12 желтоқсан – Шыңғыс Айтматовтың туған күні… Бұл күні жай ғана бір жазушы дүниеге келген жоқ. Бұл күннен бастап қырғыз тарихында жаңа рухани дәуір басталды. Осы есіммен бірге қырғыз халқының рухы, еркін ойлау кеңістігі мен биік адамгершілік мұраттары ажырамас тұтастыққа айналды. Бұл – бір данышпанның ғасыры басталған күн еді… Оның рухы осы күнмен бірге туды, тынысы осы күнмен бірге қалыптасты…Айтматов феномені… Ол біздің дүниемізге өз заманына сыймайтын ойлау формаларының, ұлы рухани қуаттың туын көтерген алып тұлға болып келді. Оның Сөзі – ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан ар-ождан мен ақиқаттың керуені. Оның Сөзі мен Ойының жолы – мәңгілік… Осы Күннің алдында терең тағзым етемін… Қырғыз руханиятының жаңа дәуірінің бастауына тағзым етемін…
БІРНЕШЕ МИНУТ ЖӘНЕ АЙТМАТОВСЫЗ ҚЫЗЫЛ АҒАШ ТАБЫТ
Айтматов туралы жазуға кіріспестен бұрын, оған қатысты екі оқиға еріксіз есіме түседі: алғашқы кездесуім және соңғы кездесуім. Бұл екі сәт жан дүниеме соншалық терең сіңіп қалғаны сонша, олар өмір бойы ішімде өшпейтін алау болып жанатындай. Қазір сол екі кездесудің арасында тұтас бір мәңгілік жатқандай көрінеді…
АЛҒАШҚЫ КЕЗДЕСУ
1975 жылдың жазы. Мектепті бітіріп, институтқа түсуге дайындалып жүрген кезім еді. Аттестатым «5» пен «4»-ке толы болатын. Ол жылдары үздік және жақсы оқыған түлектердің алдында жоғары оқу орындарының есігі ашық тұратын - қалаған жеріңе құжат тапсыра бересің.
Аттестатты алған бойда Мәскеуге, ВГИК-ке (Мемлекеттік жоғары кинематография институты – ред.) жол тарттым. «Советский экран» журналынан Сергей Герасимовтың шығармашылық шеберханасында оқып жүрген Замир Ералиев туралы мақала оқыған едім. Сол жазбадан кейін онымен танысып, кинорежиссер болуды армандайтындар үшін қажет талаптардың барлығын пошта арқылы одан алғанмын.
Эйзенштейннің алты томдығынан бастап, Довженко, Герасимов, Кулиджанов, Пырьев сынды кино классиктерінің еңбектерін оқыдым. Алайда оның бәрі не пайда берсін? Қарапайым кино көрсетілетін клубы да жоқ шалғай ауылда өстім. Оқығандарым санама із қалдырғанымен, көп нәрсені терең түсіне алмадым.
Соған қарамастан, жастық құштарлық пен амбициям мені ВГИК-тің табалдырығына алып келді. «ВГИК» деген сөз жүрегіме өшпестей қашалып қалған еді. Оны парталарға да, дәптерлерге де, қабырғаларға да, қарға да, шаңға да жазатынмын… Бірақ жоғары оқу орнына түсу тек арманмен емес, білім мен дарынмен болатынын түсінбеппін.
Мәскеуде, жылдар бойы қиялымда ғана өмір сүрген институттың алдында тұрдым. Есіктер ашық, дәліздер бос. Кезекшінің:
-Жігіт, қайда? - деген сұрағы мені селт еткізді.
-Қабылдауға келіп едім…
-Емтихандар екі күн бұрын аяқталған.
Сол сәтте амбициямның жапырақтары бір сәтте төгілгендей болды…
Фрунзеге (қазіргі Бішкек – ред.) қайтып келдім. Тарих факультетіне құжат тапсырдым. Соңғы емтиханнан «2» алдым. Үмітім біржола үзілді. Ең ауыр соққысы – Аким Сұлтанның ұлы да емтиханнан өте алмады…
Жан күйзелісімен саябақта сенделіп жүрдім. Кенет… бұл түс пе, өң бе – қарсы алдымнан Шыңғыс Айтматовтың келе жатқанын көрдім. Жалғыз. Қолында бүктелген пиджагы бар. Терең ойға шомып бара жатты.
«Сәлеметсіз бе, Шыңғыс аға» деуге жүрегім дауаламады. Қатып қалдым. Ол болса басын көтерместен жанымнан өте шықты. Сәлден соң артынан ердім. Адамдар сәлем беріп жатты, ол болса кішіпейілдікпен жауап қатып келе жатты…
Сұр түсті ғимаратқа кірді. Тақтайшада: «Қырғызстан КСР Мәдениет министрлігі» деп жазылып тұр екен.
Ұзақ күттім. Шықпады…
Бірақ ол күн мен үшін ұмытылмас еді. Сүйікті жазушымды көргенмін. Сол күні ВГИК те, емтихандар да мені алаңдатпады. Балалық арманымның бірі орындалғандай болды.
Осылайша, 1975 жылдың жазында мен Шыңғыс Айтматовты алғаш рет көрдім…
СОҢҒЫ КЕЗДЕСУ
2008 жыл, 11 маусым.
Шыңғыс Айтматовтың мәйіті «Манас» әуежайына жеткізілді. Мен Мемлекеттік комиссияның мүшесі едім. Ұшақтың жүк бөлімі ашылып, қызыл ағаштан жасалған табытты көрдім.
Жүрегім дір етті…
Бір кездері оның артынан еріп жүрген арық, ұзын бойлы жас жігіт көз алдыма келді. Алғашқы кездесуде сәлем бере алмағанымдай, соңғы кездесуде де «қош бол» деп айта алмадым.
Сол күні менің бүкіл ғаламым, бүкіл өмірім сол табыттың ішінде жатқандай еді…
АЙТМАТОВ… АТА-БЕЙІТ… МЕДЕТ САДЫРҚҰЛОВ…
10.06.2008… Бұл – біздің Шыңғысымыздың бұл дүниеден өткен күні…
Бұл – әрбір жүректе аза тұтар күн, ұлы қаза күні… Сонымен бірге – жады күні…
… Мен көп жылдар бойы жүрегімде сақтап келген бір шындықты айтқым келеді. Бәлкім, оны бәрі біле бермес, бірақ тарих үшін бұл ақиқатты ашып айту қажет. Бұл – сол адамға деген жадымнан туындайтын парызым… Біздің Шыңғысымыздың атына қатыстының бәрі – барлық деректер, сілтемелер мен уәждер, ұлы адамның есімімен байланыстының барлығы тарихқа айналады… Ұлылықтың бағасы да осындай… Жыл өткен сайын жүрегімізде Шыңғысымыздың ұлылығы арта береді, ол көкке көтерілген алып рухани тау секілді… Бәлкім, ұлы Манастың дүниеден өтуі де әрбір қырғыздың жүрегін мұңға толтырып, халықтық ұлы қайғыға айналған болар… Бір кездері Манасын жоғалтқан қырғыз халқы бүгін Манас рухын бойына сіңірген ұлы ұлы – Шыңғысын да жоғалтты. Қырғыз халқы ғаламға сыймайтын, шексіз қайғыға оранды…
Бұл күн менің жүрегіме мәңгілікке қашалып қалды…
10.06.08…
…Соңғы рет біз Шыңғыспен Чон-Арық ауылында, нағашым Байымбет Мураталиевтің үйінде бірге болдық. Сол күні бізбен бірге ақсақалдарымыз – Өмөрбай Нарбеков пен Доолотбек Шадыбеков те бар еді. Шыңғыс бұл кездесуге сәл кешігіп келді. Ол кезде Ресейдің киногерлері Сокулук маңында Шыңғыстың мерейтойына арналған деректі фильм түсіріп жатқан. Түсірілім созылып кеткендіктен, Шыңғыс кездесуге шамамен бір сағат кешігіп жетті.
Ол үйге кірген сәтте бәріміз бірден серпіліп кеткендей болдық, бөлме жарыққа толып кетті. Мен Шыңғыстың оң жағында отырдым. Ұлы адамның ұлылығы ұсақ-түйек детальдардан да байқалады: ол ішке кірген бойда бәрімізден кешіккені үшін кешірім сұрай бастады, бәрімізді күттіріп қойғанын айтты.
Маған қарап:
–Бұлайша күтпей-ақ қою керек еді… бастай беру керек болатын, мәдениет
министрі…деді.
(Ол кезде мен мәдениет министрі қызметін атқарып жүрген едім.)
Сол сәтте біз Шыңғысты күтудің өзіне тән бір ғанибеті бар екенін сезіндік. Бұл адамсыз тамақ та тамақ болып өтпейтіндей еді. Барлығымыз үшін мерейтойға қатысты мәселелерді талқылауға мүмкіндік туды. Шыңғыстың келгенімен, отырған жері ғаламның орталығына айналғандай болды. Әрқайсымыздың көзімізде – оған деген құрмет, жүрегімізде – онымен мақтаныш сезімі жарқырап тұрды. Өйткені аңыздың қасында отырудың өзі – бақыт еді…
Ұзақ әрі ойландыратын әңгіме болды…
Біраз уақыттан кейін мен оны мазалап жүрген, бірақ айта алмай отырған бір мәселе бар екенін сездім. Аздан соң ол маған еңкейіп, сыбырлап сұрады:
– Сұлтан, сен қалай ойлайсың, бәрін осылай күттіргеннен кейін шығып кетсем, ыңғайсыз болмай ма?
Сөйтсек, сол күні оның Алматыға ұшуы керек екен. Бұл хабарды жайлап нағашым Байымбетке жеткіздім. Ол бірден қадірлі қонаққа арналған ас-су әкелуді жеделдетті де, соңғы сөз Шыңғысқа берілді.
Шыңғыс орнынан тұрып, бәріне зор ілтипатпен:
–Мен кеңес адамы ретінде...- деп бастады.
Ол терең де мағыналы ойлар айтты. Сөздері тек дастарқан басындағы адамдарға емес, күллі ғаламға арналғандай еді. Жүрегімізде жасырынған ойларды тілге тиек етті. Ұлы идеяларды қарапайым адам тағдырымен ұштастырды. Оның ұлылығында қарапайымдылық та бар болатын…
Баршамызға бата беріп, өзі де жолға шықты. Кетер алдында бәріміз онымен бірге суретке түстік – жанында тұрып, қолын ұстап, жүрегімізде мақтаныш сезімімен…
Ол Алматыда төрт-бес күндік шұғыл шаруасы бар екенін, содан кейін Қазанға ұшатынын айтты…
Біз онымен суретке түстік…
Бірақ бұл – онымен түскен соңғы сурет боларын білмеппіз…
Ащы хабар найзағайдай жылдамдықпен әлемге тарады. Бүкіл дүние оның қазасына жылады…
Сол күннің ертеңінде Медет Чоканович (Қырғыз Республикасы Президенті Әкімшілігінің басшысы Медет Садырқұлов) мені шұғыл шақыртты. Бұл ауыр хабар бәрімізді есеңгіретіп тастаған еді.
Кабинетіне кіргенімде, ол әдеттегідей шынайы қарсы алды:
–Кел, жаным…
Ол мұңды әрі абдыраңқы күйде еді. Бір сәт үнсіз тұрып:
–Естідің бе? — деп сұрады.
–Естідім…
–Біз Шыңғысымызды жоғалттық… Енді оны лайықты түрде соңғы сапарға аттандыруымыз керек… Бір-екі күнде мәйіті әкелінеді…
Сосын терезе жаққа барып, маған қарап:
–Оны қайда жерлейміз? -деді.
Бұл сөздер маған аса ауыр тиді. Шыңғыстың өлгеніне әлі де сене алмай тұрған едім. Үнсіз қалдым. Ол болса жалғастырды:
–Әсте де Ала-Арчаға емес… Қайда – әзірге білмеймін. Саған бір күн уақыт беремін. Ертең ұсыныстарыңмен кел.
Бұл сөздер санамда найзағайдай жарқ етті…
Күні бойы, түні бойы ойландым. Шыңғыстың кітаптарын ақтардым. Бір мезетте «Ана жер» повесінің эпиграфы көзіме түсті:
«Әке, сенің қайда жерленгеніңді білемін. Саған арнаймын, Төрөкұл Айтматов…»
Оқып отырып: «Таптым!» - дедім.
Бірінші дәлел – эпиграф. Екінші дәлел – әкесі Төрөкұл Айтматов мәңгілік тыныс тапқан жер — Ата-Бейіт. Бұл атауды да кезінде Шыңғыстың өзі қойған еді. Әке жатқан жерге ұл да тапсырылуы керек… Бұл ой маған аса терең көрінді.
Екінші нұсқа ретінде қала орталығына жақын саябақты да ойладым. Бірақ жүрегім Ата-Бейітті қалады…
Келесі күні Медет Чоканович:
–Ата-Бейіт… қызық… - деді.
Біраздан соң телефон соғылды:
–Бірінші тұлға келісімін берді… Ертең Ата-Бейітке бар…
Осылайша, Шыңғыс Айтматов әкесінің қасында, ұлы қырғыздар мәңгілік тыныс тапқан жерде жерленді. Олардың тағдырлары бір топырақта тоғысты…
ҰСТАЗ
Алматыдағы Мұхтар Әуезовтің үй-мұражайының кіреберісінде Шыңғыс Айтматовтың мынадай сөзі жазылған тақта ілулі тұр:
«… Менің екі ұлттық кием бар, оларды өзге елдерге алып жүремін, өзге халықтардың табалдырығынан аттағанда жанымда болады. Олар — “Манас” пен Мұхтар Әуезов. Бұлар — менің халқымның символдары».
Мұражайға барған сайын осы сөздер ұлы жазушының маған ең жақын сөздері болып сезіледі…
Бұл – Шыңғыс Айтматовтың ұлы қасиеттерінің бірі. «Ұстаз» ұғымы ұлттық мәдениетімізде әрдайым дәнекер рөлін атқарған. Өнер – өзге өнерді тудырады. Бірақ сонымен бірге Ұстаздың құндылығы мен ұлылығы оның шәкіртіне үйреткен өнері арқылы өлшенеді. Бұл – мәдениеттің өлмес, көне феномені. Біздің Шыңғыс «Манаспен» өмір сүрді, одан рухани қуат алды. «Манас» ол үшін алтын құзырет еді, Шыңғыс мәңгілік күшті сол жерден алды. Ол «Манаспен» өмір сүріп, ғұмырын соған арнады.
Бұл қасиетті ол өзінің ұстазы Мұхтар Әуезовтен мұра етті. Қиын кезеңдер келгенде, тек «Манас» үшін ғана емес, күллі қырғыз халқы үшін сын сағаттарда Мұхтар Әуезов ұлы эпосымызды қорғап шықты, қазақ бола тұра қырғыз халқына теңдессіз қызмет етті. Өйткені дәл сол кезде қоғамымызда опасыздар мен қара ниеттілер көбейіп, «Манас» эпосы туралы жаман сөз айтып, оны халық тәрбиесіне «зиянды» деп жариялаған еді. Эпикалық мұраға, тіпті Айтматовтың өзіне қарсы қуғын-сүргін басталғанда, дәл Мұхтар Әуезов оның қорғаушысы болды, осы айтыс-тартыстарға белсене араласты…
Оған осылай араласу қажет пе еді?
Біздің көне тарихымызда Барсбек хан құрған Қырғыз қағанаты да сатқындардың кесірінен күйреп, халқымыз екі ғасыр бойы тарих беттерінен өшірілген болатын. Мен «Қырғыздың жауы – қырғыз» деген сөзге сенбеймін. Қырғыздың жауы – қырғыздың бойындағы өзімшілдік, билік пен байлыққа құмарлықтан туған ішкі құрт. Бұл ішкі жау қаншама жақсыларымызды жалмады?..
Егер біз бір ұлт болсақ, ұлттық рухымыз, ұлттық мақтанышымыз болуы тиіс. Ол –Айтматов. Күмәнсіз. Бірақ арамызда оған ниеті түзу емес жандар да бар. Ендеше, данышпанымыздың ұлылығын түсінбей тұрып, біз неге қол жеткізе аламыз?!
Әр халықтың өз Ұлылық символы бар. Біз үшін ол – Манас, Айтматов.
Біздің Шыңғыс Манас, Мұхтар, Саяқбай туралы аса терең ойлар қалдырды. Мұны ол біз үшін де, сіздер үшін де қалдырды…
Ұстаз ұғымы – біздің ұлттық культіміз еді. Бүкіл дүние Ұстаздың төңірегінде айналатын, ал ол бізге ағартушылықты, өнерді, дамуды сыйлайтын. Бұл қырғыздар үшін нағыз табиғи академия болатын.
Шыңғысымыздың ұлылығы – ұстаздарының мұрасын көзінің қарашығындай сақтап, олардың рухани әлемін дұшпандықтан қорғауында. Ол рухани байлығын ізбасарларына табыстап отырды. Бәлкім, Айтматовтың Айтматов болып қалуының бір сыры да осында шығар…
Біз енді қалай өмір сүреміз, ешкімнің өз Ұстазы, өз ісі, өз құрметі, өз тірегі, тіпті сенімі де қалмаған осы дәуірді?..
Ұлы Кітапта былай делінген: «Егер сенің өз Ұстазың болмаса, онда сенің ұстазың — Шайтан»…
Тек Айтматов әрқайсымыздың жүрегіміздің Ұстазы болғанда ғана, біз осы қараңғы заманның жарық көшесіне шыға аламыз…
АЙТМАТОВ ПЕН БҮРКІТ
Бұл кезде Шыңғыс Төрөкұлұлы Еуропадағы елшіліктен Бішкекке жаңа ғана оралған еді… Бір мезетте хатшым есікті асығыс ашып, кабинетіме кіріп келді. Өзі қатты толқып тұр. Толқығанынан демігіп қалған, ақыры бір сәтте өзін жинақтады.
–Сұлтан Акимұлы, Шыңғыс Айтматов келді… - деді.
Хатшымның толқуы маған да жұқты. Орнымнан атып тұрып, есікке қарай жүгірдім, есікті аштым да, қабылдау бөлмесінде Шыңғыс Айтматовты көрдім. Мұндай ұлы адамның менің қабылдау бөлмемде күтіп отырғанын көру мені әбден абдыратып жіберді. Кейін хатшымнан: «Неге оны бірден кабинетіме кіргізбедің?» – деп сұрадым. Сөйтсем, Шыңғыс қабылдау бөлмесіне кіре сала оған: «Жұмыс істеп отырған адамды бөлме, қызым, жай ғана барып менің келгенімді айт…» – деген екен.
Шыңғыспен жылы амандасқан соң, кабинетке өттік. Ұлы жазушы әуелі менің денсаулығымды, жұмысымның жайын сұрады, қабырғаларға ілінген суреттерге көз жүгіртті, өз портретін көрнекті жерден көріп: «Ол кезде мен жасырақ едім…» – деді.
–Мен Сыртқы істер министрлігінен келе жатырмын да, екі істі бірден тындырайын деп ойладым, мәдениет министрімен де жолығайын дедім, сондықтан саған соқтым, – деді.
Шыңғыс, өзім айтқандай, Еуропадан жаңа оралған болатын. Мен оның елшілік қызметтен кетуіне келіспейтінмін, өйткені мұндай ұлы тұлғаның Еуропада болуы көптеген мәселені шешер еді. Біз өз көзімізбен көрдік – онда оған қандай зор құрмет көрсетілетінін.
–Айтпақшы, сенің романыңды әлі бітіріп оқи алмадым, бірнеше күн болды, қол тимей жүр… Сенің алдыңда да ұялып жүрмін… Өзің білесің, жазушының өмірі сондай, бір ой келсе, өзін де ұмытып кетеді, - деді Шыңғыс шайдан бір ұрттап. Расында да, екі жылдан астам уақыт бұрын оған «Делихана» романымның қолжазбасын оқуға берген едім. Бірақ Шыңғыстың оны оқымағаны емес, тіпті қолына алып, өзінде сақтауының өзі мен үшін үлкен мақтаныш пен шабыт болатын.
–Аз-ақ қалды… Егер осылай жалғаса берсе, жақсы роман шығуы мүмкін… Білесің ғой, жазушы бар күшін шығарманың соңын түюге жұмсайды, кейде бүкіл шығарма сол соң үшін жазылады, - деді.
Ол кезде Шыңғыс маған сәл шаршаңқы көрінді. Мүмкін, қызметтен кеткендіктен шығар, әлде маған солай сезілді ме – білмеймін… Оның бүкіл хал-ахуалы, көңіл күйі, ішкі жан дүниесі жүзінен көрініп тұрды. Біртүрлі мұңлы, жабырқау еді. Бәлкім, сондықтан да мен оның елшілік қызметі туралы бірдеңе айтуға батылым жетпеді.
2004 жылы бір әңгіме барысында мен оған көптеген сұрақ қойған едім, ол бәріне кеңінен жауап берген болатын. Кейін бұл сұхбат жарияланды. (Шыңғыстың ұсынысымен ол әңгіме оның «Махаббат ғаламды жаратты, махаббат мәңгі» атты 8 томдық шығармалар жинағына енді.) Сол кезде ол маған: «Өміріміздің қай түкпірінде жүрсек те, ерте ме, кеш пе туған, өскен жерімізге қайта ораламыз… Бекер айтылмаған ғой, кесілген кіндік қанының орны адам жадынан өшпейді…» – деген еді.
Ал бұл жолы мен тілімнің ұшына келген сұрақты қоя алмадым.
Біз ұзақ әңгімелестік. Ақырында ол: «Жарайды, мәдениет министрі, мен жүрейін… Қабылдау бөлмесінде сені күтіп отырған адам көп екенін білемін…» – деп орнынан тұрды. Қоштасар сәтте: «Тағы айтар сөзің жоқ па? Меніңше, бәрін талқыладық», – деді.
Осы «тағы сөзді» мен екі күннен кейін ғана түсіндім. Сыртқы істер министрлігіне барған кезде Шыңғысқа ТҮРКСОЙ-дың Бас хатшысы қызметіне өтетіні туралы хабар айтылған екен…
Мен онымен бірге кабинеттен шықтым. Шынында да, қабылдау бөлмесінде 5–6 адам күтіп отыр екен. Шыңғыс бәрімен сәлемдесті. Бірге ғимараттан шықтық…
Шыңғысты шығарып саларда Мәдениет министрлігінен Чүй даңғылына дейін бірге жүрдім. Оған: «Машинамен барасыз ба?» – деп ұсындым. Бірақ ол: «Жаяу жүруді қатты сағыныппын», – деп бас тартты. Сол қарапайым сөздердің өзінде қаншалықты терең мән жатқанын жаныммен сездім. Адам туған топырағын табанымен сезінгісі келеді…
Шыңғыспен әңгімелесе отырып, мен бір сәт ойға шомдым… Жан дүниемде бір құпия сұрақ бар еді… Сол сәтте ол сұрақ пісіп-жетілді де, мен оны қоюға бел будым:
–Мен сізге көптен бері бір сұрақ қойғым келіп жүр… – дедім. Шыңғыс маған
қарап тоқтады:
–Қой, - деді.
– Сіз газеттерде жазылғандарды, әртүрлі ақпарат көздерін оқисыз ба? - деп сұрадым. Шыңғыс өзі оқымаса да, таныстары анда-санда хабарлап тұратынын айтты…
Мен ол кезде Шыңғыс туралы көп қаралау мақалалар шыққанын меңзеген едім. Кейбір жазушылар, газеттер, жас журналистер оның атын былғау үшін неше түрлі дүниелерді, тіпті жеке өмірін де жазып жатты…
–Неге сіз осы жалақорларға жауап бермейсіз? Бұл қабылдауға болмайтын жағдай ғой… - дедім. Сол сәтте Шыңғыстың күрсінген үнін естігенде, өзімнен өзім ұялып кеттім.
Шыңғыс кенет маған қарап, сосын сөйлей бастады. Оның сөздері әлі күнге дейін құлағымда жаңғырып тұр:
– Сұлтан, егер мен бүркіт болсам, көк жүзінде қалықтап, биікте ұша жүріп, батпақта өмір сүретін бақаларға мән беруім керек пе еді? Бақалар өмірде батпақтан басқа ештеңе көрмеген… Жаратушының өзі бүркіттің де, бақаның да шындығын біледі. Ақиқаттың қайда екенін өте жақсы біледі… Онымен дауласып болмайды…
Мен қойған сұрағымнан ұялдым. Бірақ Шыңғыстан алған бұл жауап мен үшін өмірлік сабақ болды… «Мүмкін, бұл сұрақты қоюдың өзі дәл осы жауапты есту үшін қажет болған шығар», - деп ойладым…
Шыңғыс маған: «Жарайды, сен қал, мен жолымды жалғастырайын», -деді де, ары қарай жүріп кетті… Мен оны ұзақ қарап тұрдым, бірте-бірте сұлбасы көзімнен ғайып болды…
Ал қазір біз бәріміз сол сұлбаны сағынып жүрміз…
АЙТМАТОВ ЖӘНЕ СЕЗІМ…
2004 жыл. Біз Шыңғыс Төрөкұлұлымен кешке оның Ала-Арчадағы үйінде кездесуге келісіп қойғанбыз. Көптен бері Шыңғыспен әдебиет, рухани байлық, саясат, тіл және шығармашылық туралы әңгімелескім келетін. Бірақ бұл оңай шаруа емес еді. Шыңғыс алыстағы бір елде дипломатиялық қызмет атқарып жүрді де, елге тек қысқа мерзімге ғана келе алатын. Құдайға шүкір, бұл жолы өзі маған телефон соғып, бар болғаны бір-ақ ауыз сөз айтты:
–Кешке маған кел.
Осы сөзден кейін, дәл сол күні маған Шыңғыстың өз шығармасында жазғанындай, «бір күн – ғасырға татитын күн» болып көрінді. Кештің түсуін тағатсыздана күттім. Мен үшін ұлы жазушымен жолығып, сырласудан қымбат ештеңе жоқ еді. Қалай айтсақ, «екі қоянды бір оқпен» – ішім сезді: бұл кездесуде ұлы адамның өзінен сұхбат алу мүмкіндігі де туатын сияқты. Егер келіссе, сұрақтарыма жауап табылар деп үміттендім. Ол кезде мен «Азаттық» радиосында жұмыс істейтінмін, бұл сұхбат радио үшін баға жетпес олжа болар еді. Өйткені Шыңғыс сұхбатты екінің біріне оңайлықпен бермейтін. Бұл да өз алдына үлкен мәселе еді…
Сол күні, әдейі істегендей, бірге жұмыс істейтін Жаркын эже Темирбаеваға аузыма байқамай айтып қойдым:
–Бүгін Шыңғыс мені үйіне шақырды.
(Топырағы торқа болсын! Былтыр бұл дүниеден өтті. Жүрегі таза, өте жақсы әйел еді – Жаркын эже.) Неге айттым десемші, әйел бірден жағама жабысты да, өзін де бірге апаруымды өтініп, қоймай қойды. Мұндайда эжемен дауласып болмайды – сені тыныш қалдырмайды. Ақыры көндім. Оның мінезін де, әңгіменің ортасына өз сұрағын қыстырып жіберетін ептілігін де жақсы білетінмін. Сондықтан бір ғана шартпен келістім:
–Сұрақты тек мен қоямын. Сіз тек микрофон ұстайсыз да, үндемейсіз…
Жаркын эже бірден келісті. Ең болмаса Шыңғыспен жүздесетініне қуанып, менің «шарттарымды» қабыл алды.
Кешке біз Шыңғыстың үйінің алдында кездесетін болдық. Мен жетіде келдім. Бірақ мені таңғалдырғаны – Жаркын эже әлі келмепті. Шамамен жиырма минут күттім. Ақыры асығыс жетті – қасында кішкентай қызын да ертіп алыпты. Не дерімді білмедім… «Қызыңды неге алып келдің?» дегім келген, Жаркын эже мені озып кетті:
–Қызым үшін Шыңғыстан бата алғым келді…
Сөйтіп, үшеуіміз бірге Шыңғыстың үйіне кірдік. Бізді көрген бойда Шыңғыс:
–Сәлем, Сұлтан, қалайсың? Ал мына әпкемізбен, сірә, таныс емеспін, - деді.
Мен Жаркын эжені таныстырдым:
–Бұл – Жаркын эже, «Азаттық» радиосында бірге жұмыс істейміз.
Сосын кішкентай қызға мұқият қарап:
–Ал мына кішкентай періште сенің қызың ба? -деп сұрады.
Жаркын эже асығыс тіл қатты:
–Жоқ, Шыңғыс аға, бұл менің қызым. Сізбен кездесуге бара жатқанымды айтқаным сол еді, жабысып алды, ажырату мүмкін болмады…
Мен Жаркын эжеге қарадым: көзқарасымнан «тағы да бәрінен бұрын озып кеттің бе?» деген сұрақты оқығандай болды да, қысылып көзін төмен салды. Дәл осы сәтте Шыңғыстың айтқан сөзі жағдайды бірден жұмсартты:
–Бала –періште…
Оны естіген Жаркын эже қуанып:
–Шыңғыс аға, енді сіз батамен ауыз тисеңіз, мұны өмір бойы ұмытпайды, бақытты болады… – деді.
Осылайша, түннің бір уағына дейін Шыңғыспен әңгімелестік. Үстінде үй халаты бар еді. Мен қойған сұрақтың бәріне жауап берді. Замана жайын, жаһандану туралы, әдебиет туралы, ар-ождан туралы, билік туралы, данышпандық пен тирания туралы сөйлестік… Қысқасы, талай тақырыпқа тоқталдық. (Кейін бұл сұхбат та Шыңғыс Айтматовтың 8 томдық шығармалар жинағына енгізілді.)
Шай іштік, дастархандағының бәрінен дәм таттық. Түнгі сағат он екіні әлдеқашан асып кеткен еді. Жаркын эже өтінді:
–Шыңғыс аға, сізбен суретке түсе аламыз ба?
Шыңғыс келісті де, біздің қарсы болғанымызға қарамастан, өзге бөлмеге өтіп киімін ауыстырып келді. Мен Жаркын эжеге сағатты көрсетіп сыбырлап:
–Суретті басқа күні де түсіре алатын едік… - дедім.
Біраздан соң Шыңғыс костюм киіп, галстук тағып қайта кірді. Суретке түстік. Кейін Жаркын эже қызы үшін бата сұрады. Шыңғыс шын жүректен бата берді.
Шығуға ыңғайланған кезде Жаркын эже тағы да сөз сұрады:
–Бір сұрақ қойсам бола ма?
–Қой… - деді Шыңғыс.
–Шыңғыс аға, сірә, сіз ешбір әйелді Бүбүсарыны (қырғыздың әйгілі балеринасы Бүбүсар Бейченалиева. Отыздар шамасында бір көргеннен ғашық болып, қоғамның қарсы болуы мен қарғыс-наласына қарамастан, некесіз сүйіп өткен; кейін әйел аяқ астынан сырқаттан қайтыс болған- ред.) сүйгеніңіздей сүймегенсіз…
Бұл сұрақты естігенде Шыңғыс таңданыстан үстелге сүйеніп қалды. Мен сіресіп тұрып қалдым. Не дерімді білмедім – ақыры көрші бөлмеде Шыңғыстың жары бар еді ғой.
Шыңғыс орындыққа отырып, ауыр күрсінді де, терең мағынасы бар қысқа ғана бір сөйлем айтты:
–Иә, рас…
Сол терең күрсіністе мен Ұлы Махаббаттың мызғымас қуатын да, сағынышты да, мұңды да, бақытты да, өкінішті де, қуанышты да сездім. Ол күрсіністе мәңгіліктің үні бар еді. Өйткені бізді сүйген мекендерге, көкке көтерілген жандардың жанына тек жадымыз ғана жетелейді…
Сол күрсініс өмір бойы құлағымда…
Бұл– Ұлы Адамдық Сезімнің күрсінісі еді…
Сұлтан РАЕВ,
Қырғыз Республикасының халық жазушысы
