Журналистің өзі олжа көретін жүздесуі, оқырманға әсер сыйлағаннан бөлек, өзі әлдебір түйін жасайтын сұхбаттары болады. Осы жолы олжалы болдым деп ойлаймын. Өйткені Тілеген ағамен сұхбаттасып отырып, өнерді кәсіп емес, тағдыр деп, шығармашылықты үздіксіз қозғалыс деп түсінетін адамды көрдім.
Шәмші Қалдаяқовтың тірі бейнесін таспаға түсіріп үлгерген, Мұстафа Өзтүрік, Қасым Аманжолов, Жұмекен Нәжімеденов, Халел Досмұхамедұлы, Нәзір Төреқұлов, Сабыр Рахымов секілді қазақ тарихы мен мәдениетінің ірі тұлғалары туралы деректі фильмдер түсіріп, олардың өмірі мен мұрасын кейінгі ұрпаққа жеткізуге еңбек сіңірген режиссер сұхбат барысында өзін емес, өзі түсірген кейіпкерлерін алға шығарып отырды. Бұл оның шығармашылық ұстанымын да, адамдық болмысын да көрсетеді.
Жеке қайғы, ұзақ жылдар шығармашылықтан қол үзу, одан қайтадан өнерге оралу, қайтадан өзін іздеу сияқты кезеңдер оның жігерін жасыта алмаған. Керісінше, сол қиындықтар өнерге деген адалдығын одан әрі тереңдете түскендей.
Оқырманға ескерте кетейік, үш ай бұрын Тілеген ағамызбен видеосұхбат жасаған едік, бірақ, ол жерде уақыт тығыз болып, тек Шәмшіге қатысты ғана әңгіме болды. Ал ағаның өмірінде болған ерекше кездесулер, мысалы Мұстафа Өзтүрік, Шолпан Жандарбекова, т.б. адамдар, өнер, атақ, театр өнеріндегі экспериментке қатысты сұрақтарымыз қойылмай қалғандықтан әңгімені осы жерде жалғастыруды жөн көрдік. Диктофондағы әңгіме өте ұзақ болғандықтан, ықшамдап беріп отырмыз.
Сонымен белгілі режиссер Тілеген Ахметпен сұхбатымыз былай өрбіді.
Миланда ән шырқаған қазағымыздың атын атаусыз қалдырдық
– Амансыз ба, Тілеген аға. Өткен жолы видеосұхбатымызда көп әңгіме айтылмай қалып еді. Сіз ол жолы қазақтың біртуар дара перзенті Шәмші жайында сыр шерткен едіңіз. Сол сұхбатты көрген адамдардың пікірі қалай болды, өзіңізге жаңадан келген ойлар болды ма?
– Біздің талантты бағалауымыз басқаша. Бауыржан атамыздың Мұқағалидың бағаланбауына қатысты күйініп айтқан сөзі есімізде, сол сияқты Шәмші Қалдаяқовтың да шығарған әндерін сол уақытта «бұл бір күндік әндер», «бұл тойдың ғана әндері», «бұл арақ ішіп, мас болғанда айтатын әндер» деп кемсітіп, елемеді. Міне, тура осындай ауыр тағдырда өмір сүрген адамның, ұлы композитордың өмірін мен «осы халық түсінсе екен, білсе екен» деп, осы бір ауыр тіршіліктегі өмірін баса айтам. Әр жерде айтып та, жазып та жүремін. Себебі, «әр қазақ – менің жалғызым» деп айтпақшы, әр қазақ түгілі, өзіміздің ұлы тұлғаларымызды елемеу – халықтың трагедиясы.
Мынау Эдвард Мунк деген суретшінің «Айқай» деген бір суреті бар, сол суретке қарап отырсаңыз, жаныңыз тітіркеніп кетеді. Ананың айқайы құлаққа естіліп, жаңғырып тұрады. Алыстан жаңғырып, «Әй, адамзат, қайда барасыңдар?» деп. Қазақ ұлты – аз ғана халық, өзінің барын бағалай білуі керек. Осы үшін мен Шәмші Қалдаяқов ағамыз, көкеміз туралы шегелеп, әр кездесуде болсын, әр отырыста болсын, баспасөзде болсын, осыны қайталап жүрмін. Себебі, Шәмшінің тағдыры – өте ауыр тағдыр.
Бодықов кітабында: «Шәмшінің талантын бергенмен, оның тағдырын бермесін сендерге», – деп жазады:
«Адам бір боқ көтерген боқтың қабы,
Өлсең, сасық боласың боқтан тағы.
Менімен сен тең бе деп мақтанасың,
Білімсіздік белгісі ол баяғы», дейді Абай.
Менің Шәмші Қалдаяқов туралы түсірген фильмімде Шәмшінің тағдырын толыққанды көрсете алмауымның себебі – ол кісінің науқасына байланысты. Өкініш бар: «Әттең, шіркін… мен бұл киноға бес жыл бұрын, жоқ, екі-үш жыл бұрын келгенде, мүмкін, ол кісімен кездесіп, ол кісінің образын толыққанды шығарар ма едік…» Оның бәрі – пендешілік. Алла солай кездестірді. Үлгеріп, тірі бейнесін, ойларын шамамыз жеткенше көрсете алдық. Бұл, менің ойымша, кейінгі ұрпаққа керек кадрлар.
Себебі, Жұмекен тірі кезінде түсірілмей қалды, Мұқағали да түсірілмей қалды. Ол түгілі, мынау Амангелді Сембин деген Миланда ән шырқаған қазағымыздың өзін жоқ қылып, атын атаусыз қалдырдық. Ол да бізге ауыр сын.
Қарапайым халық, әрине, бәрін түсінеді, бірақ оны дәріптейтін, соны жолға қоюға тиіс биікте отырған адамдардың өзі рулық санадан шықпағанның кесірі болуы мүмкін.
Елім деп келген Мұстафа еді…
- Сіздің біраз еңбектің иесі екеніңізді білген кезде өз басым ыңғайсыздынғаным бар, адамның еңбегін лайықты бағаламайтынымыз... Осы елу шақты деректі фильмнің ішінде ұлтжанды қазақтың жүрегін елжіретер дүниелер бар, мысалы, Мұстафа Өзтүрік жайлы фильм. Өзтүрік Мұстафа да қазақ үшін ерекше тұлғаның бірі, ол кісімен кездесуіңіз қалай болды, осы сәт туралы айтыңызшы.
– Деректі фильм деген өте бір ыждаһаттылықты, өте бір ізденімпаздықты қажет ететін нәрсе. Бір жарты сағаттық фильм түсіру үшін том-том кітаптарды, тарихтағы, архивтегі құжаттарды ақтарасың. Экранға шығаратын тұлғаның образын биік дәрежеде шығару сенің міндетің болу керек. Сол үшін мынау деректі фильм классигі Йорис Ивенс: «Документальный фильм – это совесть кино», – дейді. Деректі фильмде өтірік болмау керек. Ақиқатты айту үшін де ерлік керек. Көркем фильмде режиссердің фантазиясына, қиялына қарай түрліше өзгеруі мүмкін, ал деректі фильмде нақтылық керек. Өкінішке қарай, түрлі саясатқа байланысты өтірік фильмдер де баршылық, бірақ мен өзім ол жағына барғым келмеді.
Мұстафа Өзтүрік «айналайын, қазағым» деп келіп, жанын пида еткен азамат. Оның жан досы Бексейіт Түлкиев деген үлкен суретші болатын. Оның спортынан гөрі суретшілігі халқына көп дүниелер алып келетін үлкен тұлға еді. Бірақ, өкінішке қарай, Бексейіттің сурет өнеріндегі туындылары әрі қарай дамымай қалды. Шығыс жекпе-жегінің таэквондо деген түрінің қазақ даласына негізін қалаған азаматтардың бірі. Сол Бексейіттен Мұстафаның күзге қарай келетінін, өзінің бір он шақты ірі таэквондо мектебі бар екенін, Мюнхендегі таэквондо мектебінен он шақты жігітімен бірге келіп, өнерін көрсететінін естідім.
– Бексейіт деген кісімен бұрыннан таныс па едіңіздер?
– Мен Мәскеуге ВГИК-ке оқуға түсуге барғанда ГИТИС-те оқитын қазақ тобы болды (қазір көбісі үлкен-үлкен артист), сол ГИТИС-тің жатақханасында жаттым. Сонда Строганов атындағы жоғары сурет училищесінің студенті келіп тұрады екен. Еті тірі, бәрін басқарып жүр. Сол кезде тыйым салынған шығыс жекпе-жегімен астыртын айналысып, өздері жаттығып жүреді екен. Сол жерде таныстық басталған. Мәскеуді бітіріп келіп, Театр-көркемсурет институтында сабақ беріп жүрген кезі ғой. Алматы өзенінің жағасында үлкен бір шеберханасы болды. Сол шеберханаға барып сұхбаттасып, дүниелерін көріп, уақыт өткізетінмін. Себебі менде сол Бексейіт туралы деректі фильм түсірсем бе деген ой болған. Солай пікірлесіп жүрген кезімізде естігенмін ғой. Өзтүріктің келуіне септігін тигізген Серік Әбдірахманов, ол қалалық әкімдікте Заманбек Нұрқаділовтің орынбасары еді. Мен өз жұмысыма келіп: «Осындай да осындай, келейін деп жатыр екен, біз соны түсіріп алып қалайық», – деп, студия басшыларын хабардар етіп, жоспарға кіргізіп қойып едім. Содан сол жердегі бастықтардың ақылы бойынша екі режиссер, екі оператор жаныңа қосып берейік деген. Халық қатты күтті, жастар екібастан Мұстафаны көруге, оның өнеріне ынтық болды.
Тараз қаласынан Ойық деген ауылға барып, сол жерде аудандық әкімшілік бір ат беріп, Мұстафа бір қасқа қызыл күрең атқа мініп, кең далада шауып, бір айналып келді. Сонда көзі оттай жанып, баяғы түркілердің геніндегі қаны оянып, тура бал-бұл жанып, бір рахат, бір бақытты шақтар еді. Сол кезде соның бәрін біз экранға кіргіздік. «Енді Шымкентке барамыз» деген кезде, Шымкенттен қабылдай алмайтын болды деген хабар келді. Бексейіт бұлқан-талқан болып, олар өздері Мұстафаны алып, бір кішкентай жеңіл машинамен Шымкентке барып, Қажымұқан атамыздың, Әзірет Сұлтанның кесенесіне зиярат етіп қайтты. Бізде астымызда көлік жоқ, оны түсіре алмай қалдық. Алматыға келгеннен кейін олар самолетпен Жезқазғанға ұшып, Жошы ханның басына барды, оған да бара алмадық, оған да бізге ақша бөлінбеді. Алматыға келгеннен кейін «Достық» қонақүйінде мен жеке отырып Мұстафадан интервью алдым. Сонда көзі оттай жанған, елім деп аңсап келген жігіттің еліне деген махаббатын сезіндім. Интервью толық фильмге кірді. Ол үлкен қалаларда өзінің мектебінің алғашқы іргетасын қалап кетті. Артынша қайғылы жағдай болды ғой. Ораз Қауғабай деген Қонаевтанушы журналист: «Мұстафа туралы мақала жазсам деп едім, соған Бексейітпен кездестірші», – деді. Ол интервью алғанда жанында отырдым. Сонда Бексейіт Мұстафаның өмірінің соңғы кезіндегі бір оқиғаны айтты. Мұстафаны Мәжіліске депутаттыққа ұсынады. Еңбекшіқазақ ауданының бір учаскесін береді. Ол жерде қазақ аз екен, Мұстафаны танымауы да мүмкін. Сонымен бұл өтпей қалады. Орталықта бір пәтер жалдап тұрып жатқан ғой. «Келсем, есік ашық тұр екен, – дейді Бексейіт. – Ішіне кірдім, Мұстафа деп іздесем, төргі бөлмедегі бір бұрышта орындық қойған да, сол орындықта бұрышқа қарама-қарсы отыр дейді. Үндемейді, трансқа кетіп қалған. Менің кіргенімді де білмейді, дауысымды естімейді. «Мұстафа, Мұстафа» деп иығынан ұстаған кезде: «Халқымның алдында менің беделім жоқ екен ғой», – деп…» Содан Бексейіт: «Мұстафа, қой, бұл сондай бір жағдай. Бұл ауданда басқа ұлт өкілдері тұрады. Сен қазағыңа керексің. Қазақтар сені ыстық ықыласымен сүйеді, сені құрметтейді, қадірлейді», – дейді.
Бірнеше күннен соң Мұстафаны іздеп келіп таппайды, бір күні түнде қоңырау шалып тұр дейді Мұстафа. «Қатты қиналып тұрмын, Бексейіт, қатты мазам болмай тұр, келші», – деп айтты дейді. «Содан үйіне келсем, шынымен мазасы жоқ, әбден әлсіреп қалған. Бірден Иманғалиға звондадым. Тасмағамбетов ол кезде Назарбаевтың көмекшісі қызметінде еді. Ол бірден Денсаулық сақтау министріне звондап, ол Совминнің ауруханасына звондап, сол күні апарып жатқыздық. Содан жуынатын бөлмедегі есікті жауып кетерде қарасам, екі бөтелке кефир тұрды. Біреуі жартылай ішілген, біреуі түгел ішілген». Соны айтады ғой Бексейіт: «Мен соны абыр-сабыр кезде ұмытып кетіппін, соны алып тексерту керек еді», – деп.
Мұстафа ауруханаға түнгі сағат төрттерде түсіп, ертеңінде түске дейін жүріп кетіпті ғой. Бексейіттің айтқаны бойынша, Мұстафа соның алдында жарты күндей жоқ болып кеткен, «қайда болғаны белгісіз, ешкім білмеді. Бірақ ақыры солай аяқталды, өте құпия жағдайда өмірден өтіп кетті», деп өкініш білдіріп еді.
Мұстафа «бар қазақ – менің туысым, менің досым» деп, досқа деген, қазаққа деген адалдығы ерекше сезіліп тұрды. Солай келді, солай өтті. Бірақ әйтеуір сәті түсіп, алғашқы келген кезін экранға бейнелеп алып қалдық. Бексейіттің өзі де қастандықтан, құпия жағдайда қаза тапты ғой. Бексейіт те осы Мұстафа сияқты бар қазақты менің туысым деп білетін.
Әр фильмді нөлден бастайсың
- Жаңа өзіңіз айтқандай, бас-аяғы жарты сағаттық фильмге қаншама ой, ізденіс керек, анда-мұнда бару керек, алысқа сапар шегу керек болады. Көрермен байқай қоймайтын қаншама дүние жатыр ар жағында. Осыгүні соның бәрі естелік. Осы еңбектеріңіздің ішінде өзіңізге айрықша әсер еткені қайсысы? Түсірілім кезінде ерекше орын алған жағдайлар болды ма немесе өзіңізге ыстық бір сәттер ме…
– Әр фильмді түсірген сайын әр тақырып, әрбір өмір тарихы ашыла түседі ғой. Сол үшін сен әр фильмді нөлден бастайсың, қайтадан іздейсің, қайтадан ізденесің, қайтадан көптеген архив құжаттарын ақтарасың. Сөйтсең, әр тұлға, әр тақырып – бір әлем.
Иә, мен енді еш уақытта өкінбейді екенмін. Менің арманым көркем фильм түсіру болды, ол арман әлі де бар, ол арман еш уақытта қалмайды екен ғой, ұмыт болмайды. Мен басында көркем фильм түсіру үшін киноға келген адаммын. Мынау деректі фильмнің басқа бір табиғатымен, басқа бір тәсілдерімен танысқаннан кейін соған кіріп кетіп, шыға алмай қалдым.
Маған ең ыстығы – «Қазақфильмде» бес-алты фильм түсірдім. Әрине, Шәмшіні ертеректе түсірдік, ол өз алдына бір төбе ғой. Содан кейінгі Қасым Аманжолов туралы толықметражды фильм. Көп әсер алдым. Қасымның бүкіл бітім-болмысынан, тұлғасынан қандай керемет адам болғанын көрдім. Содан кейін тоқсан алты жасында жадысы жоғалмаған, тіпті бүге-шігесіне дейін сол отызыншы жылдардағы оқиғаны білетін, тәптіштеп бізге айтып берген Хабиба апамыз арқылы Жүсіпбектің образын шығаруға тырыстық.
Жүсіпбектің Шәкен Аймановпен қоштасуы
Сонда жаңағы жүзге келіп қалған апамыз «Жүсекең, Жүсекең» деп отырады ғой. Жүсекең үшін өзінің бүкіл өмірін де берген, өзінің өнерін де ысырып қойып, Жүсекеңді алдына салып, барлық жағдайын жасап отырған сол Хабиба апамыздың образы, оның сөз саптасы, оның Мағжан туралы айтқаны, отыз алтыншы жылы Мәскеуге барып Қазақстанның өнер қайраткерлерінің өнерін көрсеткенін бүге-шігесіне дейін айтып бергені, Шәкен Айманов туралы айтқаны – керемет.
Шәкен Айманов қайтыс болғанда жаңағы Жүсекең дейді (Ш. Айманов Жүсекеңді өте құрметтеген, Жүсекеңнің әнін тыңдауға өте құмар болған, «Жиырма бесті» айтқыза беретін дейді.), жанында отырып, түні бойы таң атқанша қоштасып шықты. Қоштасқанда Шәкен Аймановтың жақсы көретін, жақсы тыңдайтын әндерінің бәрін айтып шыққан ғой. Бұл қандай бір жаны таза, қандай бір керемет орта болған деп ойлайсың ғой. Бұл әлі қаймағы бұзылмаған қазақтың қазақылығы, қасиеттері осы кісілерде қалған екен ғой.
Осы кісілердің образы арқылы жеткізсем бе деген мақсат болды.
Маған бұл деректі фильмдердің бергені мынау – әр кітап оқыған сайын адам бір тағылым алады ғой, сол сияқты менің әр фильмім – бір-бір кітап. Әрбір экранға шығарған тұлғаларымның өзі маған жан дүниемді ашып, сана-сезімімді оятып, мені рухани байытты десе де болады. Ал сол алған сезімімді мен экран арқылы көрерменге беруге тырыстым. Көркем фильмде өзіңнің қиялыңа қарай көсіле шабуға болады, ал деректі фильмде, деректі деп аталып тұрғанындай, әрбір деректі кіргізу үшін он ойланып, жүз толғанасың. Кейіпкеріңнің бүкіл өмірін, еңбегін осы жарты сағаттық фильмге кіргізу немесе толықметражды фильм дейміз, бар болғаны елу екі минут болатын дүниеге сыйғызу, сығымдап тек қана керек нәрселерін алу – ол өте бір жауапкершілікті, өте бір ыждағаттылықты талап ететін дүние.
Мен өзім кейіпкеріміздің характерін басқа қырынан көрсету үшін, басқа ракурстан дейміз, ойындық эпизод дейміз, кәсіби әртістерді ойнатып, кейбір эмоцияны беру үшін міндетті түрде сондай сахналарды қосуға тура келетін. Әр фильмде соны жасауды міндет деп санадым. Себебі мынау қазіргі көзі қарақты көрермен тек қана сөзді тыңдап отырмайды. Сөз көп болып кетсе, ол басқа арнаға ауыстыра салады. Сол үшін осы фильмді бастап көрген адамды ұстап тұру үшін әртүрлі әдістер қолдануға тура келеді. Біз қолымыздан келгенінше өзіміздің замандас қаһармандарымызды іздедік. Ол жұмысшы бола ма, малшы бола ма, академик бола ма, үлкен әртіс бола ма – бізге сол тұлғаның бір ерекшелігі керек. Ауған соғысы кезінде «Мен көрген соғыс» деген Бақытбек Смағұл деген ауған соғысының ардагерінің кітабы арқылы толықметражды фильм түсірдік. Ол фильмде ауған соғысына қатысқан жігіттердің арасында болып, олардың ойларын, армандарын елу минуттық фильмге кіргізуге тырыстым. Екі аптадай Ауғанстанға барып, соғысқан жерлерді, біздің кеңес әскерлерінің, оның ішіндегі жаңағы кейіпкерім соғысқан тау-тастарды, қатпар-қатпар шыңдарды аралап түсіріп қайттық. Ол да бір ерекше сезім сыйлады. Әрине, ол – трагедия. Сол он сегіз, он тоғыздағы жас жігіттердің көбі елге оралмады, көбі психикалық ауытқушылықтармен келді. Осыны беруге тырыстық.
Одан кейін Сабыр Рахымов туралы түсіруге тура келді. Сабыр Рахымовты соңғы кезге дейін өзбектің адамы деп есептеп келді. Өзбектер ол туралы үлкен көркем фильм де шығарып, кезінде алпысыншы жылдары мектепте оқып жүрген кезімізде оны көрдік. «Я узбек, Сабыр Рахимов» деп айтқызған фильмдері де болды. Соны дәлелдеп, соны көрген, жанында болған адамдардан сұхбат алдық. Сабыр Рахымов – генерал. Оның шешесі өзбек екен де, әкесі ертеректе қайтыс болып, сол нағашыларының қолында тәрбиеленіп, өзбек деп жазылып кеткен екен. Негізі өзіміздің қазақ, мына Қазығұрттың бір ауылында туып-өскен.
Режиссураға актерлікті бітіргеннен кейін барып түсетін шығар деп ойладым
- Өткендегі сұхбатта актерлік бітіргеніңіз, ұстаздарыңыз Шолпан Жандарбекова, Маман Байсеркенов жайлы бастап жаттыңыз да, әңгіме ауанын Шәмшіге бұрып жіберіп едік. Сол әңгімені қайта жалғастырсақ. Сіз неге актер болып қала бермедіңіз, әлде режиссер болуға деген құштарлық маза бермеді ме?
– Жетпісінші жылдары Шолпан апайдың курсына келдім. Оған дейін инженер болғым келді ме, ағаларым бәрі инженер еді. Қарағандының политехникалық институтына түстім, сол политехникалық институтта жүріп бұл мамандық менің табиғатыма алыс екенін түсініп, бір жылын бітіріп, одан тастап, ауылға барып бір жыл кенші болып істедім. Кенші деген шахтаның астындағы шахтер ғой. Мың метр горизонттар бар, төмен түсе береді, түсе береді, сол жерде бір жыл істеп, сондай бұрылыстарда жүріп, Құдайдың өзінің қалауы солай болар, Шолпан апайға ұнап, соның курсына түсіп кеттік.
Бәріміз жиналған кезде марқұм Құрекең, Құрманбек Жандарбеков келетін, бізбен танысып, ана кісі өте бір аристократ кісі еді, қолында таяғы бар, тік жүреді. Сосын біз Құрекеңмен бірге, Шолпан апай бар, олардың саябағына барып жерін қопарып, жеміс-жидектерін мәпелеп көмектесіп тұратынбыз. Маған әсер еткен негізі былай еді, шынын айту керек қой, өзімнің бойым кішкентай, дауысым болса писклявый, өмірі сахнада ойнамағанмын, бір ән айтпаған адаммын, менің ойым режиссура, «ал режиссер болу үшін Шәкен Айманов атамдай болу керек. Шәкен Айманов ол актер, режиссер болу үшін актер болу керек қой» деген ой болды, сол оймен мен әуелі актерлікті бітіремін, сосын кейін барып режиссураға түсемін. Режиссураға актерлікті бітіргеннен кейін барып түсетін шығар деген ой ғой. Бағыт-бағдар беріп жатқан ешкім жоқ ол кезде, ешкімнен сұрамайсың да. Шолпан апамыз бала сияқты адам еді, бұл ұлы адамдар ұлы болған сайын қарапайым болады ғой. Бәрімізге өзінің баласындай қарады. Өте шеберлігі шыңдалған, біз этюд жасап жатқан кезде, ойнап жатқан кезде фальшты бірден байқап қоятын. Басқалар қыдырып жүрсе де, мен сенбі-жексенбі отырып кітапханадан шықпайтынмын, сол кезде бәрін «беске» тапсырдым, екінші жылы тағы да «беске», содан маған Шәкен Айманов атындағы стипендияны берді. Тұңғышбай үшінші курс, екінші курс жаңағы Құдайбергендер, Тоқсындар, біз бірінші курстамыз. Шолпан апай өте керемет актриса ғой, керемет адам, өзі өте сезімтал. Бір қарағаннан сенің ішкі ойыңды бәрін біліп тұрады. Бітірер кезде бүкіл курсымыздың бәрі Талдықорғанға кететін болды. Талдықорғанға барып облыстық театр ашу керек. Шолпан апаның бір сезімталдығы, көрегендігі, менің театрға барып ештеңе жарытпайтынымды білген болу керек, мен сахнада тұрып өзіме контроль жасап тұратынмын, қалай тұруым керек, қалай жүруім керек, ал әртісте самоконтроль деген болмау керек, ол деген берілу керек рөлге. Осындай бір қарама-қайшылықтар болды менде. Менің характерімде, мінез-құлқымда сондай актерлікке бір кедергі келтіретін дүниелерді ол кісі байқады да, бір күні оңаша қалғанда маған айтты: «Мәскеуде театр сыншысы, театр зерттеушісіне үйрететін оқу бар, (ГИТИС деген жалғыз институт болатын, одақта жалғыз институт, оған түсу арман), соған сені жіберейік», – деді. Мен айтамын: «Шолпан апа, мен мынау коллективті тастап қайда барамын, коллективіммен бірге барайын», – дедім. Содан кейін ол кісі қайтып ол тақырыпты қозғаған жоқ. Мен көңілінен шықпай қалдым ба деп кейіннен ойлаймын ғой. Ол кезде ол өнер ордасы үлкен кәсіби білім беретін үлкен орын еді, театр меккесі дейтін. Сондай жерге бармай, өзімнің төрт жыл оқыған курстастарымды қимағандықтан Талдықорғанға кеттім.
Ол жақта он жыл жүріп қалдым. Театрда режиссер болып жүрдім, ассистент режиссер болып жүрдім де, он жылдан кейін киноға кеткім келді. ВГИК-тен келіп, Жүргеновке түсіп, сол жылдары Маман Байсеркенов өзінің жаңа курсын қабылдап жатыр екен, сол курсқа түсіп, Маман ағамыздан тағы да төрт жыл оқып шықтым. Курстық жұмыстарымызға өте мұқият қарайтын, жақсы режиссер еді, бір-ақ ауыз сөз айтады, соны кейіннен ойлап қараймын ғой: «Қандай көреген адамдар» деп. Ана бір кішкентай ғана ескертудің ішінде қаншама бұрылыстар жатыр. Мен ол жерде келіспеуім де мүмкін, бірақ кейіннен қарап отырсақ, ол кісілердің айтқаны дөп келеді екен. «Мынаны былай істеуге болады, былай жоқ, ойлан», – дейді. «Неге ойлан?» дейді, ойланасың.
Ол кісіні театрда режиссер болғанда диктатор режиссер болған деп еститінбіз. Ол фальшты жібермей, қатал ұстаған адам екен. Ал бізге педагог ретінде өте бір жұмсақ болды.
Қайтадан ес жию керек болды.
- Сіз қойған қойылымдар театр фестивальдерінде жүлделі орындарға ие болыпты, кейін біржола деректі фильм режиссерлігіне бет бұғанда театрды сағынған кездеріңіз болды ма?
– Дипломымды Ғалимат Тағдыр деген қазақ болып кеткен қарашайдың қызы туралы түсіріп, оны сол кездегі Шалахметов деген Мемтелерадио төрағасы өзі қабылдады. Оның тұсаукесерін Қазақстан каналында Смағұл Елубай кесті. Ол бүкілодақтық экраннан көрсетілді. Сонымен әрі қарай кете бердік. Бір кезде «Қазақтелефильм» жабылды, бәріміз жұмыссыз қалдық. Тоқсаныншы жылдардың ортасы, аласапыран, бәрі жабылып, жұмыссыздық жайлаған. Кішкентай балам қант диабетімен ауырып, содан мен бәрін тастап, дәрі-дәрмек алуға ақша табу керек болды, саудаға шығуға тура келді. Өнер он жылға тоқтады.Өзіңнің жан дүниеңе, табиғатыңа қарсы нәрсені істеу өте қиын екен. Өте қиын болды. Баланың ауруы, басқа сырқаты. Бала да, анасы да қажыды, он бір жасында қайтыс болды. Содан кейін мен бәрін тастап өнерге келіп, қайтадан бастадым. Қайтадан спектакльдер қойдым. Содан кейін Атырауға кетіп қалдым. Қайтадан ес жию керек болды. Тоқтап қалған өнерді ары қарай жылжыту өте қиын болды. Сол жерде он бес шақты спектакль қойдым ғой деймін. Екі жарым жылда. Мәскеуге барып білім жетілдіріп, содан телевидениеде істедім.
Атырауда жүргенде Рахымжан Отарбаев екеуміз танысып, жақсы жолдас болдық. Мен оның бір пьесасын қойдым театрға. Ол да бір дарқан адам еді ғой, өзі керемет, досты дос деп білетін, жауды жау деп білетін, бір айтатын. Жұмекен Нәжімеденовтің жетпіс жылдығына деректі фильм түсірдік. Ол кісі сценарийін жазды, жап-жақсы дүние жасап, оны сол жетпіс жылдығында Атырауда атап өтілгенде көрсетті. «Сыған серенадасын» Көкшетау театрына қойдым, сосын Таразға қойдым, «Қиямет-қайым Киото» деген қырғыздың бір пьесасына араласып кеттім, арасында кинода түсіріп жаттым. Он жыл тоқырап қалғаннан кейін менде бір өнерге деген ашкөздік болды да, қопарып жібермесем де, әйтеуір қайтадан араласып кеттім. «Шәмшіні» көріп облыстың мәдениетін басқаратын Күлия Айдарбекова деген ақын-жазушы ханым мені Шанин театрына бас режиссерлікке, көркемдік жетекшілікке шақырды. Мен Шанин театрында бір-ақ жыл істедім, одан кейін Жетісай театрында жүрдім, ол театрда он бес шақты спектакль қойдым. Шымкентте істеп жүріп, отпускіде Халел Досмұхамедовті түсірдім. Құрманғазыны түсірдім, «Қазақстан» каналына Смағұл Сәдуақасовты… Шымкентте Нәзір Төреқұловты түсірудің сәті түсті. Нәзір Төреқұлов Шымкент облысында туып-өскен екен, Қызылорда мен екеуінің шекарасында. Шымкенттің музейі бар, сол арқылы заказбен түсірілді. Мен біресе киноға кетіп, ол киноны бітіріп, одан театрға кетіп, бәрі қабаттасып, арпалысқан өмір болды. Негізі мен еш жерде жұмыс істемеймін, бәрі келісімшартпен. Өздері шақырады, өздері қойдырады. Спектакльді де сөйттім, киноларды да солай. Сол жалғыз «Қазақфильмде» үш-төрт жылдай біраз фильмдер түсірген кезім ең жақсы бір творчестволық көтерілу болды.
Ол мектеп – мәдениетті мектеп болатын
- Сол деректі фильмдерде режиссердің өзін көрсетуі жоқ екен, сол замандағы адамдардың мінез ерекшелігі ме әлде кәсіпке қатысты этика сондай ма... ал қазіргі уақытта бұның бәрі өзгеріп кетті ғой. Орысша бұны скромность дейді, қазақша байсалдылық дейміз бе... осы жөнінде айтайықшы.
- Ешқандай фильмде өзімді көрсетпеппін, тіпті Шәмшімен бірге жүріп, қатар отырған бірде-бір кадр да жоқ. Пушкин кітапханасында отырғанда Шәмшінің ноталарын ақтарып отырып, сонда «өзімді көрсетпе» деймін. Бұның бәрі этикаға жатады. Шолпан апайда біз бала болдық, Шолпан апайдың аналық мейірімін көріп, баласындай болып өстік қой. Этика туралы өте көп айтатын Маман Байсеркенов ағамыз. Ол тіпті театрға бара қалсаңдар да, режиссер болғанда да әртіспен қалай жұмыс істеу керек екенін, қалай болу керек екенін, көп нәрсені бізге сіңірді. Ол: «Негізі режиссураның табиғаты бір, сен режиссер болсаң, спектакль қоя бересің, деректі фильм де, көркем фильм де, массовый, көшедегі үлкен постановкалық концерттерді де қоя беруің керек, себебі режиссураның табиғаты бір, өзегі бір, содан шығады бәрі, ал сол өзек болмаса, онда сен ешқайсысын істей алмайсың», – дейтін. Одан кейін мен «Қазақтелефильмге» қабылданған кезде конкурс болып, емтихан тапсырғандай болдық. Деректі фильмді зерттемеген екенмін, ол туралы білмеймін, менің оқығаным – көркем фильм. Екеуінің өзегі бір болғанмен, кейіпкерді ашудағы – деректі, анау – көркем, екеуінің әдісі екі бөлек. Содан мен Пушкин кітапханасына барып, таңның атысы, күннің батысы деректі фильмдер туралы кітаптарды көп ақтардым. Сол кездегі классик режиссерлардың бәрін қарап, оқып отырып, менің түйгенім – сенің мақсатың: жылт-жылт етіп әр жерде көрінбей, тек геройың көрінуі керек. Сен кейіпкеріңнің жан-жақты ашылуын ғана ойлауың керек, соны мақсат тұтуың керек. Міне, осыгүні байқаймын, қазіргі режиссерлер өзін көрсетуге әуес, подкасттарда болсын, мен анау шақырған кейіпкерді тыңдағым келеді де, сөйтсем ол өзі бір сағат сөйлеп кетеді. Ол өз эрудициясын, өзінің анау геройдан кем емес екенін көрсету ме, кішкене бір этикадан алшақтау кетіп жатады. Сұрақ бергенде, мысалы, бір сұрақ оның бір қырын ашса, екінші сұрақ оның екінші қырын, бес сұрағың үлкен бір ауқымды, терең, байсалды дүние жасалып, кейіпкердің образы шығу керек. Мен ескі школада тәрбиелендім, ол мектеп өте бір мәдениетті, өзіңнің кейіпкеріңе деген құрметпен түсірілетін де, экранға шығарылатын.
Шығармашылық адамы іздей беруі керек
- Өзіңіз Оңтүстіктің тумасы, көп жылдарыңыз Алматыда өтті. Қазір Астанада тұрады екенсіз, аз ғана уақыт Атырауды тұрыпсыз, соның бәрінен өзін іздген адамды көреміз. Шығармашылық ізденіс дейді. Іздегеніңізді таптыңыз ба?
- Мен оңтүстіктің тумасымын, иә, Алматыда оқыдық. Кентау қаласы деген бар. 1959 жылы ма екен, «Өскен өркен» деген роман жазу үшін Мұхтар Әуезов сол оңтүстікті аралаған екен. Мынау Созақтан бастап Шолаққорған бар, содан Қаратаудың баурайында жатқан Кентауды көріп, «мынау Қаратаудың тәжі Кентау ғой, мынау Қаратаудың тәжі ғой» деп айтқан сөзі қалып кеткен екен. Көшелері тап-таза, түп-түзу, сол қалада өстік. Кішігірім қала болатын, бес шахта болатын айналасында. Бұл шахтерлер қаласы болды. Горняктар дейміз, көмір шықпайды, ол жерде қорғасын шығады, соғыста он оқтың тоғызы осы Ашысай, Кентаудан шыққан, сол жерде өстім. Ол жерде әр алуан ұлттар көп тұрды, қазақтар, өзбек көп, татарлар, әзербайжандар, қаланың жартысы гректер болды. Сол гректің әнін, музыкасын естіп өстік. Ізденіс жайлы сұрап отырсың ғой, жаңа айттым, Атырау маған ес жиғызды, Атырау маған жұмыс берді, мен театр институтында режиссураны бітіргенмен, киноға кетіп қалдым да, театрда істемеген едім. Сол Атырауда менің театрға деген махаббатым қайтадан ашылып, өзімнің сахнаға шығарсам деген дүниелерімді шығардым, ол жерге көп рахмет. Ол жердің маған көрсеткен жақсылығы көп болды.
Ал одан кейін менің біраз дүнием осы Жетісай қаласындағы аудандық театрда қойылыпты. Құрманбек Жандарбеков атындағы аудандық театрда үш-төрт жылдай жұмыс істеп, ол жерде мен көсіле шаптым, қоямын деген нәрсемді қойдым, форма іздеу керек болса форма іздедім, формамен қатар мазмұнын қабаттастырып іздедік. Көп эксперименттер жасадым ол жерде, еркіндік болды, көп еркіндік болды.
«Іздегеніңізді таптыңыз ба?» дедіңіз, творчестволық адам әр уақытта ізденуде болады. Творчестволық адам шығармашылық тоқырауға ұрынбас үшін әр уақытта өзіңді өзің жаңартып, бүгінгі болып жатқан дүниелерге көзқарасыңды өзің білдіріп, соны зерттеп, қайда кетіп бара жатыр деген ойда, ізденуде болсаңыз, сіз тоқырамайсыз.
ТЮЗ-да Талғат Теменов деген сол кезде режиссер әрі директор болып тұрған кезде келісімшартпен бір спектакль қойдым. Ол Уильям Сароян деген Американың драматургі еді, соның «Ей, кім бар?» деген бір актылы дүниесін артистерімен сахнаға шығарып, ол үлкен дәрежедегі Орта Азия, Қазақстан фестивалі бар, театр фестивалінде «шетел классикасын ерекше лайықты сахнаға шығару» номинациясы бойынша жеңімпаз атанды. Жарайды, алды. Бірақ менің шығармашылығымдағы... қалай айтсам екен, мысалға мен өзімнің қойған спектакльдерім болсын, басқа да дүниелер болсын ізденіп, жаңағыдай эксперименттер жасап жүргенмен, бірақ өзімнің ойымдағы дүниелерді шығара алмадым десе де болады.
Арман арман күйінде...
- Неге олай дейсіз? Режиссер өз көңіліндегісін шығару үшін оған не керек сонда?
- Оған театрда драматургия керек, режиссер, спектакль, және көрермен керек. Спектакльді кім ойнайды? Әртіс ойнайды. Осының бәрі қабаттасып жатып бір көркем дүние шығару керек. Мысалы, Жетісайда мен театрда істеген кезде театрда көбісі кәсіби білімі жоқ, бірақ талпынысы күшті жастар болды. Бірақ сен қанша форма тауып жатсаң да... Былай ғой, спектакльді қанша көркемдіктерімен жеткізудегі сенің қанша істеген әрекеттеріңе әртістердің әрекеті қабаттасып жатса, профессионалдық ойындары, кәсібилігі қабаттасып жатса ғана үлкен дүние шығаруға болады. Сол жағынан менде бір жағы артық болып жатса, бір жағы кем түсіп жатты. Қойған спектакльдерімде әлі бір толыққанды дүние жасай алмадым-ау деген ой келеді. Мына интернет заманында шетелдің, Литваның, Балтық жағалауының режиссерлері қазір өте мықты, олардың мектебі басқаша болды, ар жағындағы Польшаның режиссура мектебі, жалпы бұлар дүниедегі басымдық танытқан ел болды да, солардың спектакльдерін көріп отырып, сосын мына Мәскеудегі Дмитрий Крымов дейді, олар да шетелге кетіп қалды, Кирилл Серебренников дейді, Юрий Бутусов деген болды, осындай режиссерлердің спектакльдерін көріп отырып, ой-пікірлерін оқып, өзің де сол дәрежеге жеткің келеді, соны қойғың келеді, бірақ ол арман сол арман күйінде қалып жатыр…
Мен шығармашылық іздену үстіндемін, іздене береміз де, ол іздегенімізді табамыз ба, таппаймыз ба, ол біте ме, бітпей ме, оны бір Құдай біледі. Бірақ шынайы шығармашылық адам өзінің ізденісін еш уақытта тоқтатпауы керек.
Атағың болмаса, бір жерге барып, бір ауданның әкіміне де кіре алмайсың
- Осыгүні атақ пен марапат көбейді, кеше ғана өмірге араласып, белгілі бір салада үлкен нәтиже көрсетіп үлгермегендерге де берілетін болды ол атақ. Бірақ, шын мәнінде соған лайық адамдар тасада қалады. Мысалы, сізде сол атақ-марапаттың бірде біреуі жоқ екен. Мен сізді атаққа зәру деп отырғаным жоқ, бірақ әділет үшін оны сол еңбегі бар адамдардың алғаны дұрыс деген ой ғой біздікі. Өзіңіздің бұған пікіріңіз қалай?
– Осы атақ-марапат деген шетелде жоқ, Американың халық әртістері дегенді естімеппін. Оларда халық берген атақ бар, оларда табыс бар, ол жөнiмен төленеді, олар шынайы образды экранға шығарып, сол образдарды шығарғанына жетерліктей табыс тауып, жақсы өмір сүріп жатыр. Бізде бұл Совет үкіметінен келе жатқан «дәстүр». Совет үкіметі өзі өнерге аз ғана қаржы бөлетін, театрға болсын, басқа өнерге болсын ең соңғы қалған қаржының бір бөлшегін ғана беретін. Қазақстанда қазір солай сияқты, айлығы да шамалы. Мысалы, МХАТ-тың әртістері Табаковтың кезінде (ол көркемдік жетекші болды жоғарғы айлықтарының өзі бес мың доллар болды. Мысалы, Вахтангов театрында да сондай болды, кемінде бес-алты мың доллар. Бізде ондай жоқ қой. Содан кейін не істейді? Содан кейін атақ береді. Менің келіспегенім – ол атақты алып тастағаннан кейін оны қайтадан қосып жатыр да, мынау Қазақстанға еңбек сіңген қайраткер дегенді бәрін алып тастап, соны қойып, біреуін қалдырған кезде марқұм Әшірбек Сығай айтып еді: «Енді қайраткерлер қаптайды, бәрі қайраткер болады, басқа альтернатива жоқ», – деп. Совет үкіметінде өз альтернативі бар еді. Жастарға жасы келген кезде, таланты асып бара жатса, «Еңбек сіңірген әртіс» деген болады, құрылысшыға бөлек, дәрігерге тағы басқа, бәрінің жеке-жеке өздерінің атақтары болатын. Қазір енді «Халық әртісін» қосты, «Еңбек сіңірген әртіс» қосылмай қалды, енді «Еңбек сіңірген қайраткер», одан кейін барып «Халық әртісі» деп жүр. Қайраткер деген бұл «Халық әртісінен» жоғары тұрмаса, тепе-тең тұру керек қой. Осындай бір қарама-қайшылықтар бар. Шынымды айтайын, неге екенін білмеймін, осы кезге дейін атаққа онша бір көңіл аудармағанмын. Марапат, медальдар алып жатқан, кеудесі тола медаль адамдарға селқос қарайтынмын, ешқандай ренішім де, қуанышым да жоқ. Бірақ шынымен де соған лайық адамдар алып жатыр ма? Мысалы, Қайраткер дегенді артистерге берудің қажеті жоқ, оны жазушыға, басқа тағы сондай, әртіс еместерге беру керек. Менің түсінбейтінім – «Халық әртісін» алу үшін сен «Қайраткер» болуың керек, сонда «Еңбек сіңірген әртістің» орнын қазір қайраткер басып кетті. «Қайраткердің» құны кетті. Ол құны кеткен себебі – мұның әлеуметтік пакеті бар еді, бұрынғы алған қайраткерлерді өкіметке керек таланттар ретінде жыл сайын денсаулықтарын тексеріп, курортқа жіберіп тұратын. Оны төрт-бес жыл бұрын тоқтатты, қайраткерлерге енді бермейтін болды. Кейінгі алып жатқан қайраткерлер – бейшаралар, олардың атақтары жоқ па, әлде таланттары жоқ па, әлде сатып алған ба, сондай бір түсініксіздеу болып қалды.
Ал шынын айтқанда, саясатты да солай қойған: сенің атағың болмаса, сен бір жерге барып, бір ауданның әкіміне де кіре алмай қаласың. Сенің атағың жоқ, себебі! Сондайға жеткізіп қойған. Сен атақ алсаң ғана адамсың! Атақ алсаң, сен талантсың. Әйтпесе әшейін жай жүрген біреусің.
Осындай саясатқа тіреп қойғаннан кейін бәрі ақша берсе де алады. Бір кезде сатылады деген де әңгіме болған, қарап отырсам, бес мың долларын беріп алып жатқандар да болған екен. Оны біреулер айтты. Өз басым соған талпынып не уайым қылу болмапты. Тек кейінгі кезде бәрі алып жатқанда: «Әй, бұл қалай болады екен, біздің де бір еңбегіміз сіңген сияқты еді-ау, жоқ, әлде сіңбеді ме екен?» деген ойлар келеді.
- Өзіңіз тұрғыластардан еңбегі лайықты бағаланбай жүрген өнер адамдары кімдер деп ойлайсыз?
– Мен білетін бір жігіт, өзі оқыған, өзі жақсы бір Кенжебай Дүйсенбаев деген режиссер бар, осы Жүргеновте де мұғалім болды, соның еңбегі бағаланбай жүр. Өзі біраз фильмдер түсірді. Соңғы фильмі фестивальдерге қатысып жатыр. Үш-төрт фильм түсірді ғой деймін. Негізі бағаланбай жүргендер көп қой, мен білмейтіндер де көп. Мен білетінімді айтып отырмын. Абайдың өлеңі бар ғой: «арсыз болмай атақ жоқ, алдамшы болмай бақ қайда» деген. Соған тіремеу керек қой, атақ алу үшін мен арсыз болуым керек пе? Сол үшін ар-ұятымды бәрін жиып тастап... скромность адамның қаныңда болу керек.
Бізде сол баяғы этнофольклорлық костюмді спектакльдерді көргісі келеді
- Сіздің ойыңызша, егер өнердің басты мақсаты көрерменді ішкі өзгеріске әкелу болса, онда бұл өзгерістің өлшемі қандай болуы керек? Яғни спектакль «әсер етті» дегенді қалай нақты анықтауға болады? Сосынғы сұрақ, мемлекеттік қолдау мен коммерциялық жобалар өнердің бағытына ықпал еткен жағдайда, «шынайы өнер» мен «жобалық өнердің» арасын қалай ажыратуға болады, және бұл айырмашылықты жасау қажет пе?
- Мен енді кішкене бір ағымнан жарылып әңгіме айтайын. Ницше деген ғұламаның айтқаны бар: «Өмірдің қиыншылығынан өліп кетпес үшін адамдарға өнер керек болды». «Өнерін сыйлаған жұрт өрге шығады, дәстүрін сыйлаған жұрт төрге шығады» дегендей, бұл өнерге басқаша көзбен қарау керек. Егер мемлекет күшті болам десе, оның өнері де күшті болуға тиіс, себебі өнер арқылы сол елдің халқы рухтанады, өнер арқылы ол өзінің адам екенін, адами қалпын сақтайды. «Жұрт театрға келгенше тобыр, театрдан шыққаннан кейін адам болады» дейді.
Сенің фильміңнен не спектакльдеріңнен шыққаннан кейін үндемей ой түйіп кеткен адам сол қойылымның тақырыбынан болсын, әртістің өнерінен болсын, режиссердің көркемдік шешімінен болсын ләззат алып, ішкі өзгеріске енуі тиіс. Қойылым ол комедия бола ма, драма, трагедия бола ма, әр қойылым адамға шүйкімдей бір әсер етпесе, ол өнердің керегі жоқ.
Мысалы, заманауи постдрамалық театр дейміз. Алпысыншы, жетпісінші, сексенінші жылдардағы театрлардың көрермені өзгеше еді, ол кезде көрермен басқа еді. Қазіргі көрерменнің көргені де, түйгені де, ақпарат қабылдауы да бәрі өзгеріп кеткен.Мысалы, мен Талдықорғанға барғаннан кейін мені әскерге алып кетті. Әскерді өтеп, Талдықорғанға қайтадан келіп, сол театрға жұмысқа орналастым. Содан облыстық Сәкен Сейфуллин атындағы кітапханадан шықпаймын. Адам жалғызсырап, шет жақта жүрген кезде әкең де, шешең де көрінетін сол осы кітапхана болатын. Сол кітапханада ақтарып отырып, Питер Брук деген режиссердің «Пустое пространство» деген кітабын тауып алдым. Өзі бір-ақ экземпляр, кішкентай ғана кітап. Бұл кітап театр әлемінде төңкеріс жасаған, театр туралы теорияға төңкеріс жасаған кітап екен ғой. Сол кітапты оқып отырып, мен өзімді қойып, мынау режиссерлердің айтқаны болсын, қойғандары болсын, бірдеңе жетіспейтіндей болып көрінді. Мен енді өзіміздегі театрды менсінбеуге айналдым, себебі анадағы айтылған әңгімелер басқа да, бізде кереғар басқа дүниелер жасалып жатқандай көрінді. Бірақ, обалы не керек, ол кезде жақсы режиссерлер де болды. Сол кездегі ең басты мақсатым – театрға өзгеріс, реформа жасау керек, бұл бұлай болмауы керек деген ойлар туып, менің режиссураға деген ойларымды оятқан осы кітап болды. Санамда төңкеріс жасаған содан кейінгі кітап – Михаил Чеховтың 1989 жылы шыққан «Техника актера» деген кітабы. Театрдың басқаша болатынын, басқа да бір формулалар болатынын түсіндім, соған талпындым.
- Ол Антон Чеховтің туысы ма?
- Иә, Станиславскийдің шәкірті, гениальный актер болғанда енді сұмдық. Бұл Антон Павлович Чеховтың ағасының баласы.
Эймунтас Някрошюстың қойған спектакльдері бүкіл театр дүниесінде төңкеріс жасаған. Литвадан келіп Мәскеуді төңкеріп тастау, өзінің орнын ойып алу – ол үлкен талант, үлкен гений десе де болады ғой. Осы гений екі режиссердің еңбектері әсер етпей қоймады маған. Провинцияда, бір ауылда жүрсем де, спектакль қойған кезде мен солардың бағытында, формасында ізденіс жасауға талпындым. Әрине, оған да сәйкес келу керек екен. Театр суретшісінің жұмысы ақсап жатады, біресе композитор, бізде композиторға ақша бөлінбейді, Қазақстанда үлкен театрларға ғана бөлінеді, облыстағы театрларға ақша аз бөлінеді. Бізде бір-ақ театр болды, буржуазиялық театр. Ол Түркістанда құрылды. Әр спектакліне екі жүз елу миллион ақша төленді. Бұл бүкіл Қазақстан театрларының бір жылдық табысы деуге де болады. Ақыры не болды? Ол кезде мен Жетісайда істеп жүргенмін. Сонда бізге екі жыл айлық төленбеді. Жылына төрт-бес спектакль, соның біреуіне де ақша бөлінбей, сол ақшаның бәрін соған жіберіп, бұл өнерге деген қастандық болатын. Сол буржуазиялық театр не болды? Қазір аты да, заты да жоқ. Шөкеевтің кезінде болды. Италиядан шақырды, бүкіл Қазақстаннан әртістерді жинап, сол жерде олар қонақүйде жатады, тамағы бар, басқасы бар, бұл деген театр емес, коммерциялық жоба болды. Ал ол коммерциялық жоба болғаннан кейін ақша табу керек, онда ол сол ақшаны екі есе қылып табу керек еді ғой, қайдағы тапқан, жоқ. Ал ол сол өңірдегі бүкіл өнер ұжымдарына кесірін тигізді. Қазір қайда сол театр? Шөкеев мырза, сіз қайдасыз? Түркістанға ондай театрдың қажеті жоқ еді. Түркістанға басқа театр керек, этнофольклорлық театр ма, біздің бүкіл дәстүрімізді, болмысымызды көрсететін шағын ғана театр болса. Мысалы, Жапониядағы «Кабуки и Но» деген театрлар бар, қазір де олар еңбек етіп жатыр. Оны шетелдің адамы да келіп көрер еді, басқалар да келіп көрер еді.
Ал енді заманауи постдрамалық театр дегеніміз – Вахтангов өзінің заманында айтқан екен: келешекте драматург деген болмайды, әртістер өздері құрастырып, өздері спектакльді жасайды, драматург деген қалады деп.
Мынау заманауи постдрамалық театр осыған дейінгі театрлардың алып келген дәстүрін бұзады: бұрын пьеса жазылады, ол пьесаны режиссер интерпретация жасайды, оның идеясын сахнаға шығарады, ал бұл тас-талқанын шығарады. Себебі бұл жерде ежелгі грек театрынан келе жатқан драматургиялық жүйе болмайды, ол кез келген жерден үзіліп, басқа арнамен басталып, қайтадан басқа арнаға кетіп… ал негізгі мақсат – идеяны айту. Мысалы, Шекспирдің «Гамлеті». Қазіргі көрерменге психологиялық театр деген сол қалпында қажеті жоқ, себебі психологиялық театрға сенбейді. Халық театрға келеді, оған Гамлеттің не айтқысы келгені емес, Шекспирдің не айтқысы келгені, актер, режиссер өзі не айтқысы келгені қызық.
Біз спектакльге режиссерге барамыз, «кім қойды екен» деп сұраймыз, «кім ойнайды екен» деп барамыз. Маған актердің ой-пікірі, актердің өзінің концепциясы, өзіне-өзі қойған адами сұрағы, соны ізденгені, не айтқысы келетіні қызық. Шетелдегі заманауи театрлардың бәрі солай жұмыс істеп жатыр.
- Егер эксперименталдық театр үнемі қоғам тарапынан толық қабылданбаса, онда оның өмір сүру құқығы бар ма, әлде өнердің өміршеңдігі тек көрермен сұранысымен өлшенуі тиіс пе?
- Қазақстанда жалғыз театр бар – «Артишок» деген, Алматыда. Осы бағытта жұмыс істеп жатқан. Қуанышбаев театрында Гүлсина деген режиссер, бұның қойған спектакльдері постдрамаға келеді, ал оны біздің көрермендер қабылдамай жатыр. Бізде сол баяғы этнофольклорлық костюмді спектакльдерді көргісі келеді. Бізге жаңа, жас режиссерлерді тәрбиелеп, соларға бағыт-бағдар сілтеп, ашқан жаңалықтары болсын, талпыныстары болса, соны қолдап отыру керек. Себебі бізде жетпіс, сексенінші жылдары эксперименталдық театр деген болған жоқ, Қазақстанда оны қолдаған да жоқ. Біреу кішкене бірдеңе шығара қалса, соны төмпештеп, шеге былай сәл көтеріліп кетсе, оны балғамен ұрып, бәрін бірдей қылып тастайды ғой, солай ұстаған кезі болды. Сөйтіп Қазақстанда эксперименталдық театр дамымай қалды. Жастар бәрін жасай беру керек, бәрін қолдау-қолдамау... мәселе онда емес, режиссерлердің өзіне байланысты. Түрлі-түрлі экспериментке бару керек, сөйтіп халықтың, көрерменнің дәрежесін көтеру керек.
- Тілеген аға, осы сұрақпен түйіндейік, өнер жолында жүріп осы ғұмырыңызда қаншама ортаны, қаншама адамды көрген екенсіз, өмірде достық дегенге сенесіз бе?
– Сенемін, себебі осы дүниенің осылай тұруы жақсы адамдардың жаман адамдардан бір адам болса да артық болғанының арқасында. Өмірде жақсы адамдар өте көп. Менің жолымда да кездескен жақсы адамдар. Солар дер кезінде маған жөн көрсетіп, жұмыс беріп, айтып, түсіндіріп дегендей.
- Аға, бізге осылай ағыңыздан жарылып жақсы әңгіме айтып беруге уақыт тауып, ықыласыңызбен бұрылғаныңызға рахмет. Деніңіз сау болсын. Өмір жақсылықтарымен қуантсын сізді!
P.S. Өнердің мәні атақта емес, адал қызметте, ізденіске, күмәнға, еңбекке және ұлт руханиятына қызмет етуде деп білетін сирек адам екен дедім диктофоннан көшіріп бола келгенде. Осындай адамдарды көргенде қазақ руханиятының тамыры үзілмегеніне сенесің. Олар даурығып алға шықпайды, өздерін насихаттауға ұмтылмайды. Бірақ ұлттың рухани қазынасын үнсіз толықтырып жүреді. Тілеген ағадай өнерге адал адамдар – сирек кездесетін бриллианттар. Олардың қадірін біз онша білмедік, кейінгі ұрпақ бағалар ма екен...
Режиссер жайлы дерек
Ахмет Тілеген Мүсілімұлы 1952 жылы 20 қаңтарда ОҚО, Түркістан ауданы, Ащысай поселкесінде дүниеге келген.
Ғ. Мүсірепов атындағы балалар мен жасөспірімдер театрында Т. Ахмет режиссерлығымен қойылған У. Сароянның «Эй, кім бар?» спектаклі Орта Азия, Қазақстан театрларының ІІ халықаралық фестивалінде «Әлемдік калассиканы сахналаудағы ерекше шешімі үшін » жүлдесін жеңіп алды. Қ. Жандарбеков атындағы Жетісай драма театрында сахналанған Юджин О-Нилдің «Шырмауық астындағы шырғалаң» спектаклі оңтүстік аймақтық театр фестивалінде бас жүлдені иеленді. Қ. Жандарбеков атындағы Жетісай драма театрында сахналанған Р.Отарбаевтың «Двойник» спектаклімен Атырау қаласында өткен драматург Р. Отарбаев атындағы халықаралық театр фестивалінде жүлделі ІІІ орынды иеленді.
Көзі тірісінде, халықтың сүйікті композиторы, Қазақстан Республикасы Гимнінің авторы, Қазақстанның Еңбек Ері, Мемлекеттік сыйлықтың иегері Шәмші Қалдаяқовты іздеп тауып, 1992 жылы «Қайран Шәмші» атты деректі фильм түсіріп, ән падишасының тірі бейнесін тарихта қалдырды. 1990 жылы өз шәкірттерін ертіп Қазақстанға алғаш келген, Ұлтымыздың бір туар азаматы, Шығыс жекпе- жегі, таэквондо спорт-өнерінің қас шебері Мұстафа Өзтүріктің бейнесін, экранға алғаш шығарған да режиссер Т. Ахмет. Фильм «Барып қайт, балам, ауылға» деп аталды.
Тұлға тану саласындағы еңбектерін атап өтсек: Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Шоқай, С.Садуақасов, Х.Досмұхамедов, Ғ.Мұратбаев, қобызшы Ықылас, дүлей күйші Құрманғазы, Жүсіпбек, Хабиба Елебековтар, Қ.Аманжолов, З.Серікқалиев, т.б. фильм-портреттері біртөбе болса, Орта Азия мен Қазақстаннан шыққан тұңғыш генерал Сабыр Рақымов, тұңғыш дипломат- Нәзір Төреқұлов, Ауған соғысының ардагері Б.Смағұл, «Жоқшы», «Зілзала», «Халимат тағдыры» фильмдері режиссер Т. Ахметтің деректі киноға қосқан үлкен үлесі .
Театр өнері саласында режиссер Тілеген Мүсілімұлы Ахмет әлемдік классикадан бастау алған Юджин-О-Нил «Шырмауық астындағы шырғалаң», Ж.Б.Мольер «Сараң», Еврипид «Медея», У.Сароян «Эй, кім бар?», Брехт «Кураж әжей» спектакльдері кезінде, сыншылар мен көрермендерден жоғары бағасын алған. Режиссердің қазақ классикасын жаңа бағытта, өзгеше шешіммен өрнектеген М.Әуезовтің «Қарагөз», «Айман-Шолпан», «Жас Абай», Ғ.Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш, Баян сұлу», Қ.Ысқақтың «Таңғы жаңғырық», А.Вампиловтың «Тұңғыш ұл», Р.Ибрагимбековтың «Аққудың көз жасы» (Прикосновение), Е. Аманшаевтың «Үзілген бесік жыры», Т.Нұрмағамбетовтың «Ұрылар», М. Ғапаров, Г. Ғапарованың «Қиямет –қайым Киото», Ф. Буляковтың «Күйеуге шыққан кемпірлер», И.Сапарбайдың «Сыған серенадасы», Т. Ахтановтың «Күшік күйеу», Т. Теменовтің «Көгілдір такси», И. Ладоның «Болмаған оқиға», Ө. Пістебектің «Қынсыз қылыш Құрманбек» спектакльдеріндегі тың шешімдері режиссердің өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды.
Фотосуреттер Тілеген Ахметовтің жеке архивінен
