«Әдебиет порталының» негізгі бетінде отандық және шетелдік қаламгерлердің туған күн датасына орай суреті көрініс тауып отыратын тұрақты дәстүріміз бар. Порталдың АВТОРЛАР бөлімінде ақын-жазушылардың, әдебиетшілер мен сыншылардың кітаптарын, оларға қатысты мақалаларды онлайн ашып оқуға болады. Мысал ретінде бүгінгі туған күн иелерінің порталымыздағы туындылары туралы қысқаша аңдатпа таныстырылым жасап өтпекпіз.
10 шілде – ақын, жазушы, қоғам қайраткері, мәдениеттанушы ғалым, көсемсөзші Әуезхан Қодар мен жазушы, журналист Заман Төлеуовтің туған күні.
«Әдебиет порталының» онлайн кітапханасында Әуезхан Қодардың «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша аударып, құрастырған, өзінің төл еңбектері де кірген «Әлемдік мәдениеттану ой-санасы» (8 том) жинағы мен «Оралу» атты өлеңдер мен аудармалар топтастырылған кітабы бар.
Жазушы Заман Төлеуовтің «Тыныс» және «Тірілген тастың күбірі» атты кітаптары порталдың кітапханасына жүктелген.
Қаламгерлердің өздері өмірден өтсе де, олардың рухани мұрасы халқымыздың игілігіне қызмет ете бермек.
Бүгінгі туған күн иелерінің порталымыздағы кітаптарынан үзіндіні назарларыңызға ұсынып отырмыз.
Әуезхан Қодар. Өлеңдер
Жолаушы
Шарасыздық – қазіргі хал-жағдайым,
Қалғаным ба осы орнымда мәңгілік?
«Қанатынан айырылған қаздайын»,
Байқаусызда көліксіз қап әңгүдік.
Айдалада аңыраям сандалып,
Әуеніндей адасқан бір қобыздың,
Айналада жоғалғандай мән де анық,
Жәй бір сыңсу – белгісіндей көп іздің.
Дала... Дала... Ұлаңғайыр кеңістік.
Мен бір нүкте тоқтата алмас сөйлемді.
Ұйқаса алмай, үндемеуге келістік,
Жел аймалап, тазартуда ой, демді.
Бала... Бала... Бала екенмін әлі мен.
Өкіну не, опыну не, бәрі бос.
Мәңгі болмыс емде мұнар әрімен,
Емде мені, аспаныңмен, кәрі дос!
Бірде Күнге, бірде сеніп Құт, Айға,
Салыстырма дүниетаным лезде өскен.
Шөл – теңізбен Будда көшіп Қытайға,
Түркілердің Тәңірімен кездескен!
Көшпенділер жол – даланы үй қылып,
Арбаға артып, сүйреледі қосын кең.
Мазарларда қырық шілтен тығылып,
Ой шырағын Сыр еліне көшірген.
Келді, кетті... Ғарыштан да әрі енді
Сол тіршілік қол бұлғаумен санаға.
Дала қылам деген бүкіл әлемді
Соңғы Қаған өзі сіңді далаға.
Бұл даңғылда демемейді мені ешкім,
Маған келіп үзілсең сен, үзіл, Мән!
Мен Қаған да, Пайғамбар да емеспін,
Жәй жолаушы... мәшинесі бұзылған.
Мән – көсемді өз қолымен соқты адам,
Өз қолымен құлатты да. Құқылы-ақ...
Байқоңырға жете бере тоқтаған,
Күйбеңдеймін, мәшинемді шұқылап.
***
Сүкімсіздеу сусыннан шөл де мың артық...
Аспан түстес ауадан бөлме мұнартып,
Жетелейді ойларға ауадай нәзік,
Айналған соң әруаққа сау адам азып.
Жасыл көзді бұтақтар қылтиып көкке,
Майысқанда, айта көр бұлтиып, өкпе.
Тау үстінен созылса түтілген түбіт,
Тағдырына сүйсініп, түтілгенді ұмыт.
Терезеден көре алсаң жәй небір маза,
Терезесің сен де бір әйнегі таза.
Аспан түстес болса егер ақыл-болжамың,
Заты ғажап бір күшке жақын болғаның.
Қарайсың да тұрасың, самал өпкесін,
Көңіл-көкті кеткенше самолет кесіп.
***
Жебірейше тоқып жадыма,
Қазақша сені жаңғыртам,
Ауа сілкінтер қазына,
Саған мәз бүгін мәңгүрт-ән.
Орыс пен қазақ құраған,
Жанымда қай бір күй болсын.
Трамвай жолға тұра ғап,
Ессіздік маған үй болсын.
Аңқау қыз болсын сүйгенім,
Қадірімді білсе, жетеді.
Болашақ деген би-гений
Басқаға түрсін етегін.
Сен, бірақ, маған ұғындыр
Үнсіздік кемпірқосағын.
Кекесін толы үніңді,
Екі тілде де тосамын.
***
Аздап Мағжанша
Кісікиік, кентаврмын, жат маған
Бар ойларың адам үшін сақтаған.
Асқан тұлға, арыстанмын, ойнақтап,
Тым пендеуи мақсаттардан аттаған.
Керек емес кеңселерің, тар маған
Кабинетің нән көтенге арнаған.
Мен омалып отыруға келмегем,
Бұл дүниеге шексіздікке самғаған.
Жатқыза алмас жылы қойын, төсекке,
Мені ғарыш кезбесі деп есепте.
Әйел – зындан, мен зынданға көнбеймін,
Борандардан ық жөнділеу десек те.
Қоғам – әйел, мың құбылған құрығы,
Сол құрыққа түссең егер, құрыдың.
Бұзып-жарып көп қабатты үйлерді,
Сеуіп кетем еркіндіктің ұрығын.
Адам да емес, аңда емес, болмыспын.
Болмысы бар тектілерге қол қыстым.
Мен ұшқыннан жаралғанмын ежелгі,
Тұтастықтың бейнесіндей сол ұшқын.
Ей, адамдар, тым адами ұсқындар,
Газет қылып, сандырақты құстыңдар.
Бас көтеріп қарасаңшы, жан-жағың
Әуелеген таңғажайып ұшқындар.
Бірі кітап, бірі аспап ұстаған,
Бірі ұяң, екіншісі сұсты адам.
Жиырмасыншы ғасырың тұр, шоқ гүлдей,
Шешек атқан Ницше сынды ұстадан.
Мешітке оны тыға алмайды құдайың,
Оған тексіз ығайың мен сығайың.
Жыныс пен жын кентаврдай бірлесіп,
Көбеюдің қарасуда ыңғайын.
Жиырма бірің камикадзе боп шықты,
Бұл ғасырға қоя берме көпшікті.
Соқыр, саңырау, аяғы жоқ, қолы жоқ,
Тумай жатып, талай жанды өксітті.
Келесі ұшқын оны тесіп өтеді,
Тек, әйтеуір, таусылмасын өттегі.
Көп ұшқындар әуелейді, жамырап,
Сырға толы құшағы мен етегі.
Көп ұшқынның жымыңдасқан бірімін,
Заманымның енді айтар жырымын.
Егер де мен тірі болсам дүниеде,
Өлімтіктен жиіркенумен тірімін.
Заман Төлеуов. Әдебиет туралы
Шебердің ісі – оймақтай ойды тарының қауызына сыйдырып, оған шексіз әлем дарыту...
***
Мәселені Ақын шешпес:
Ақын – айтар,
жеткізіп Арызыңды...
Ақын – кетсең салғырт,
еске салар Парызыңды...
Ақын – ара ағайын боп,
қайтарысар Қарызыңды...
Ақын – бірге жоқтар таяқ ұстап,
Қазақ деген
шер маңдай Жалғызыңды...
***
Шеберліктің ең шырқауы - не жасасаң да әркімнің қолынан келетін сияқты оп-оңайлығы... Ал, оны неге шеберлік дер болсақ – оны әркімнің жасай алмауы...
***
Терезесі теңнің Сыны – теңдесі жоқ Сыбаға, терезесіз Түннің «сыны» – апарар өзін Жыраға...
***
СӨЗ туралы қанша сөз айтылды десеңізші. Десек те сол СӨЗДІҢ байыбына әлі күнге жете алмай келеміз... СӨЗДІ құрал деп есептеудің кесірінен оның бойындағы ЖАНДЫ сезбей жататын сияқтымыз.
Бізше: күрек пен аша не, СӨЗ не - бір тектес болып кетті ме...
СӨЗ жеке тұрғандағы өзінің өңі мен ішкі мағынасын екінші бір Сөзбен жанасқанда қалай өзгертетін сиқырды меңгеру – шын шебердің ісі деп білемін. Сөзден заңдылықтарын сақтап, сөйлем құрай алу білімдінің шаруасы. Ал СӨЗДЕН ОЙ түзу ол, ол...
***
Көркем дүние: сурет пе өлең бе, ол қолдан ұрықтандырғандай жасанды әдіспен жаратылмас сірә, ол – соноу бір тылсымнан туған асыл сынды емес пе... Ондай дүниенің мүшелейтін қаңқасы да болмас, өйткені ол жұмыр тастай бітік жаратылар, егер жаратылса...
***
Өз ісінің шебері қателік жібермеуі тиіс. Шеберді сынаған кінәлі емес, сынға ұшыраған шебер кінәлі.
***
Исі Қазақ сөз зергерін АҚЫН деп ардақтады емес пе?! Осы қасиетін әркім әрқалай ұғатын асыл атаудың ОТАУЫ – күллі жазу дарыған Азаматтарға ортақ деп санаймын...
***
Сүрген өміріңді айта алған да бір өнер, адам айта алмайтын өмірді өткерген де бір өнер...
***
Ақын болар бала – о бастан сотақар келер, оның күндігіне шығаратын он айқасына «сау» адам төзе бермес, сондықтан оларды өз бетімен жіберген жөн.
Себебі: олар сеңді бұзған «Крейсердей» жамандықты тарқатып, жақсылықтың жолын төсейтін Жанкештілер іспетті...
***
Бір «ақылсыз» қыздың газетке жазған хатында: «Я хочу прожить жизнь, как Сергей Есенин...» деген тілек бар еді. Шынайы ақынның шығармасы болмаса – өмірі адам қызығарлықтай бола бермес.
Сондықтан оның өзін түсінуге ұмытылғанша – өлеңін оқып танысай...
***
Бір талантты да танымал ақынға жазылған алғысөзді оқып ойға қалдым. Анаған ана жері ұқсайды, мына жерінен мынауды шырамытамын деген сияқты теңеулерден аяқ алып жүре алмадым. Баласы – не нағашысына, не өз жұртына ұқсамаса көршісінен көретін қазақтың харакеті сияқтанды маған, бұл... Ал көршісіне де ұқсамаса бұны Тәңірдің өзі берген деп ерекше есіркер...
Сол сияқты ешкімді елестетпейтін көркем дүниені ҚҰБЫЛЫС деп атау орынды болар... ҚҰБЫЛЫС дегенімізді – тыңнан жаралған тылсымдық оралым десек, ол жұққан ақынның шығармасы қатардағы талдауға жатпас...
***
Аударма дегеніміз – бір нәрсені теріс қаратпа деген ұғым сияқты...
***
Аударма жасау дегеніміз – сірә, өсіп тұрған терек пе, қайың ба соны түбірімен қазып алып, өз бақшаңа қондырумен тең сияқты ма... әлде оны иіп, бұрап өзің қалаған ағаштың ұсқынын жасауға далбаса ма... тегі, байқағаным: кей шығарма аударылды дегеннің өзінде ішкі діңі туыстықпен майыспай, екі жаққа да жат тілмен сөйлейді...
***
Қазақта «қоспа» деген сөз – мал қосқанды айтады: біреуге мал қоссаң, одан кейде өз малыңды қайта ала алмайтын жағдай да болады... Сол сияқты «аударма» дегенді қалай десек екен... сынын бұзбай аудара жатсаң АУДАРДЫМ деп марқаясың... ал кейде кейбір аудармаларды оқып отырып, түсіну үшін оның түпнұсқасын іздеуге тура келеді. Сондықтан: АУДАРА алсаң Аудар, аудара алмасаң АУДАРМА дейміз бе...
***
Шығарманың құндылығы мен оқырманның алғырлығы қабаттасып жатса -таң шапағымен ояна сала сүйіктісіне күнде ғашық болатындай ғажап күйді кешер ме едің. Әр бетін қайта аударған сайын, жаңа сыр мен нұрды танып, мағынадан мағына тудыра берер ме едің... Ой мен Сұлулықтың шексіздігіне қайран қалар ма едің...
Баршаңызға тілерім – осы ләззатты түйсіну...
***
Біреудің сөз саптауы мен ой түзу сарыны ескіліктің нышанындай тереңнен қозғалып, кешені, бүгінді тіпті ертеңді де қамти алар... Ал енді біреу - бүгіннен алабөтен тартып, өзінің оқырманын келешектен көрер... Сосынғы бірдің тағдыры бүгінмен ғана астасып, иі қанбаған, жайдақ баянның ауылынан аспас...
Осы үшеуін де зерделеп, жігін ажырата түсінуге ұмтылған оқырман ғана Заманына сай келер... Себебі, жікке бөлінгенмен бәрі бір тұтас Руханият...
***
Көзінің тірісінде өз өнерінің қызығын көріп, дүниеге белшесінен батқан Эмиль Золяның дәулетіне тамсана тұрып, оның әрекідік киім-кешегін кепілдікке өткізіп, үстіне ақ кебін сияқты дәке жамылып, прован майын жаққан қара нан мен қара суды қорек етіп, өзінің атақты шығармаларын шатырдың қуысында отырып жазғанын еске ала бермейміз... Сосын өзіміз бірдеңе жаза қалсақ, алдымен атақты арман етіп, оның бейнетін өзгенің маңдайынан оқығанды тәуір көреміз...
***
«Классик» (танымал, белгілі, көрнекті т.т.) болу деген – жаңғырық қабылдамайтын жартасқа айналып қатып қалу емес шығар, әсте. Шынайы ғаламат шығарма әр оқыған, тыңдаған не көрген сайын жаңа қырдан танылып, ашылары хақ... Сондықтан жорта қолпашпен жасанды классик атанғандар жаңашылдықтан жұрдай келеді де өзгелердің ізденістерін түсіне бермейді... Баяғыдағы бетон бағыт соцреализм әлі бардай көретін сияқты ма, қалай?..
***
Қандайда шығармашылықтың түрімен айналысатын адамға «Жақсы кісі яки жақсы адам» деп баға беруге асықпаңыз... Өйткені, рухани болмысы басынан сипатпайтын ОЛ Сенің кесіп-пішіп сайлаған қалыбыңның дал-дұлын шығаруы мүмкін... Сондықтан айтуға тым ынтызар болсаң ОЛ қайтқан кезде ғана «Жақсы кісі» дер ме екенсің…
Шығарылымға әзірлеген Асылбек Байтанұлы
