Продюсер, ақын Едіге Қожахмет Facebook желісіндегі парақшасында: «Жазушы» деген ұғым бізде өкінішке қарай тек қосымша хобби сияқты қабылданып кеткен. Оны арнайы кәсіп, жұмыс ретінде қоғам қабылдамайды.
Оған дәлел, мысалы, «бәлен кісі жазушы екен» десе, артынша «аа жақсы. Ал, тұрақты жұмысы қайда екен? Қайда қызмет істейді екен?» деп сұрап жатамыз. Бұл – стереотип. Біздің қоғамдағы қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық жағдайға, шығармашылық өнімдерді дұрыс бағаламауға, шығармашылық-интеллектуалдық өнімдер нарығының дұрыс жұмыс істемей келуіне байланысты қалыптасқан стереотип. Зиялы қауымның беделін арттыру үшін қалам ұстаған қауымның билікке, партияға, әкімдіктерге тәуелділігін барынша жою керек. Ол үшін – шығармашылық-интеллектуалдық өнімдер нарығын жүйелеу қажет. Яғни, кітап нарығы әлемде қалыптасқан механизмге оралуы тиіс. Қазір сол жүйе ептеп еніп келеді. Баспалар көбейіп, продюсерлік институт ақырындап жұмыс істей бастады. Жазушы – жазуы керек, продюсерлік институт (баспалар, әдеби агенттер) инвестиция салып, жазушының сапалы өнім өндіруіне жағдай жасап, шыққан өнімді саудалай білуі керек. Осы жүйе нық орныққанда – тәуелсіз, еркін ойлы, қоғамның дамуының интеллектуалды негізін қалыптастыратын шын зиялы орта қалыптасады», – деп оймақтай ғана ой тастапты.
«Тәшкен көрген» дегендей, шет ел көрген, сол жақта тұрған, жұмыс істеген менеджер Едіге Қожахметтің осы пікірі терең ойға батырды. Ол бірнеше шет тілін еркін меңгерген полиглот, интеллектуал азамат. Әйдік әдебиеттанушы ғалым, профессор Құныпия Алпысбаевтың баласы әдебиетті дамытудың қыр-сырын жақсы меңгерген. Құбылмалы заманның құбыласы қай жақта екенін болжап отырған Едекеңнің жазбасына біздің де алып-қосарымыз бар:
Ақиқатында, біздің қазақ әдебиеті жаһандану дәуірінің көшіне ілесе алмай артта қалды. Ащы болса да шындығы – осы. «Халықаралық «Букер», «Нобель» т.с.с. беделді әдеби сыйлықтарға неге қазақ жазушысы ие болмайды» дегенде бет-жыртысуға бармыз. Бірақ, бүгінгі әлем әдебиеті инфографикалық деңгейге көтерілгенін, оқырмандық сана клиптік ойлау психологиясына ауысқанымен санасып жатқан ешкім жоқ. Бүгінгі заманауи оқырманның әдеби талғамы да, талабы да өзгерді. Бұрынғыдай қалыңдығы кірпіштей том-том кітаптардың оқылуы да, сатылуы да қиындап кетті. Қайтпек керек? Заманмен санасқан, оқырман деңгейіне түскен жөн. Бұл жазушының әдеби шеберлігіне, талант-дарынына қатысты сөз емес, сөз нысанасы – әдебиетті дамыту, басқару менеджерлігіне қатысты болмақ.
Едіге аға, Сіз көтерген мәселе – бүгінгі қазақ әдеби кеңістігінің ғана емес, тұтас қоғамның интеллектуалдық дамуына тікелей қатысты өте маңызды әрі дер кезінде айтылған ой деп қабылдадым. «Жазушы» ұғымының бізде әлі күнге дейін толыққанды кәсіп ретінде танылмай, қосымша ермек сияқты қабылдануы – жеке адамдардың көзқарасынан бұрын, шығармашылық-интеллектуалдық өнімнің жүйелі нарығы қалыптаспағанының салдары екені рас. Сіз дәл атап өткен осы әлеуметтік-экономикалық себеп – мәселенің ең негізгі түйіні.
Шынында да, жазушыдан «тағы қайда жұмыс істейді?» деп сұрау – жазуға деген құрметтің жоқтығынан емес, жазу арқылы тұрақты өмір сүруге болатын нақты механизмнің қоғам санасында орнықпағанынан туындаған жалаң пікір. Егер, интеллектуалдық еңбек экономикалық айналымға түссе, жазушының әлеуметтік статусы туралы күмән да өздігінен жойылар еді. Демек, біз әдебиет туралы ғана емес, интеллектуалдық еңбекті бағалау мәдениеті туралы әңгіме айтуға тиіспіз.
Сіз айтып отырған продюсерлік институттың маңызы дәл осы тұста айқын көрінеді. Жазушының негізгі міндеті – еш уайымсыз өндіре жазу болса, сол жазылған дүниені сапалы кітапқа айналдырып, оның нарықтағы тағдырын айқындайтын, оқырманға жеткізетін, құқықтық тұрғыдан қорғайтын, қажет болған жағдайда әлемдік кеңістікке шығаратын кәсіби құрылым болуы – әдебиеттің табиғи даму жолы. Анығында, бұл өзі әлемдік тәжірибеде бұрыннан қалыптасқан озық жүйе. Әдеби агент, баспа, маркетингтік жарнама қызметі, құқық менеджерлері – бұлардың барлығы шығармашылықтың сапасын арттыратын, жазушы есімін имиджге, ал туындысын брендке айналдыратын тетік.
Осы институттың тағы бір маңызды қыры – қаламгердің рухани, экономикалық тәуелсіздігі. Экономикалық тұрғыдан оқырманға сүйенген жазушы ғана еркін ой айта алады. Ал еркін ой – кез келген қоғамның интеллектуалдық дамуының басты шарты. Сіз атап өткен зиялы ортаның беделін көтеру мәселесі дәл осы экономикалық дербестікпен тығыз байланысты деп ойлаймын.
Қазіргі уақытта қазақ мәдениеті кеңістігінен бұл бағытта алғашқы бірде-екілі белгілердің көріне бастауы – үміт сыйлайтын құбылыс. Жаңа баспалардың пайда болуы, кітап безендіру мен ұсыну мәдениетінің өзгеруі, оқырман ортасының біртіндеп қалыптасуы, цифрлық форматтардың дамуы – осының бәрі әдебиетті креативті индустрия ретінде қарастыруға көшудің нышандары. Ендігі жерде осы үрдісті жүйелі деңгейге көтеру қажет.
Заманауи креатив индустрия тәжірибесі көрсеткендей, бір шығарма тек кітап күйінде ғана өмір сүрмейді. Ол аудиокітапқа, театр қойылымына, киносценариіне, білім беру контентіне, цифрлық платформадағы жобаға айнала алады. Мұндай көпформатты «мәңгілік өмірді» шығармаға автор ғана емес, продюсерлік институт сыйлайды. Нәтижесінде бір шығарманың экономикалық құны да, мәдени ықпалы да бірнеше есе артады. Міне, біздің басқатырар мәселеміз – әдеби өнімнің гибридтік нұсқаларын дайындауға инвестиция салу болу керек емес пе?
Әдебиет мәселесінің тағы бір стратегиялық маңызы – тіл әлеуетіне қатысты. Қазақ тілінде сапалы әрі өтімді интеллектуалдық өнім көбеймейінше, тілдің қоғамдық салмағы да арта қоймайды. Ал сапалы өнімнің пайда болуы – кәсіби түрде тек жазумен айналысатын, әлеуметтік тұрғыдан қорғалған автордың пайда болуына байланысты. Сонымен қатар, тұтынушының (оқырман) да тілдік таңдауы көп рөл ойнайды.
Сондықтан Сіз айтып отырған жүйе – тек көркем әдебиетке ғана емес, ұлттық сананың жаңғыруына қызмет ететін модель. Жазушыны хобби иесі емес, интеллектуалдық өнім өндіруші кәсіби тұлға ретінде тану – қоғамның сапалық өсуінің белгісі.
Өкінішке қарай, бұл – бір күнде жүзеге асатын үдеріс емес. Бірақ дәл осындай пікірлер арқылы әдебиеттің экономикалық және институционалдық негізін қайта қарау басталауы керек. Сіздің осы бағытта айтқан ойыңыз – тек кәсіби ортаға емес, жалпы мәдени саясатқа бағдар беретін маңызды ұстаным деп есептеймін. Құзырлы орган ұлттық идеологиялық маңызы зор осы мәселеге көңіл бөлсе, әдебиет арқылы да сапалы әрі жаңа қазақ қоғамын құруға болар еді.
Жалпы Едіге Қожахмет көтерген мәселенің түйіні – Қазақстанда шұғыл «әдеби агент және сөз менеджменті» мамандарын даярлауға жіті көңіл бөлуіміз қажет. Аталған жүйе қалыптасқанда жазушы оқырманына сүйеніп қана өмір сүретіні анық.
Сіздің көтерген мәселеңіз дәл осы болашаққа бастайтын жолдың сұлбасын көрсетіп отыр. Ендеше, сол күнге, сол биік межеге мұқым ел болып ертерек жетейік!
Құрметті әлеумет!
Сөзімізді сайыпкелгенде, осы бүгінгі қазаққа әдеби продюсер керек пе?!
Елдос ТОҚТАРБАЙ
