ТҮРКІ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ОРТАҚ ҮНІ

Әңгімені алдымен кітаптың дүниеге келу тарихынан бастасақ. «Түркі дүниесі поэзиясының антологиясын» дайындау идеясы қалай пайда болды? Түрлі түркі аймақтарында туған өлеңдерді бір кітапқа біріктіруге түрткі болған алғашқы сезім немесе оқиға қандай еді?

Бұл антологияның дүниеге келуін бір ғана оқиғамен байланыстыру қиын. Негізінде, бұл еңбек – ұзақ жылдар бойы түркі дүниесінің әртүрлі аймақтарындағы ақындармен орнатқан достық қарым-қатынастарымның, жасаған аудармаларымның және әдеби байланыстарымның табиғи нәтижесі.

Қазақ, өзбек, қырғыз, түрікмен, әзербайжан және қарақалпақ поэзиясын оқыған сайын, әртүрлі географиялық кеңістікте өмір сүретін ақындардың кейде бір-бірінен бейхабар күйде ұқсас сезімдерді жырлайтынын байқадым. Анаға деген сағыныш, туған жерге сүйіспеншілік, ана тілінің тағдыры, Отанға деген махаббат пен адамның жалғыздығы әртүрлі түркі тілдерінде айтылғанымен, олардың бәрі ортақ бір рухани тамырдан нәр алатын еді.

Осы өлеңдерді бір кітапқа жинақтауға мені жетелеген негізгі сезім – бұл үндердің Түркияда жеткілікті дәрежеде естілмей жүргенін сезінуім болды. Біз түркі дүниесі туралы жиі сөз қозғаймыз, алайда бір-біріміздің қазіргі ақындарымызды, поэтикалық бағыттарымызды және әдеби ізденістерімізді жеткілікті деңгейде біле бермейміз.

Сол себепті бұл антологияны жай ғана кітап құрастыру ісі емес, бір-бірінен алшақ қалған әдеби үндерді бір шаңырақтың астына жинау талпынысы ретінде қабылдадым. Кітап – уақыт өте келе жасаған аудармаларым мен қалыптасқан рухани байланыстарымның нақты нәтижесі болды.

Бұл еңбекті дайындау барысында өзіңізді көбіне ақын, аудармашы және зерттеуші ретінде сезіндіңіз бе, әлде түркі дүниесінің әртүрлі үндері арасында байланыс орнатқан мәдениет өкілі ретінде көрдіңіз бе?

Бұл еңбекті дайындау барысында ақындық, аудармашылық және зерттеушілік қырларымның бір-бірінен ажырамайтынын сезіндім. Зерттеушілік қырым ақындардың өз ұлттық әдебиеттеріндегі орнын, олар өмір сүрген тарихи және мәдени жағдайларды түсінуге көмектесті. Аудармашылық қырым өлеңдердің Түркия түрікшесінде қайта үн қатуына мүмкіндік берді. Ал ақындық болмысым шығарманың тек нені айтып тұрғанын ғана емес, оны қалай айтып тұрғанын да сезінуге жол ашты.

Соған қарамастан, өзімді ең алдымен әртүрлі үндердің арасында байланыс орнатуға тырысқан мәдениет адамы ретінде сезіндім деп айта аламын. Өйткені антология құрастыру – өлеңдерді жай ғана бір жерге жинақтау емес. Бұл – бір халықтың тарихи жады мен рухани әлемін басқа бір халықтың оқырманына аманаттау.

Осы тұрғыдан алғанда, атқарған жұмысымның әдеби ғана емес, мәдени әрі адамгершілік жауапкершілігі де бар екенін терең сезіндім. Мен бұл кітапта тек өлең аударған жоқпын. Түрлі түркі халықтарының сезім әлемдерін бір-біріне жақындатуға тырыстым.

Антологияда танымал классиктер мен жас ақындар қатар берілген. Ақындар мен өлеңдерді таңдауда қандай өлшемдер басшылыққа алынды? Өлеңнің көркемдік қуаты ма, ақынның өз әдебиетіндегі орны ма, әлде Түркия оқырманына жаңа бір есім таныстыру мақсаты ма?

Өлеңдерді таңдағанда бір ғана өлшемге сүйенген жоқпын. Әрине, өлеңнің көркемдік қуаты негізгі талаптардың бірі болды. Мәтін антологияға ену үшін, ең алдымен, поэзиялық тұрғыдан қуатты, әсерлі және өзіндік ерекшелігі бар шығарма болуы қажет еді. Сонымен қатар ақынның өз ұлттық әдебиетіндегі орны мен оны Түркия оқырманына жаңа бір есім ретінде таныстыру мүмкіндігі де таңдауыма айтарлықтай ықпал етті.

Сол себепті антологияға бір жағынан Абдулла Орипов, Қуандық Шаңғытбаев, Ұлықбек Есдәулет, Усмон Азим және Сирожиддин Саййид секілді өз әдебиеттерінде ерекше орны бар көрнекті тұлғаларды енгізсем, екінші жағынан Бауыржан Ерман, Хулкар Шерзодова, Муаттар Маматкәрімова, Аманжол Исламғали және Дәурен Тілеухан сияқты жас ақындарға да орын бердім.

Өйткені белгілі бір халықтың әдебиетін тек классиктері немесе танымал есімдері арқылы ғана емес, жаңа үндерімен және болашаққа бағытталған ізденістерімен бірге таныстыру қажет.

Кітаптың мақсаты «ең үздік ақындардың» тізімін жасау емес еді. Мен түркі дүниесі поэзиясының әртүрлі буындарын, тақырыптарын, поэтикалық мәнерлерін және бағыттарын мүмкіндігінше кеңінен көрсетуге тырыстым. Сондықтан көркемдік құндылық, әдеби өкілдік сипаты және Түркия оқырманына жаңа дауыс ұсыну ниеті қатар ескерілді.

Түркі тілдері бір-біріне жақын болғанымен, өлең аудару әрдайым оңай емес. Өлеңді Түркия түрікшесіне аударғанда ең алдымен нені сақтауға тырысасыз: мағынаны, ырғақты, бейнені, сезімді әлде ақынның өзіндік үнін бе?

Өлең аудармасында мағына, ырғақ, бейне, сезім және ақынның өзіндік үні бір-бірінен толықтай ажыратылмайды. Алайда олардың барлығының орталығында ақынның үні тұрады деп ойлаймын. Өлеңдегі сөздерді дұрыс аудара отырып, ақынның үнін жоғалтып алуға болады. Мұндай жағдайда мәтін мағыналық жағынан дұрыс көрінгенімен, поэзиялық табиғатынан алыстап кетеді.

Мен ең алдымен өлеңнің негізгі сезімі мен үнін түсінуге тырысамын. Одан кейін осы үнді қалыптастыратын бейнелерді, ырғақты және мағыналық құрылымды Түркия түрікшесінде қайта құруға кірісемін.

Кейде түпнұсқадағы өлең өлшемін немесе ұйқас жүйесін дәлме-дәл сақтау мүмкін болмайды. Мұндай жағдайда сыртқы пішіндік ұқсастықтан гөрі, өлеңнің оқырманға тигізетін әсерін сақтауға басымдық беремін.

Аударма мәтіннің Түркия түрікшесінде табиғи әрі өлең сияқты оқылуы маңызды. Бірақ оны шамадан тыс жерсіндіріп, өлең туған мәдени кеңістіктің үнін өшіріп тастау да дұрыс емес. Сондықтан мен үшін сәтті аударма – Түркия түрікшесінде табиғи поэзиялық мәтін ретінде оқылатын, сонымен бірге түпнұсқаның мәдени бояуы мен рухын сақтайтын шығарма.

Қуандық Шаңғытбаевтың «Келеміз, келеміз, келеміз» деген жолдарымен өрлей түсетін «Келеміз» өлеңінде өткен, бүгін және болашақ біртұтас тарихи қозғалысқа айналады. Өлеңнің мағынасын ғана емес, эпикалық ырғағы мен ұлттық рухын түрік тіліне жеткізу сіз үшін қандай тәжірибе болды?

Қуандық Шаңғытбаевтың «Келеміз» өлеңі тек өткен тарихты баяндаған шығарма емес. Ол Көк түріктерден Абайға, Төле биден Абылай ханға дейін жалғасқан тарихи сабақтастықты қалыптастырып, сол сабақтастықты бүгінгі ұлттық санаға жеткізеді.

Өлеңдегі «Келеміз, келеміз, келеміз» деген қайталау қарапайым қайырма болудан шығып, ғасырлар бойы жалғасқан ұлы тарихи қозғалыстың аяқ дыбысына айналады.

Бұл шығарманы аударғанда алдыма қойған ең үлкен міндет – өлеңдегі асқақ рухты құр ұраншылдыққа айналдырмай жеткізу болды. Өлеңде қуатты ұлттық толқу бар. Бірақ бұл толқу жай ғана пафосты сөздерден тұрмайды. Оның негізінде тарихи сана, мәдени мақтаныш және болашаққа деген сенім жатыр.

Сол себепті қайталаулардың ырғақтық қуатын, етістіктердегі қозғалыс сезімін және тұтас бір қауым атынан сөйлейтін «біз» үнін түрік тілінде де тірі сақтауға тырыстым.

Аударма барысында өлеңнің қарқыны бәсеңдеп қалмауына ерекше назар аудардым. Тармақтар аттылар шеруіндей бірінің артынан бірі қозғалып отыруы керек еді. «Келеміз, келеміз, келеміз» тіркесінің түрік тілінде де қуатты естілуі өлеңнің бүкіл құрылымын ұстап тұрған негізгі элемент болды.

Бұл мен үшін әрі күрделі, әрі ерекше толғаныс сыйлаған аудармашылық тәжірибе еді.

Кітапты оқығанда Отан, ана тілі, ана, балалық шақ, сағыныш және туған жер секілді ұғымдардың әртүрлі халықтардың өлеңдерінде қайталанатынын көреміз. Аударма барысында бүкіл түркі дүниесіне ортақ деп санаған сезім немесе бейне кездесті ме?

Антологияны дайындау барысында ең жиі кездескен ортақ сезім – сағыныш болды деп айта аламын. Бұл сағыныш кейде Отанға, кейде анаға, кейде балалық шаққа, кейде жоғалған уақытқа, кейде қол жеткізе алмаған сүйікті жанға бағытталады. Географиялық кеңістік өзгереді, тіл өзгереді, бірақ сағыныштың адам жанында қалдыратын орны көп өзгере қоймайды.

Ортақ бейнелердің қатарында ана, бесік, топырақ, жол, дала, аспан және ошақ ұғымдары алдыңғы қатарға шығады.

Ғайни Әлімбекқызының «Отан» өлеңінде туған жер мен ана ұғымдары бір-біріне жақындасады. Базаргүл Зиварованың «Халқабад» өлеңінде туған мекен балалық шақ және отбасы естеліктерімен тұтасады. Гылымкал Манайдың «Ана» өлеңінде ана бүкіл адам болмысының орталығына айналады. Қуандық Шаңғытбаевтың өлеңдерінде дала мен туған жер жай ғана мекен емес, адамның болмысы мен жадын қалыптастыратын рухани бастау ретінде көрінеді.

Менің ойымша, бүкіл түркі дүниесіне ортақ ең қуатты бейнелердің бірі – ошақ. Ошақ отбасыны, тілді, туған жерді және ұрпақ сабақтастығын білдіреді. Ұлықбек Есдәулеттің «Ана тіліме» өлеңіндегі «ошақтағы шоғымды қайта жақсам» деген мағынадағы жолдар да осы тұрғыдан аса мәнді.

Тілдің қайта жандануы – бір жағынан, ошақтағы сөніп бара жатқан шоқтың қайта тұтануы.

Ұлықбек Есдәулеттің «Түркістан» өлеңінде қала тарихи мекен ғана емес, ортақ жад пен болашаққа деген үміттің орталығы ретінде көрінеді. Ал «Ана тіліме» өлеңінде тіл өз жерінде жараланған тірі жаратылысқа айналады. Осы екі өлеңді бірге қарастырғанда, Ұлықбек Есдәулет поэзиясындағы Түркістан мен ана тілінің арасында қандай байланыс көресіз?

Ұлықбек Есдәулеттің поэзиясында Түркістан мен ана тілі – біртұтас ұлттық болмыстың екі түрлі көрінісі. Түркістан осы болмыстың тарихи және географиялық кеңістігін білдірсе, ана тілі оның рухы мен жадын бейнелейді.

«Түркістан» өлеңінде қала ғасырлар терезесінен көрінетін, хандар мен даналық дәуірлерінің ізін сақтаған киелі орталық ретінде суреттеледі. Тайқазанның елге оралуы да жай ғана тарихи мұраның қайтарылуы емес. Ол халықтың құтының, тарихи сенімі мен ұлттық рухының қайта оралуы ретінде қабылданады.

Ал «Ана тіліме» өлеңінде тіл өз Отанында өгей қалған, үні бәсеңдеген және жараланған тірі жаратылыс бейнесінде беріледі. Ақын тілдің басын қайта көтеруді, аспанын жарық етуді, асыл қасиеттерін танытуды және ошақтағы шоғын қайта тұтатуды қалайды.

Бұл жерде ана тілінің азат болуы мен халықтың тарихи жадының қайта тірілуі арасында тікелей байланыс бар.

Демек, Ұлықбек Есдәулет үшін Түркістанды сақтау – тек тарихи ғимараттарды немесе географиялық шекараларды сақтау емес. Түркістанның рухани мағынасын сақтау үшін оның тілін, жадын және мәдени үнін де өміршең ету қажет.

Ана тілі жаралы болса, Түркістанның рухы да жаралы. Ал ана тілі қайта еңсе көтерсе, Түркістан да өткеннен болашаққа жалғасқан шынайы мағынасына қайта ие болады.

Түркия түрікшесінде дәлме-дәл баламасы жоқ сөзге кездескенде қандай жолды ұстандыңыз? Сөзге адал болуды ма, әлде оқырманға түпнұсқаға жақын сезім мен поэтикалық әсер беруді ме?

Белгілі бір сөздің Түркия түрікшесінде нақты баламасы болмаған жағдайда, алдымен оның сөздіктегі мағынасына емес, өлеңдегі қызметіне назар аударамын. Ол сөз қандай сезімді жеткізіп тұр? Қандай мәдени ассоциациялар туғызады? Тармақтың ырғағына қалай әсер етеді? Осы сұрақтарға жауап тапқаннан кейін ғана Түркия түрікшесіндегі ең жақын поэтикалық баламаны іздеймін.

Кейбір сөздерді сол қалпында сақтап, ескертпе арқылы түсіндірген дұрыс болады. Мысалы, сақа, арғымақ, шапан, Тайқазан немесе сырнай тәрізді мәдени салмағы бар ұғымдарды толықтай түріктендіру өлең туған дүниенің ерекшелігін көмескілендіруі мүмкін. Мұндай жағдайларда сол сөзді сақтап, оқырманға өзге мәдениеттің есігін ашуды жөн көрдім.

Сонымен қатар сөздің сыртқы қалпына адал болып, өлеңнің сезімін жоғалтып алу да дұрыс емес. Мен үшін адалдық – әр сөзді сөздіктегі баламасымен аудару емес, өлеңнің негізгі мақсаты мен әсеріне беріктік таныту.

Қажет болған жағдайда сөздің дәлме-дәл баламасынан алшақтап, түпнұсқаға жақын сезім мен поэтикалық әсер туғызатын тіркесті таңдауға болады. Бірақ мұндай шешім қабылдағанда ақынның мағыналық әлемін өзгертпеуге ерекше мән беремін.

Қасымхан Бегмановтың «Мұстафа Шоқайдың монологі» өлеңінде тарихи тұлғаның саяси күресінен гөрі, оның қуғын-сүргіні, анасына деген сағынышы және Отанына орала алмау қасіреті сезіледі. Бұл өлеңді таңдағанда Мұстафа Шоқайдың қандай қырын Түркия оқырманына көрсеткіңіз келді?

Мұстафа Шоқай көбіне өзінің саяси күресімен, Түркістан идеясы және эмиграциядағы өмірімен танылған тарихи тұлға. Алайда Қасымхан Бегмановтың өлеңі оны тек тарих кітаптарындағы қайраткер немесе идея адамы ретінде емес, анасын, ауылын, балалық шағын және туған жерінің топырағын сағынған адам ретінде көрсетеді.

Бұл өлеңді таңдағанда Түркия оқырманының Мұстафа Шоқайдың адами болмысымен де танысуын қаладым. Біз анасының қабіріне бара алмаған, туған ауылындағы таңның атуы мен күннің батуын аңсаған, немересінің бесігін тербете алмаудың мұңын арқалаған қуғындағы адамды көреміз.

Осылайша ірі тарихи күрестердің артында қаншалықты ауыр жеке қасіреттер мен терең жалғыздық жатқанын түсінеміз.

Өлеңдегі Мұстафа Шоқайдың Түркістанға деген сүйіспеншілігі абстрактілі саяси ұран түрінде қалмайды. Ол анаға, үйге, топыраққа және балалық шақ естеліктеріне деген сағыныш арқылы нақты сипатқа ие болады.

Бұл шығарма Түркия оқырманына Мұстафа Шоқайдың тек күрескер ғана емес, өзі сенген құндылықтар жолында жеке өмірі мен бақытының көп бөлігін құрбан етуге мәжбүр болған трагедиялық әрі ар-ожданды тұлға екенін көрсете алады деп ойладым.

Антология құрастыру кейбір ақындарды көпшілікке танытумен қатар, басқа есімдерді кітаптан тыс қалдыруды да білдіреді. Бұл таңдаудың жауапкершілігін қалай көтердіңіз? Кітапты бүгін қайта құрастырсаңыз, өзгерткіңіз келетін таңдау болар ма еді?

Әрбір антология – таңдау жасау және кейбір дүниелерді сыртта қалдыру үдерісі. Түркі дүниесіндей аса кең әрі бай әдеби кеңістікті бір томда толық қамту мүмкін емес. Сондықтан мен бұл кітапты ешқашан «түркі дүниесі поэзиясының толық бейнесі» ретінде қабылдаған емеспін. Оны үлкен әдеби қазынаға ашылған алғашқы есік деп санадым.

Таңдау барысында әртүрлі мемлекеттерді, буындарды, поэтикалық бағыттарды және тақырыптарды мүмкіндігінше кең қамтуға тырыстым. Сонымен бірге бұл кітаптың менің қолым жеткен ақындар, оқи алған мәтіндер, қалыптасқан әдеби байланыстар және аударма мүмкіндіктері аясында жасалғанын да мойындау қажет.

Сондықтан әрбір антология секілді, бұл еңбектің де субъективті әрі шектеулі тұстары бар.

Егер бүгін қайта дайындайтын болсам, кейбір әдеби аймақтардың үлесін кеңейткім келер еді. Әсіресе Қырғызстан, Түрікменстан, Әзербайжан және Қарақалпақстан бөлімдеріне көбірек ақын мен өлең қосу, сондай-ақ тарихи сабақтастықты айқынырақ көрсететін кейбір тұлғаларға орын беру пайдалы болар еді.

Дегенмен қазіргі таңдауды қате деп емес, одан әрі дамытуды қажет ететін алғашқы қадам деп қабылдаймын. Антологиялар аяқталған емес, жалғасатын еңбектер болуы керек деп ойлаймын.

Ерлан Жүністің «Тараз шиесі» өлеңінде тарих, қала жады, махаббат және түстер өзара астасса, «Түрік қылышында» қылыш соғыстың да, қаламның да, тарих жазудың да нышанына айналады. Осы екі өлең қазіргі қазақ поэзиясындағы лирикалық сезімталдық пен тарихи жадтың байланысын қуатты түрде көрсетеді деп ойлайсыз ба?

Әрине, көрсетеді. Ерлан Жүніс поэзиясының ең назар аударарлық ерекшеліктерінің бірі – тарихи жадты құрғақ өткеннің баянына айналдырмай, заманауи әрі лирикалық поэзия тілін қалыптастыра білуі.

«Тараз шиесінде» бір ғана жеміс қала тарихының, махаббаттың, әйел сұлулығының, түстер мен мәдени жадтың орталығына айналады. Тараз шиесі жай ғана дәмі татылатын жеміс емес. Ол Таластан Самарқандқа, түрік қағандарынан қала аңыздарына дейін жалғасатын кең ассоциациялық әлемнің тасымалдаушысы болады.

Ал «Түрік қылышында» тарих тікелей сезіледі. Бірақ қылыш тек соғыс құралы емес. Ақын оны қаламға, сөзге, мұңға және тарихты жазатын нышанға айналдырады. Осылайша соғыстың белгісі болған зат мәдени жад пен поэзияның да символы қызметін атқарады. Қылышпен жазылған тарих пен қаламмен жазылған тарих бір бейненің ішінде тоғысады.

Осы екі өлеңді бірге оқығанда, қазіргі қазақ поэзиясының тарих пен заманауи сезімталдық арасында берік байланыс орнатқаны көрінеді. Тарих өлеңнің иығына артылған ауыр жүк емес, бүгінгі сезімді тереңдететін тірі рухани қайнар.

Ерлан Жүніс қалалық және эстетикалық сезімталдықты да, терең тарихи сананы да бір поэтикалық әлемде үйлестіре алады.

Антологиядағы қай өлең сізді аудармашы ретінде көбірек қинады? Ал керісінше, түрік тіліне аударғанда өздігінен ағып, бейне бір әу бастан осы тілде жазылғандай әсер қалдырған өлең болды ма?

Аударма тұрғысынан мені ең көп қинаған өлеңдердің қатарында «Келеміз», «Ана тіліме» және «Түрік қылышын» атауға болады.

«Келеміздің» эпикалық ырғағын сақтау, «Ана тіліме» өлеңіндегі мәдени ассоциацияларды, тұрақты тіркестер мен жанды бейнелерді Түркия түрікшесіне жеткізу, «Түрік қылышындағы» үзік ырғақ пен тарихи серпінді қайта қалыптастыру аса мұқият еңбекті талап етті. Бұл өлеңдерде жекелеген сөздерді аударудан гөрі, шығарманың тұтас дыбыстық және ырғақтық жүйесін сақтау маңызды болды.

Ал Абдулла Ориповтың «Кетіп барамын» өлеңі мен Мансұр Жұмаевтың «Біз күткен маусым» өлеңі Түркия түрікшесінде табиғи түрде өрілген шығармалардың қатарында болды.

Екі өлеңде де сезім анық, ырғақ қуатты және Түркия түрікшесіндегі поэзиялық дәстүрмен табиғи байланыс орнатуға қолайлы құрылым бар еді. Әсіресе «Кетіп барамын» өлеңіндегі дәстүрлі поэтикалық мәнер мен қайталау жүйесі түрік тілінде өз баламасын оңай тапты.

Дегенмен ешбір өлең толықтай қиындықсыз аударылды деп айта алмаймын. Кейде сырттай қарағанда қарапайым көрінетін өлеңдегі бір ғана сөз күрделі бейнелермен өрілген ұзақ шығармадан да көп уақытты талап етуі мүмкін. Аудармадағы қиындық үнемі мәтіннің ұзындығына немесе көзге көрінетін күрделілігіне байланысты емес.

Жас қазақ ақыны Бауыржан Ерманның «Оныншы ғаламшар» өлеңінде дала немесе тарихтың орнына ғаламшарлар, метеорлар, Ай мен Күн арқылы құрылған заманауи қиял әлемін көреміз. Бұл шығарманы антологияға енгізгенде қазіргі қазақ поэзиясының тек ұлттық және тарихи тақырыптармен шектелмейтінін көрсеткіңіз келді ме?

Иә, бұл өлеңді таңдауымның маңызды себептерінің бірі осы еді. Түркияда қазақ поэзиясы туралы сөз болғанда, көп жағдайда дала, жылқы, батырлық, тарих және ұлттық болмыс секілді тақырыптар еске түседі. Бұлар, әрине, қазақ поэзиясының қуатты әрі ажырамас арналары. Бірақ қазіргі қазақ поэзиясы бұл тақырыптармен ғана шектелмейді.

Бауыржан Ерманның «Оныншы ғаламшар» өлеңі ғаламшарлар, метеорлар, Марс, Ай, Күн және Шолпан арқылы заманауи, ғарыштық әрі романтикалық қиял әлемін қалыптастырады. Ақын сүйген адамын жер бетіндегі таныс құбылыстармен шектемей, әлі ашылмаған оныншы ғаламшар ретінде елестетеді.

Бұл жас ақынның дәстүрлі бейнелер әлемін пайдалана отырып, қазіргі ғылыми және ғарыштық ұғымдар арқылы жаңа поэтикалық тіл қалыптастыра алатынын көрсетеді.

Антологияда осындай өлеңдерге орын беру арқылы түркі дүниесі поэзиясының тек өткенді жырламайтынын, қазіргі адамның махаббатын, жалғыздығын, технологиялық дәуірдегі қиялын және ғаламға деген көзқарасын да бейнелейтінін көрсеткім келді.

Түркі дүниесінің поэзиясы тамыры терең болғанымен, сонымен қатар жаңашыл және көпқырлы поэзия.

Антологияны оқығанда өлеңдердің ұқсастықтарымен қатар айырмашылықтары да анық байқалады. Сіздің ойыңызша, аударма түркі халықтарының арасындағы ерекшеліктерді азайтатын көпір болуы керек пе, әлде сол өзгешеліктердің үнін анығырақ естуге мүмкіндік беруі тиіс пе? 

Менің ойымша, аударманың міндеті айырмашылықтарды жою емес. Керісінше, аударма ортақ тұстарымызды сезіндіре отырып, ерекшеліктерімізді де түсінікті және құнды етуге тиіс.

Түркі халықтарының тілдері ортақ бір түбірден тарайды. Бірақ олардың әрқайсысы өз тарихи тәжірибесі, географиясы, дыбыстық жүйесі және мәдени мұрасы аясында дербес әдеби болмыс қалыптастырды.

Егер аударма бұл өлеңдердің барлығын біркелкі Түркия түрікшесінің мәнеріне айналдырса, шынайы көпір құра алмайды. Көпір екі жағалауды байланыстырады, бірақ сол жағалауларды жойып жібермейді.

Сондықтан қазақ поэзиясындағы дала үнін, өзбек поэзиясындағы классикалық және сопылық ишараларды, түрікмен поэзиясындағы ғибратты мәнерді, әзербайжан поэзиясындағы лиризмді және қарақалпақ поэзиясындағы географиялық жадты мүмкіндігінше сақтау қажет.

Біздің ортақтығымыз тек бір-бірімізге ұқсайтынымыздан емес, бір-бірімізді өзгешеліктерімізбен танып-білуімізден де туындайды.

Аударма оқырманға «олар да біз секілді» деген сезім сыйлауы керек. Сонымен бірге «олардың тек өздеріне тән осындай ерекше үні бар» деген ойға да жетелеуі қажет.

Кітаптағы кейбір өлеңдерде отаршылдық, қысым, қуғын-сүргін, тілдің жоғалуы және бөлшектенген тарих секілді ауыр мәселелер сезіледі. Мұндай өлеңдерді аударғанда тарихи қасіретті сақтап, мәтінді саяси ұранға айналдырмау үшін қандай тепе-теңдік ұстандыңыз?

Мұндай өлеңдерде аудармашының ең маңызды міндеті – мәтіндегі қасіретті ұлғайту немесе азайту емес, ақын белгілеген өлшемде сақтау.

Отаршылдық, қуғын-сүргін, қысым және тілдің жоғалуы секілді мәселелердің өзі ауыр тарихи жүкті арқалап тұр. Аудармашы мәтінге өзінің саяси көзқарасын шамадан тыс қосқан жағдайда, өлеңнің көпқабатты табиғатын тарылтып, оны қарапайым ұранға айналдыруы мүмкін.

Мен өлеңдегі нақты адамдық тәжірибеге сүйенген тұстарды мүмкіндігінше сақтауға тырыстым.

Мысалы, «Мұстафа Шоқайдың монологінде» негізгі әсер тікелей саяси сөздерден емес, анасының қабіріне бара алмаған адамның қайғысынан туындайды. «Ана тіліме» өлеңінде тіл мәселесі дерексіз мәлімдемеге емес, жараланған және өз жерінде өгей қалған тірі жаратылыстың бейнесіне айналады. Рахмон Ергенчтің «Түркістаным» өлеңінде де бөлшектенген тарих тұтас бір өркениеттің жетімдігі арқылы сезіледі.

Поэзияның қуаты – ұран тікелей айтатын ойды бір ғана бейне арқылы әлдеқайда терең сезіндіре алуында. Сондықтан тарихи жағдайды сақтауға тырыстым, бірақ өлеңді түсіндірме мәтінге немесе саяси үндеуге айналдырмауға ерекше мән бердім.

Түрлі ақындардың әлемінде ұзақ уақыт өмір сүру сіздің жеке поэзияңызға да әсер етті ме? Осы еңбектен кейін ақын Фатих Сұлтан Йылмаздың тілі, ырғағы немесе поэзияға деген көзқарасы өзгерді ме?

Әртүрлі ақындардың рухани әлемінде ұзақ уақыт өмір сүру адамның өз поэзиясына деген көзқарасын да сөзсіз өзгертеді.

Бұл еңбек маған өлеңнің тек жеке адамның жан дүниесін ақтару алаңы емес, тарихи жадты, тілді және қоғамдық тәжірибені жеткізетін аса кең мүмкіндік екенін тағы бір рет көрсетті.

Әсіресе қазақ поэзиясындағы кеңістік сезімі, өзбек поэзиясындағы терең лиризм мен классикалық мәдениетпен байланыс, қырғыз поэзиясындағы ана тілі мен туған жерге деген сезімталдық, қарақалпақ поэзиясындағы география және жоғалту қасіреті менің поэзия туралы ойымды байыта түсті.

Кейбір шығармаларда бір ғана бейненің тұтас бір тарихи кезеңді арқалап тұрғанын көрдім. Бұл өз өлеңдерімде де бейнені ұқыпты қолдануыма және артық түсіндіруден аулақ болуыма ықпал етті.

Әртүрлі түркі тілдерінің дыбыстық мүмкіндіктері де ырғақ тұрғысынан маған әсер етті. Түркі тілдеріндегі сөздердің туыстығы ғана емес, дыбыстық айырмашылықтары да өлеңнің музыкасына жаңа терезелер ашты.

Сондықтан бұл еңбектен кейін менің поэзиялық тілім толықтай өзгерді деп айта алмаймын. Бірақ поэзияға деген көзқарасымның кеңейгенін, көпқырлы және анағұрлым мұқият сипат алғанын анық айта аламын.

Бұл кітапты дайындағанда ойыңызда қандай оқырман болды? Түркі дүниесі әдебиетін жақсы білетін зерттеуші ме, әлде қазақ, өзбек, қырғыз, түрікмен және әзербайжан поэзиясымен алғаш рет танысатын жас оқырман ба?

Кітапты дайындағанда ойымда бір ғана оқырман бейнесі болған жоқ. Түркі дүниесінің әдебиетін терең білетін зерттеушілер де бұл еңбектен пайда алсын дедім. Алайда бірінші кезекте осы өлеңдермен алғаш рет кездесетін жас оқырманды ойладым.

Өйткені белгілі бір саланың маманы өзіне қажетті ақын мен мәтінді әртүрлі жолдар арқылы таба алады. Ал жас оқырман үшін алғашқы кездесу аса маңызды.

Ол қазақ, өзбек, қырғыз, түрікмен, әзербайжан немесе қарақалпақ ақынын алғаш рет осы кітаптан оқуы мүмкін. Осы алғашқы таныстық оның бойында қызығушылық оятып, басқа кітаптар мен ақындарға жетелесе екен дедім.

Сондықтан антологияда бір жағынан оқырманмен тез байланыс орната алатын лирикалық өлеңдерге, екінші жағынан тарихи және мәдени астары терең шығармаларға орын бердім.

Кітаптың академиялық дереккөз болумен қатар, қызығып оқылатын поэзиялық жинақ болуын көздедім. Менің ойымдағы негізгі оқырман – түркі дүниесіне қызығушылығы бар, бірақ оны қайдан бастап тану керектігін әлі білмейтін адам еді.

Сіздің ойыңызша, бұл антология университеттер мен мектептерде оқытылған жағдайда қандай негізгі пікірталасты бастауы керек? Жастар бұл кітаптан тек жаңа ақындарды танып-білуі керек пе, әлде түркі дүниесіне деген көзқарасын да қайта қалыптастыруы қажет пе?

Менің ойымша, бұл кітап университеттер мен мектептерде оқытылғанда, ең алдымен: «Түркі дүниесі біз үшін нені білдіреді?» деген сұрақты күн тәртібіне шығаруы керек.

Біз түркі дүниесін тек тарихи, саяси немесе географиялық ұғым ретінде қабылдаймыз ба? Әлде оны өмір сүріп жатқан тілдері, әдебиеттері, қалалары, адамдары және қазіргі мәселелері бар алып мәдени кеңістік ретінде көреміз бе?

Жастар бұл кітап арқылы, әрине, жаңа ақындарды танып-білуге тиіс. Бірақ мұнымен шектелмеуі керек.

Өзбек ақынының сағынышын, қазақ ақынының дала мен тарихқа деген сезімталдығын, қарақалпақ ақынының Арал арқылы жеткізген жоғалту қасіретін оқығанда, олар түркі дүниесіне деген көзқарасын қайта қалыптастыра алуы қажет.

Сонымен қатар «ортақтық пен айырмашылық» мәселесі талқылануға тиіс. Бір түбірден тараған тілдерде неге әртүрлі поэзиялық дәстүрлер қалыптасты? Ана тілі, Отан, ана және туған жер ұғымдары әртүрлі аймақтарда қалай жырланады? Аударма осы әдебиеттерді танытуда қандай міндет атқарады?

Егер антология осындай сұрақтардың туындауына себеп болса, ол тек әдеби ғана емес, мәдени және тәрбиелік қызмет те атқара алады.

Антологияны жалғастыруға қатысты қандай жоспарыңыз бар? Екінші том, түпнұсқа мен түрікше аудармасы қатар берілген екітілді басылым, ақындардың өз даусымен жазылған аудионұсқалар немесе цифрлық поэзия мұрағатын жасау ойыңызда бар ма? 

Бұл кітапты аяқталған және жабық еңбек деп есептемеймін. Түркі дүниесінің поэзиялық мұрасы бір томға сыймайтындай кең.

Сол себепті келешекте жаңа ақындар мен әртүрлі әдеби аймақтар кеңірек қамтылатын екінші томды дайындау мен үшін маңызды жоспарлардың бірі.

Түпнұсқа мәтіндер мен Түркия түрікшесіндегі аудармалар қарама-қарсы беттерде берілетін қостілді басылымдар да өте пайдалы болар еді. Мұндай еңбек түркі тілдерін зерттейтін мамандарға да, басқа түркі тілдерін үйренгісі келетін жастарға да салыстыра оқу мүмкіндігін ұсынады.

Ақындардың өлеңдерін өз даусымен оқыған аудиожазбалары жинақталған цифрлық мұрағат құру идеясын да аса құнды деп санаймын. Өйткені өлең тек жазбаша мәтіннен тұрмайды. Дауыс, екпін, кідіріс және оқу мәнері де поэзияның ажырамас бөлігі.

Кітаптағы QR-код арқылы ақынның өз даусына немесе түпнұсқа өлеңнің дыбыстық нұсқасына қол жеткізу оқырманның мәтінмен байланысын күшейте алады.

Мұның бәрі болашақта дамытуға болатын бағыттар. Бірақ мен үшін негізгі мәселе – осы жұмыстың жалғасып, одан да көп ақынды, түркі тілін және әдеби ортаны Түркия оқырманымен табыстыруы.

Кітаптың алғысөздерінде поэзияның халықтарды бір-біріне жақындататын көпір екені айтылады. Жиырма жылдан кейін бұл антологияға қайта қарағанда, оның түркі дүниесіндегі әдеби байланыстарда нені өзгерткенін қалар едіңіз?

Жиырма жылдан кейін бұл кітапқа қайта қарағанда, оның тек жарық көрген антология ретінде қалып қоймағанын көргім келеді. Оның жаңа аудармаларға, ортақ басылымдарға, поэзиялық кездесулерге, ғылыми зерттеулерге және жастар арасындағы әдеби байланыстарға себеп болғанын қалар едім.

Менің ең үлкен тілегім – бұл кітаптың түркі дүниесі әдебиеттерінің Түркияда «алыс» немесе «бөгде» әдебиеттер ретінде қабылданбауына аз да болса үлес қосуы.

Түркиялық оқырман Абдулла Ориповты, Қуандық Шаңғытбаевты, Ұлықбек Есдәулетті, Усмон Азимді және түркі дүниесінің жас ақындарын өзінің әдеби әлемінің табиғи бір бөлігі ретінде қабылдаса екен деймін.

Сондай-ақ бұл еңбектің әртүрлі түркі халықтарының арасында өзара аударма мәдениетінің күшеюіне де ықпал етуін тілеймін. Түркиядағы ақындар қазақ, өзбек, қырғыз және басқа түркі тілдеріне, ал осы халықтардың ақындары Түркия түрікшесіне көбірек аударылуы керек.

Жиырма жылдан кейін бұл антологияның ең үлкен жетістігі – жаңа кітаптардың дүниеге келуіне жол ашуы болар еді.

Өйткені шынайы мәдени көпір – үстімен бір ғана рет өтетін емес, үнемі қолданылатын және жаңа жолдардың салынуына мүмкіндік беретін көпір.

Егер бұл кітап бір-біріміздің өлеңімізді көбірек оқуымызға, сол арқылы бір-біріміздің жүрегімізге сәл де болса жақындай түсуімізге үлес қоса алса, өзінің негізгі мақсатына жеткен болар еді.