Сәкен Жүнісов, Сайын Мұратбеков, Әзілхан Нұршайықов, Дулат Исабеков, Герольд Белгер сынды әдебиет алыптарымен бірге қызмет етіп, жақын араласудың сәті түсті. Сол тұлғалардан алған ең үлкен тағылым қандай?
– Ең алдымен түсінгенім – шынайы ұлылықтың ең басты белгісі – қарапайымдылық.
Жас адамның маңдайына сондай алып тұлғалардың ортасында жүру бақыты бұйырса, ол тек әдебиеттің ғана емес, тұтас өмірдің мектебінен өтеді.
Олардың әрқайсысы – дара болмыс, қайталанбас тұлға. Бірақ ешқайсысы өзінің беделімен әңгімелесушіні басып-жаншуға тырыспайтын. Керісінше, тыңдай білетін. Сонда мен бір ақиқатты ұқтым: талант даңғаза сөзден емес, адамның ішкі мәдениетінен басталады.
Ілияс Есенберлиннен тарихи ойлаудың кең тынысын, Бауыржан Момышұлынан сөзге адал болуды, Олжас Сүлейменовтен интеллектуалды батылдықты, Шыңғыс Айтматовтан адамгершілік тереңдігін, Әбдіжәміл Нұрпейісовтен жазылған әр сөзге деген аса қатал талапты, Герольд Бельгерден өзге халықтың мәдениетін құрметтеуді үйрендім.
Дегенмен олардың бәрінен алған ең басты сабағым басқа еді. Мен шынайы әдебиеттің атақ үшін емес, адамға ақиқатты айтуға деген ішкі қажеттіліктен туатынын ұқтым.
Әрине, ұлы қаламгердің қолдауы – жас жазушы үшін баға жетпес демеу. Ол тезірек есейтуі мүмкін, талай қателіктен сақтайды, өз соқпағыңды табуға жәрдемдеседі. Алайда мұның екінші жағы да бар. Ұстазыңа шектен тыс еліктеп кетсең, өз үніңнен айырылып қалуың мүмкін. «Ұлылардан үйрен, бірақ олардың көлеңкесіне айналма», – деп үнемі айтып отыратынымның себебі де осында.
Әр жазушының өзіне ғана тән үні, өзіне ғана тән тынысы болуы тиіс. Әдебиетті мәңгі жас етіп тұратын да – сол.
– Әбдіжәміл Нұрпейісовтен кейін Қазақ ПЕН-клубының президенті болдыңыз. Алдыңызға қандай мақсат қойдыңыз? Қазақ әдебиетін әлемге таныту үшін не істеу керек деп ойлайсыз?
– Әбдіжәміл Нұрпейісовтей әлемдік деңгейдегі суреткердің, ұлттық әдебиетіміздің рухани темірқазығы болған тұлғаның ізін жалғап, Қазақ ПЕН-клубын басқару мен үшін зор мәртебе еді. Алайда мен мұны лауазым деп емес, аманат деп қабылдадым. Әуел бастан-ақ бір нәрсе анық болды: жазушыларды бір ұйымның төңірегіне топтастыру жеткіліксіз. Басты міндет – қазақ әдебиетін әлемдік әдеби үдерістегі өзіне лайық орнына шығару.
Өкінішке қарай, бүгінге дейін біздің қаламгерлер Қазақстаннан тыс жерлерде кеңінен таныла қойған жоқ. Бұл таланттың аздығынан емес, керісінше, қазақ әдебиетінде әлемдік деңгеймен иық тірестіре алатын шығармалар көп. Өкініштісі – сол туындылардың шетел оқырманына жетпеуі.
Осы мақсатта біз үш мәрте халықаралық әдеби форум өткіздік. Әлемнің белгілі жазушыларын, баспагерлерін, аудармашыларын шақырдық. Еркін пікір алмасуға, шығармашылық байланыс орнатуға мүмкіндік жасадық.
Қазақстандық қаламгерлердің әлем әдебиетінің сыртқы бақылаушысы емес, оның толыққанды қатысушысына айналғанын қаладық. Десе де мұндай істі жүйелі мемлекеттік қолдаусыз жүзеге асыру мүмкін емес.
Мәселеге тереңірек қарасақ, ұлттық әдебиетті әлемге таныту – жекелеген жазушылардың ғана бастамасы емес, мемлекеттің мәдени саясатының маңызды бағыты екенін айтқан жөн.
Қазір мемлекеттер тек экономикасымен немесе технологиясымен ғана емес, өз идеяларымен, мәдениетімен, әдебиетімен де бәсекеге түседі. Егер әлем Қазақстанды тереңірек танысын десек, онда біз өзіміз туралы ұлы әдебиеттің тілімен сөйлей білуіміз керек. 

– Соңғы жылдары қазақ жазушысының Нобель сыйлығын алуы мүмкін деген пікір жиі айтыла бастады. Сіздіңше, бұл қаншалықты шындыққа жанасады?
– Менің кәміл сенетінім – қазақ әдебиеті әлемдік деңгейдегі ең жоғары әрі шынайы мойындауға әлдеқашан лайық болған. Бірақ әдеби дарын мен Нобель сыйлығының арасына теңдік белгісін қою әбестік болар еді.
Нобель сыйлығы – көркем шығарманың ғана бағасы емес, ол – көптеген жағдайлардың өзара тоғысуының нәтижесі. Ең алдымен жазушы әлем әдебиетінің ажырамас бөлігіне айналуы қажет. Сонда заңды сауал туады…
Қазақ қаламгерлерінің қанша шығармасы ағылшын, француз, неміс немесе испан тілдеріне сапалы аударылды? Олардың қаншасы әлемдегі беделді баспалардан жарық көрді? Қаншасы халықаралық әдеби сынның байыпты талқысына түсті? Өкінішке қарай, бұл сұрақтардың жауабы әзірге көңіл көншітпейді.
Біз өз жазушыларымызды шын жүректен қадірлейміз. Бұл – табиғи нәрсе. Алайда дүниежүзі оқырмандары жазушыны оның шығармасын оқи алған кезде ғана таниды. Сапалы аудармасыз халықаралық мойындауға жету мүмкін емес.
Тағы бір мәселе бар.
Еуропаның әдеби кеңістігінде посткеңестік елдердің әдебиетіне деген белгілі бір сақтық әлі де сақталып келеді. Көпшілік оны әлі күнге дейін өткен дәуірдің идеологиялық көзілдірігі арқылы қабылдайды. Бұл – мойындауға тура келетін шындық. Соған қарамастан, қазақ әдебиетінде әлемдік ең беделді марапаттарға әбден лайық шығармалар аз емес. Мен Әбдіжәміл Нұрпейісовтің, Дулат Исабековтің, Төлен Әбдіктің, Оралхан Бөкейдің, Мұхтар Мағауинның, Нұрлан Оразалиннің, Бексұлтан Нұржекеұлының, Ұлықбек Есдәулеттің және тағы басқа да талай көрнекті қаламгерлеріміздің шығармашылығы халықаралық деңгейдегі ең жоғары бағалауға әбден лайық деп есептеймін.
Соған қарамастан бұл мәселені мемлекеттік қолдау төңірегінде ғана қарастыру қателік болар еді. Мемлекеттің қамқорлығы өздігінен әлемдік мойындауға жеткізбейді. Ең алдымен, әдебиеттің өзі заманның жаңа сын-қатерлеріне қаншалықты жауап бере алатыны маңызды.
Мен қазіргі қазақ әдебиетіне үлкен құрметпен қараймын. Әдебиетіміз дамып келеді. Жаңа есімдер, жаңа тақырыптар, жаңа жанрлар пайда болуда. Дарынды прозашыларымыз да, ақындарымыз да, драматургтеріміз де бар. Әлемдік деңгейдегі бағалауға лайық шығармалар да аз емес. Сондықтан бүгінгі қазақ әдебиеті дағдарысқа ұшырады деу әділетсіздік болар еді.
Дегенмен мені көптен бері бір ой мазалайды. Біздің прозамыз тым ұзақ уақыт бойы бір ғана көркемдік кеңістіктің тұтқынында қалып қойғандай әсер қалдырады.
Бейнелеп айтсақ, көптеген қазақ жазушылары әлі күнге дейін ауылдың шапанын шеше алмай келеді. Олар жоғалып бара жатқан ауылды жоқтаудан, туған өлкені сағынудан, балалық шаққа қайта-қайта оралудан ары аса алмай жүр. Мұның бәрі түсінікті. Өйткені қазақ халқының рухани коды дәл сол ауылда қалыптасты.
Бірақ әдебиет мәңгілік сағынышпен ғана өмір сүре алмайды.
Бүгінгі Қазақстан – ауыл ғана емес. Бүгінгі Қазақстан – ең алдымен қала. Миллиондаған қазақ әлдеқашан қала тұрғынына айналды. Олар Алматыда, Астанада, Шымкентте, Қарағандыда, Атырауда, Өскеменде және басқа да қалаларда өмір сүріп жатыр. Олар күн сайын үлкен қаланың жалғыздығын, жаңа моральдық қайшылықтарды, технологиялардың шапшаң дамуын, отбасы құндылықтарының өзгеруін, жасанды интеллектінің ықпалын, жаһанданудың қысымын бастан кешіреді. Міне, осының бәрі – әдебиет үшін сарқылмас көркемдік материал. Өкінішке қарай, біздің прозада бұл әлем әлі де жеткілікті дәрежеде көркем игерілген жоқ.
Кейде маған кейбір қаламгерлер туған ауылынан тәнімен кеткенімен, рухымен әлі шыға алмай жүргендей көрінеді. Қалада өмір сүргенімен, олардың шығармашылық санасы әлі де ауылдың аясында қалып қойған. Ал ұлы әдебиет дәл өз дәуірінің тынысын ести алған жерде дүниеге келеді.
Бұл тұрғыдан алғанда Орхан Памуктың шығармашылық жолы біз үшін үлкен сабақ. Ол жоғалған Осман империясын жоқтап немесе өткенді ғана аңсаумен шектелген жоқ. Шығармаларының басты кейіпкеріне қазіргі Ыстамбұлды айналдырды. Шығыс пен Батыс, дәстүр мен жаңғыру, діндарлық пен зайырлылық, өткен мен келешек бетпе-бет келетін алып қаланы көркемдік кеңістікке айналдырды. Қарапайым адамдардың тағдыры арқылы тұтас бір өркениеттің драмасын көрсете білді. Оның шығармаларын әлемге түсінікті еткен де, ақырында Нобель сыйлығына жеткізген де – осы көркемдік тереңдік.
Мен қазақ әдебиетінің де бүгінгі қаланы, жаңа ұрпақты, жаңа адамдық тартыстарды батылырақ суреттегенін қалар едім. Ұлттық тамырынан ажырамай, дәл бүгін өмір сүріп жатқан адамның жан дүниесін бейнелей алғанда ғана әдебиет жаңа биікке көтеріледі.
Нағыз әдебиет кеше өткенді жоқтаған жерде емес, бүгінгі адамды түсінген жерде басталады.
Мен үмітімді ешқашан жоғалтқан емеспін. Қазақ жазушысының Нобель сыйлығын иеленетін күні міндетті түрде келеді деп сенемін. Бірақ ол күнді жақындату – мемлекетке де, әдеби қауымға да, тұтас қоғамға да ортақ жауапкершілік.
– Шығармаларыңызға әрдайым уақыттың ең өзекті мәселелерін арқау етіп келесіз. Сіздіңше, бүгінгі жазушының басты миссиясы неде: өз дәуірін бейнелеуде ме, әлде болашақты болжауда ма?
– Меніңше, нағыз жазушы осы екеуінің бірін таңдамайды. Егер ол өз дәуірінің рухын терең түсіне алса, ертеңгі күннің сұлбасын да еріксіз аңғара бастайды.
Әдебиет ешқашан өмірдің жай ғана айнасы болған емес. Газет жаңалықты жеткізеді. Тарихшы оқиғаның себеп-салдарын түсіндіреді. Ал жазушы адамның жан дүниесінде не өзгергенін ұғынуға ұмтылады. Мені өмір бойы қызықтырғаны да – осы.
Бүгінгі әлем көз ілеспес жылдамдықпен өзгеріп жатыр. Жасанды интеллект, жаңа технологиялар, жаһандық қақтығыстар, рухани құндылықтардың дағдарысы – мұның бәрі адамның өзін біз ойлағаннан әлдеқайда тез өзгертуде. Сондықтан жазушының міндеті – ақпарат ағынымен жарысу емес, дәуірдің адамдық өлшемін сақтап қалу деп есептеймін.
Шынайы әдебиет өз заманынан әрдайым бір адым алда жүреді. Бұнда да жазушы көріпкел болуға міндетті емес, әрине. Ол көпшілік кейін ғана аңғаратын адамгершілік өзгерістерін ертерек сезінеді. Жазушы болашақты болжап беруге міндетті болмаса да, қоғамға қауіптің жақындап келе жатқанын алдын ала ескертуге борышты. Өйткені өзгелер қолайлылықты ғана көріп тұрған жерде, жазушы қауіптің алғашқы белгілерін байқайды. Сонымен бірге жазушы – айыптаушы да емес, төреші де емес. Ол үкім шығармайды. Қай кезде де, тіпті түсіну өте қиын болған сәтте де қалам иесі адамды түсінуге тырысады.
Әдебиет бүгін үшін жазылмайды. Ол – адам үшін жазылады. Егер ондаған жылдар өткен соң оқырман кітапты қайта ашып, оның беттерінен өз жанын таныса, онда жазушы өз миссиясын орындағаны.
– Сізді жұртшылық публицист ретінде де, жазушы ретінде де жақсы таниды. Осы екі жанрдың қайсысы бүгінгі Қазақстан туралы ақиқатты айтуға көбірек мүмкіндік береді?
– Екі жанрды ешқашан бір-біріне қарсы қойған емеспін. Мен үшін олар – қоғаммен тілдесудің екі түрлі жолы. Бірі, ең алдымен, адамның ақыл-ойына жүгінеді. Екіншісі – жүрегіне жол іздейді.
Публицистика азаматтық жауапкершіліктен туады. Ол нақтылықты, дерекке адалдықты, айқын азаматтық ұстанымды талап етеді. Оның міндеті – заманның сын-қатеріне дер кезінде үн қосу, қоғамның әділетсіздікке де, селқостыққа да бой үйретуіне жол бермеу. Алайда публицистика көбіне бүгінмен бірге өмір сүреді. Ал әдебиеттің ғұмыры әлдеқайда ұзақ.
Газет мақаласымен жауап беру мүмкін емес сауалдар болады…
Адам неге өз болмысына опасыздық жасайды? Билік неге кейде халықтың үнін естімей қалады? Неліктен тарихи жады саяси ахуалдан әлдеқайда қуатты болып шығады? Бір-біріне іргелес өмір сүріп жатқан адамдар неге бір күні бір-біріне бөтен болып кетеді?
Осындай сұрақтарға көркем әдебиет жауап іздейді. Өйткені әдебиет адамның сыртқы тағдырын емес, ішкі әлемін зерттейді.
Публицистика болған оқиғаны түсінуге көмектессе, әдебиет сол оқиғаны жүрекпен қабылдап, өз басыңнан өткізгендей күй кешуге мүмкіндік береді. Сондықтан екеуі де мен үшін бірдей қымбат.
Қоғамның бүгінгі мәселелері туралы ашық айту қажет болғанда – публицистикаға жүгінемін. Ал өмір құбылыстарының терең себептерін ұғынуға талпынған кезде көркем шығарма дүниеге келеді.
Ақиқат ешқашан бір ғана қырынан көрінбейді. Ол дәлелді де, тірі адамның жан жылуын да қажет етеді.
– Сөз бостандығы мен жазушы этикасының арасы қай жерден ажырайды? Публицист үшін қандай «қызыл сызықтар» бар?
– Бірде мен осы сауалды Шыңғыс Айтматовқа қойған едім. Мені адамзат әдебиетіндегі мәңгілік тақырыптардың бірі – суреткер мен биліктің арақатынасы қалай қалыптасатыны қызықтырған.
Ол бірден жауап берген жоқ. Ұзақ үнсіз отырды. Әр сөзін салмақтап, көңіл таразысынан өткізіп отырғаны анық сезілді. Бұл тақырыптың өзі үшін де тым терең әрі жеке өзі үшін де тым маңызды екенін аңғардым. Содан кейін ғана былай деді: «Адам рухы қай дәуірде де еркіндікке ұмтылады. Еркіндік – суреткердің темірқазығы. Бірақ сол еркіндікке барар жолда билік міндетті түрде қарсы ұшырасады. Билік әрдайым талантты өз жағына шығаруға, өз мүддесіне қызмет еткізуге ұмтылады. Ал нағыз суреткер оған іштей қарсы тұрады…».
Мен бұл сөздерді өмір бойы жадымнан шығарған емеспін. Өйткені ол маған да көп нәрсені ұқтырды.
Сөз бостандығы – ойыңа келгеннің бәрін айту құқығы емес, ол – ең алдымен, айтылған әрбір сөз үшін жауап бере білу.
Публицисттің қоғамды әдейі жаңылыстыруға, жалған жала жабуға, өшпенділікті қоздыруға немесе адамның ар-намысын аяқасты етуге ешқандай құқығы жоқ. Бірақ оның үнсіз қалуға да құқығы жоқ. Себебі үнсіздік кейде әділетсіздікке ортақтасудың ең қауіпті түріне айналады.
Жазушы үшін ең басты шекара – өзінің ар-ожданы. Адам қателесуі мүмкін. Көзқарасын өзгертуі мүмкін. Өзінің бұрынғы жаңсақ пікірін мойындауы мүмкін. Алайда ар-ұжданына қарсы жазуға ешқандай хақы жоқ. Шынайы әдебиет адам өзіне ақтау іздеген жерден емес, ақиқатты іздеген жерден басталатын шығар.
– Жасанды интеллект дәуірінде жазушының, кезінде айтылғандай, «адам жанының инженері» ретіндегі рөлі сақтала ма?
– Меніңше, сақталып қана қоймайды, бұрынғыдан да маңызды бола түседі. Жасанды интеллект санаулы секундтың ішінде мәтін жаза алады, ұшан-теңіз ақпаратты өңдейді, аса күрделі зияткерлік міндеттерді орындайды. Бірақ оның мүмкіндігі жетпейтін бір нәрсе бар. Ол адам ғұмырын сүріп көрген жоқ.
Махаббаттың не екенін де, айырылысудың ащы дәмін де, қорқыныштың салмағын да, үміттің сәулесін де, кінә сезімінің күйігін де, кешірімнің шипасын да сезіне алмайды.
Иә, ол осы сезімдердің бәрін өте нанымды етіп сипаттай алғанымен, оларды бастан өткере алмайды. Ал шынайы әдебиет дәл сол бастан кешкен өмірден туады.
Меніңше, алдағы жылдары жазушы еңбегінің қадір-қасиеті де өзгере бастайды. Бұрын оқырманды ең алдымен сөз шеберлігі таңғалдырса, енді ең қымбат қасиет – шығарманың шынайылығы болады.
Алгоритмдер жазған мәтіндер көбейген сайын адамдар тірі адамның үнін, жүрек соғысын, жан жылуын іздей бастайды. Сондықтан мен жасанды интеллекттен қорықпаймын. Ол адамға жақсы көмекші бола алады. Бірақ ешқашан аялай білетін, жанашырлық танытатын, күмәнданатын, ар алдында жауап бере алатын адамды алмастыра алмайды. Технологиялар өмірді жеңілдетуі мүмкін. Әйтсе де өмірдің мәні алгоритмдерден емес, адамның жан дүниесінен бастау алады. 

- Әңгімеңізге рақмет!