Грек режиссері Тео Ангелопулос үшін бір күн мәңгілікке созылуы мүмкін. Қырғыз жазушысы Шыңғыс Айтматов үшін ол бір ғасырдан да ұзаққа созылады. Географиясы, мәдениеті және тілі әртүрлі болғанымен, Ангелопулос түсірген «Мәңгілік және бір күн» (Eternity and a Day, 1998) фильмі мен Айтматов жазған «Ғасырдан да ұзақ күн» (The Day Lasts More Than a Hundred Years, 1980) романы бірдей тақырыптар төңірегінде әсерлі сұхбат жүргізеді: уақыт, жады және адам жанының жаттануы. Ангелопулостың фильмінде басты кейіпкер Александрос – әйгілі актер Бруно Ганц сомдаған – өмірінің соңғы күндерінің бірін теңіз жағасындағы үйі мен сұрғылт қала көшелерінің арасында өткізетін өлім аузындағы жазушы. Оның бүгіні бос көрінеді. Ол жалғыздықта өмір сүреді, қызынан да, айналасындағы адамдардан да алыстап кеткен.
Ол жазуды тастаған, өйткені өзінің мойындауынша: «Мен сөздерді таба алмадым». Фильм өрбіген сайын уақыт түзу сызық бойымен жылжуын тоқтатады. Александростың бүгіні өткеннің үзінділерімен араласып кетеді: балалық шағы, әйелі Аннамен қарым-қатынасы, өмірдің басқа бір мүмкіндігі әлі бардай көрінген сәттер. Естеліктер оқиғаға еш ескертусіз әрі ретсіз араласады. Өткен мен бүгін бір демнің ішінде қатар өмір сүреді. Қайта оралмас өткен шақтың көріністері жарыққа толы болса, қазіргі уақыт тұман мен үнсіздікке оранған. Дегенмен, оның Аннамен қарым-қатынасының өзі де алыстықпен белгіленген еді.
«Сен тек кітабың туралы ойлайсың. Оны баспаға қашан көрсетесің?» – деп сұрайды ол. Кейінірек хаттарының бірінде былай деп жазады: «Мен саған жазып отырмын, мен сенімен сөйлесіп отырмын. Мен соншалық жақындадым, тіпті сен өзіңді қауіпте сезінесің. Александрос, мен сенің әлеміңе қауіп төндіріп тұрмын ба? Мен тек ғашық әйелмін». Өмірінің аяқталмаған әрі нәзік сипаты мазалаған Александрос – уақыты аз қалғанын сезіне отырып – анасына бұрылып былай дейді: «Неге, анашым? Неге бәрі біз күткендей болмады? Неге? Неге біз үнсіздік ішінде... қасірет пен тілек арасында... шіріп кетуге тиіспіз? Неге мен сүргінде өмір сүрдім? Неге өз тілімде сөйлеу бақыты бұйырғанда ғана өзімді үйімде жүргендей сезіндім? Өз тілім. Жоғалған сөздерді қайта тапқанда... немесе ұмытылған сөздерді үнсіздіктен суырып шығарғанда... Неге тек сол кезде ғана өз қадамдарымның жаңғырығын ести алдым? (...) Айтшы, анашым... неге адам сүюді үйрене алмайды?» Фильмдегі оқиға өтетін жалғыз күн ішінде Александрос көшеде өмір сүретін албан баласымен кездеседі, кейін ол адам саудагерлерінің қолына түседі. Бала былай деп ән айтады: «Менің жер аударылған құсым, Қайғылы әрі алыс жақта, Бөтен елдерде оны қуана ұстап отыр, Ал мен сен үшін азап шегемін».
Ол Грекиядағы бөтен адам – туған жерінен алыс, отбасысыз және мүлде жалғыз. Бала мен Александрос арасында біртіндеп өзара түсіністік пайда болады – күтпеген достық қалыптасады. Тереңінде Александростың өзі де бөтен жан, тіпті өз өмірінің ішінде сүргіндегі адам. Бұл жатсыну сезімі Александрос баламен бірге Италияда ұзақ жылдар өмір сүргеннен кейін Осман билігіндегі Грекияға оралуға шешім қабылдаған грек ақыны туралы әңгімелейтін көріністе одан сайын күшейеді. Оның ішінде жоғалған отанына деген сағыныш оянған еді: аралдағы балалық шағы, анасының жүзі. Аралға оралған соң ақын таныс жүздерді, иістерді, жұпарларды, ескі үйін қайта көреді. Ол революцияны жырлағысы келді, бірақ енді ана тілінде сөйлей алмайтын еді. Сондықтан ол ауылдан ауылға жүріп, естіген сөздерін жазып алып, білмейтін сөздер үшін ақы төлей бастайды. Ол сөздерді сатып алды. Соған қарамастан, ол өзінің «Азат қоршаудағылар» (The Free Besieged) поэмасын ешқашан аяқтай алмады, өйткені фильмде айтылғандай: «Оған сөздер жетіспеді». Сол ой сәл кейінірек тағы қайталанады.
Екеуі орындықта отырған кезде бала Александросқа: «Сенің күліп отырғаныңды көріп тұрмын, бірақ сен мұңдысың. Саған біраз сөздер әкеліп берейін бе? Олар өте қымбат болады!» Алайда Александрос шын мәнінде іздеген «сөздер» – әйеліне деген махаббат, өмірінің мәні, әлеммен түсіністік – әрдайым қол жетпес болып қала беретіні анық болады. Сүргін тақырыбы фильм бойында қайта-қайта көрінеді. Бірте-бірте ол қоғамның өзіне айналған метафораға ұласады: әрбір адам өз жалғыздығының тұтқыны. Мұны бір көрініс ерекше айқын көрсетеді. Александрос пен бала автобуспен келе жатқанда, оған түрлі кейіпкерлер мінеді. Алдымен қызыл ту ұстаған абыржыған наразылық білдіруші кіреді де, ақыры ұйықтап қалады. Кейін қызу дауласып келе жатқан жас жұп мінеді: «Біз жаңа жолдар табуымыз керек. Біз бір-бірімізбен қарым-қатынас жасаудың жаңа тәсілдерін табуымыз керек. Егер оларды таба алмасақ, онда ешнәрсенің мәні қалмайды. Мен сені сүйемін. Мен сені бар жүрегіммен сүйемін, бірақ сен мағынасыз өмір сүріп жатырсың». Одан кейін «Консерватория» аялдамасында түсіп қалмас бұрын концертке дайындалып жатқан музыканттар тобы кіреді. Соңында грек ақынының өзі пайда болады. Александрос оған жауапсыз қалатын сұрақ қояды: «Ертең қанша уақытқа созылады?» Фильм теңіз жағасында аяқталады. Дәл басталған жерінде. Фильм Александростың ауруханаға түсерден бір күн бұрын: «Ернімнен теңіздің дәмін сезіп тұрмын», – деген сөзімен басталады. Және сол үйде аяқталады. Александрос артқы есікті ашып, жағалауға қарай жүреді. Онда көп жыл бұрын қайтыс болған әйелі мен ескі достары оны күтіп тұр. Басқалардан алыстап, суға жақындай түскенде, ол Аннаға: «Мен бармаймын. Мен ертеңге жоспар құрғым келеді. (...) Ертең деген не, Анна? Ертең қанша уақытқа созылады?» – дейді. Анна оған: «Мәңгілік және бір күн» , – деп жауап береді. Осы сөздер айтылған сәтте ол ғайып болады. Александрос дәрменсіз қолын жайып: «Естімедім. Не дедің?» – дейді. Бірақ ол енді Аннаны ести алмайды. Қазіргі уақыт – өткен шақ сияқты, естеліктер сияқты, достары сияқты, Аннаның өзі сияқты – жоғалып кетеді. Тек Александрос қалады: теңіз алдында жалғыз, өлім табалдырығында тұрған күйінде.
Оның алдында шексіздіктің, мәңгіліктің символы болған теңіз созылып жатыр, ал адам өмірі оның ішінде болмашы ғана сәтті алып жатыр. Уақыттың дәл осындай әсерлі көрінісі 1980 жылы қырғыз жазушысы Шыңғыс Айтматов жариялаған «Ғасырдан да ұзақ күн» романында да көрініс табады. Бұл – суретші, адам және азамат ретінде тұтас бір өмір тәжірибесінен туған роман. Оқиғаның өзі бір күнге де әрең созылады. Роман Орталық Азия даласындағы шалғай теміржол бекетінде тұратын теміржолшы Едіге Бураныйдың тағдырын баяндайды. Досы Қазанғап қайтыс болғаннан кейін ол мәйітті ежелгі Ана-Бейіт қорымына жеткізу үшін жолға шығады. Ангелопулос фильміндегі сияқты, бұл да өлімге қарай жасалған сапар. Шексіз даланы кесіп өте отырып, Едіге марқұммен достығын, соғыс жылдарын және оның әлемін өзгерткен өзгерістерді еске алады. Уақыт хронологиялық сипатын жоғалтады.
Қазіргі уақыт үнемі өткенге ашылып отырады. Осы қысқа сапар барысында естеліктер, әңгімелер мен аңыздар оқиғаға толассыз еніп, бір күнді тұтас бір ғұмырдың ауқымына дейін кеңейтеді. Философиялық символдар, мифтер, аллегориялар мен метафоралар арқылы роман әмбебап, тіпті мәңгілік өлшемге көтеріледі. Бұл әмбебаптық оның тарихи кезеңімен – Қырғи-қабақ соғыс пен ядролық қару жарысының шарықтау шегімен, адамзат туралы қарама-қайшы көзқарастар мен бәсекелес идеологияларға бөлінген әлеммен – өткір қарама-қайшылықта тұрды.
Ангелопулос фильміндегідей, Айтматовтың тағы бір романында жады мен болмыс мәселелері басты орын алады. Шығарманың өзегінде мәңгүрт туралы аңыз жатыр. Айтматовтың «мәңгүрт» ұғымы – жады толық жойылып, өз аты мен анасын да ұмытып қалған құлды білдіреді. Ең қайғылы көріністердің бірінде мәңгүрт өз анасын танымай өлтіреді. Мәңгүрттік тарихи және моральдық амнезияның, мәдени нигилизмнің және сананы әдейі манипуляциялаудың метафорасына айналады.
Ол адамдардың өз өткенінен, мәдени және рухани мұрасынан, тілінен, тіпті отбасылық байланыстарынан идеологиялық түрде ажырауын білдіреді – бұл терең азғындық пен рухани бос кеңістікке алып келеді. Айтматовтың бір кезде былай жазуы кездейсоқ емес: «Адам — өткен мен бүгінгі өмірдің, тарихтың және өзі тиесілі этникалық ортаның немесе халықтың күрделі қосындысы. Осыларсыз ол ештеңе емес: химера, ғаламдағы бір түйір шаң ғана». Романның кіріспесінде былай делінеді: «Адамды даралығынан айыруға деген ұмтылыс әрдайым империялық және гегемониялық амбициялармен қатар жүріп келді... Өткеннің жадынан айырылған, әлемдегі орнын нөлден бастап қайта анықтауға мәжбүр болған, өз халқының және өзге халықтардың тарихи тәжірибесінен айырылған адам кез келген тарихи перспективадан ажырайды және тек бүгінгі күннің шеңберінде ғана өмір сүре алады». Едігенің қорымға жасаған сапары тұтас бір халықтың жадын аралап шығатын сапарға айналады. Дала көрінісі – ұлан-ғайыр, үнсіз, қозғалыссыз сияқты көрінетін кеңістік – уақыт ағыны алдында адам өмірінің қаншалықты шағын екенін үнемі еске салады. Романның басында былай делінеді: «Ол өлкелерде пойыздар шығыстан батысқа, батыстан шығысқа қарай ағылып жататын... Ал теміржолдың екі жағында Сарыөзектің ұлан-ғайыр шөлейт далалары созылып жатты.
Ол жақта барлық қашықтық теміржолға қатысты өлшенетін, дәл Гринвич меридианы сияқты... Ал пойыздар шығыстан батысқа, батыстан шығысқа қарай жүріп жататын...».
Айтматов романы ұжымдық жадтың жоғалуына назар аударса – Ангелопулос фильмі жеке адамның жадына үңіледі – олардың салдары бірдей ауыр. Нәтижесінде әр адам өз жеке әлемінің ішінде сүргін кешетін бөлшектенген әлем пайда болады. Жеке болсын, ұжымдық болсын, болмыс жадысыз өмір сүре алмайды.
Александрос «сөздерін жоғалтқан» және шекараларға толы әлемде бағытсыз кезіп жүреді. Айтматовтың мәңгүрті жадынан айырылған, сонымен бірге өзінің болмысынан да айырылған. Пойыздардың үздіксіз «шығыстан батысқа, батыстан шығысқа» жүру бейнесі Айтматов шығармаларында қайта-қайта кездеседі. Ол өткен мен болашақтың, дәстүр мен модерндіктің арасындағы кеңістікті белгілейтіндей әсер қалдырады. Жазушы үшін теміржолдың дерлік мистикалық мағынасы бар: ол бүкіл әлемді қоршап тұрған жұмбақ «металл жіп». Айтматов үшін сол «металл жіп» – тіл мен ой. Тек солар ғана әлемді тұтастай қамти алады. Романның мына эпиграфпен басталуы кездейсоқ емес: «Бұл кітап менің тәнімнің орнына жүрсін, ал бұл сөз менің жанымның орнына жүрсін».
Тинка Гарденги (Испания)
