I
Сөз – шартты ұғым. Адам барда шындық пен әділет ұғымдары да бар емес пе? Бұл сөздер де адам зиятымен бірге өседі, өркендейді. Қозғалыс пен өзгеріс заңынан ешбір тіршілік атаулының шет қалмайтыны секілді, кез келген ұғымның ішкі мәні де мызғымастан тұра алмайды. Айталық, еуропадағы әділеттік пен шығыстағы шындық ұғымдарының негізгі есім-сойы бір болғанмен, олардың атқарар қызметі мүлде екі бөлек. Біз сол екі түрлі түсінікті өзара салыстыра отырып, танымдық тұрғыдан сөз өрбітсек пе дейміз. Бұл жерде Сара Камеронның «Аштық жайлаған дала» я болмаса кешегі қазақ топырағын ақсөңке сүйекке толтырған трагедияны сөз еткен «Қызылдар қырғыны» секілді ғылыми немесе естелік еңбектердің бірде біреуінен сілтеме келтірмейміз. Біз алапат аштық мәселесіне тек философиялық тұрғыдан ғана баға беріп, барлау жасасақ дейміз. Рас, әр күннің бәрі тарих емес. Тарих – бұл басқа меже. Бұл – арың мен өміріңді рухани уәзінге тарту. Адам мен аңның басты айырмашылығы не десеңіз, ең әуелі аң атаулыда тарих жоқ. Онда тек рефлекс пен инстинкт қана бар. Адамды қойып, тұтас ұлт атаулы кейде осы екі түсініктің ережесіне бағынып, бұдан да биік өлшемдерге өте алмай жатады. Тіршілік атаулының шүңетіне бір шырмалған адам тарих жасай алмайды. Тарих тек оқиғалар дерегі емес, ол ең әуелі өнер мен ғылым, мәдениет пен өркениетке өмір есігін ашу.
Кез келген дүниенің негізгі бағасы өз анологиясы болғанда ғана анықталады емес пе? Мағынасы бір атаудың шығыс пен батысқа (Еуропаға) келгенде қызметі мен қолданысының мүлде екі түрлі екендігін жоғарыда ғана тілімізге тиек еттік. Аштықты айтпағанда, тоқтық ұғымына да дәл осындай салыстыру өлшемі керек. Сіз қазіргі қазақ жанұясындағы кез келген теке-тірес пен ажырасу факторының арғы жағын тектеп көрдіңіз бе?
Жүз пайыз демесек те осы кикілжіңнің сексен пайызы материалдық жетіспеушіліктен туындап отырғаны белгілі жайт. Тағы да тәтпіштеп айтуға мәжбүрміз. Жанжал мен керістің негізгі мотиві – жетіспеушілік. Статистикаға сүйенсек, еліміздегі әр адам табысының тең жартысы азық-түлікке жұмсалса, батыс елдерінде бұл көрсеткіш небары 5-12 пайыз аралығында ғана. Бұл ілкіде философтар қойған «Сен тамақ ішу үшін өмір сүресің бе, әлде өмір сүру үшін тамақ ішесің бе» сұрағының тек бірінші тармағына ғана таңдау жасағанымызды көрсетеді. Американ психологы Абрахам Маслоудың қажеттілік иерархиясы туралы жақсы білесіздер.
Сана мен тұрмыстың бес белдеуіне тоқталып өткен ғалым оның ең біріншісі физиология ( яғни ішіп жеу мен үйлі баранды болу) турасында айтса, бесінші сатысында бар болудың мәні, тұлғаның өзін-өзі тану миссиясын алға тартады. Бұл – жеке адам басына ғана емес, тұтас қауымға да қарасты ұғым.
Біздің өз билігіміз өзімізге тиесілі Алтынорда дәуірін, дәлірек айтсақ XIII-XY ғасыр аралығындағы шақты Маслоудың бесінші белдеуіне толыққанды жатқызуға болады. Хандық кезеңінен кейінгі ұлт басынан өткен небір аумалы-төкпелі заман бесінші құндылықты көз алдымызда күн сайын балауыз шамдай кеміктей түсті. Сөйтіп, жылдар жылжып XX ғасырдың таңы атқанда бұрнағы бұла қазақтың ноқтаға сыймаған асау басы қай тұрғыдан (рухани әм материалдық) болсын, бірінші баспалдақ босағасында бұратылып жатты.
II
...Аштықтың трагедиясы мен азабы одан құрбан болғандар санымен анықталмайды. Оның ең негізгі азабы аштықтан тірі қалғандардың бұдан кейінгі өмір сүру үрейі мен тойымсыздығынан басталады. Әрине, бұдан кейінгі аштық ол басқа пішін, өзге форматта жүреді. Бұл жерде сіз аштықтан өзегі талып, қабырғасы арса-арса болған адамды еш жерден ұшырата алмайсыз. Тірі қалғандардың трагедиясы мен тартысы енді басталады. Бұл сонда қандай трагедия болды дейсіз ғой?.
Аштық үрейі өлгендердің емес, енді одан тірі қалғандар мен кедейшілік көргендердің көз бен көңіліне көшеді. Сөйтіп сана жойдасыз жарақат алады. Кейін адам көңілі қанша жесе де бір тойып бермес түпсіз ынсапсызға айналады.
Материалдық дүниеге жан-тәнімен қаталаған, сол «тірілердің» сыртқы әлпеті тоқ көрінгенімен, ішкі араны мәңгілік ашқарақ сипатқа ұласады. Екінші рет естеріңізге салайын, олардың сыртқы әлпеті тым қоңды көрінгенімен, ішкі мазмұны тойымсыз ынсапсызға ұласады. Дау жоқ, мұның артында кешегі алапат аштықтың салған өз лаңы жатыр. Сол лаң мен жарақат зардабы әлі күнге дейін ұлт санасында қарақотырланып болса да бір жазылған жоқ. Аштықтан кейінгі кезең бұған дейінгі сіздің тыраштанып баққан материалдық игіліктер мен атақ даңқыңызға да мұрын шүйіріп қарамайды. Мұның астын сызып арнайы айтып отырғанымыз, негізгі тағаны мен тәрбиесі кеңестік, бүгінгі сіз бен біз зиялы санаған «элитаның» көбісі сол жоқтық пен аштықта өскен жанұя мүшелері екендігін де естен еш шығаруға болмайды. Олардың балалық шағы туралы сауал қойыла қалса болғаны, бейнетті бек тартқанын, ішер ас пен киер киімге зар болғанын айтып зарлай жөнелетіні де сондықтан. Кешегі Алаш арыстарының шен мен шекпенге алданбаған табанды күрескерлігінің артында да олардың жоқшылық көрмеген құйқалы жердің төлі екендігі тұр. Осы элита түгелімен жойылған соң қолдан жасалған советтік қуыршақ «қайраткерлер» тарих сахнасына шықты. Бұлар бір түрлі қазақ екеніне қорланатын «элита» еді. Олардың іші қат-қабат үрей мен комплекске толы болатын. Үлкен комплексінің ең айқын дәлелі сол, балалары мен немерелерінің бойына жаппай орыс тәрбиесін сіңірді. Елдің күн ертең егемен боларына ешқайсысы да сенген жоқ. Бұл енді табалау емес, тарихи шындықтың өзі еді.
«Адам сенситивтік (жасөспірім жасында) көрген әдеттерін үлкейгеннен кейін де міндетті түрде бейсана жағдайда қайталай береді.
Ұрлық – бала кезінде жоқшылық көрген адам менталитетінің көрінісі», – дейді көрнекті философ Қ.Жүкешев.
Аштықтың бейсана үрейі мен түпкі жарақатын көрсететін ел жадында қалған жәдігер сөздер көп. Соның дәл диагнозы мына сөз. «Бір күн ашыққаннан қырық күн ақыл сұрама» дейді. Біздің қазіргі халіміз, апта, ай емес, жылдар бойы ашығып ақылын жоғалтқан елдің басынан өткеріп жатқан табиғи процесі де болар. Аштықтың артына тастаған зардабының атом радиациясынан бірде бір кемдігі жоқтығын да өз көзімізбен көріп отырмыз.
Аштық сап тиылуы үшін оның «радиациясын» үнемі айналасына жаятын ашкөздер легі толығымен жойылып, оның орнына бір мезет те жоқшылық көрмеген рухани азат ұрпақ дүниеге келуі керек. Өйтпей ештеңе де болмайды...
III
Енді тоқтық түсінігіне қарай жылыстайық. «Нан болса ән болады». Біздегі осы нанды киелі санау түсінігін кешегі ашыққан елдің санасы тудырған. Ал аштық көрмеген өркениетті елдерде осы нан образы мүлде басқа сипатқа ие.
Тоқтық – тамақтан гөрі жан мен көңілдің тыныштығына саяды. Өкінішке қарай, бостандық пен тоқтық ұғымдарын адам саяси сауатына байланысты әртүрлі өлшемде бағамдайтынын көреміз.
Біріншісі, бұл екеуін демократия мен плюрализм құндылықтары ретінде қарастырса, екіншісі, бір жапырақ нан есебінде ғана түсінеді. Қалай десек те біздегі «тоқтық» ұғымын өркениетті еуропа елінің тоқтығымен еш салыстыруға келмейді.
Қазір біздің қоғамға жанның дамысы мен рухани өмірдің мәні туралы сөз шығындап көріңізші. Естір сөзіңіз тек төмендегідей ғана болады.
Нан болса, ән болады. Көйлегің көк, қарының тоқ, ұйқың тыныш болса болғаны, басқаның бәрі бос сөз. Әй, тыныш жүр деймін... қанекей, бұл күнімізге де шүкір дейік... Міне, бұл аштықтың өз үрейі тудырған психологиялық патологиясы.
Мұндай антұрған ауыр сөздер аштық әбден етінен өтіп, сүйегіне жеткен ұлттың ғана аузынан шығады... Әсіресе аға буын өкілдері аталған осы ұрандарды бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жиі-жиі есімізге салады. Осы орайда төбедегі нан деген түсініктен шығады ғой...
Бүгінде Франция мемлекетінде өмір сүріп жатқан, елден кеткеніне жиырма тоғыз жылдың бедері болған кәсіби тарихшы, философ Сейітқасым Әуелбеков: « - Францияға қоныс аударғаннан кейін қандай интеллектуалдық кеңістікті иелендіңіз? Шетте өмір сүру сіздің көзқарасыңызды қалай өзгертті? Өз ұлтыңызды алыстан бақылау әлдебір қасиетіңізді арттырды ма, әлде ішкі қарсылық пен іштей үмітсіздікті күшейтті ме?» деген әріптесіміздің сауалына былай деп жауап берген еді.
« – Көзқарасымның күрт өзгеруіне байланысты мынабір мысалды айтайын. Бірде қасымда отырған француз жігіті темекісін шегіп болды да, алдында жатқан нанға батырып, өшіре салды. Менің анам жерге түскен нанның қоқымын теріп, шекесіне басып, тәу етіп, Құдайдан кешірім сұрап жүретін. Ауылдың наным-сенімін, тәрбиесін көріп өстік. Дегенмен, әлгі французды көргенде, қылығының астарын түсінгім келді.
НЕ СЕБЕПТІ ФРАНЦУЗ ЖҰРТЫ «ҚАСИЕТТІ» ДЕГЕН СӨЗДІ БІЛМЕЙДІ? Білмесе де, қарны тоқ, киімі бүтін? Соны көріп, ойладым – әулиешіл, бірақ, аш қарын – біздің жол дұрыс па өзі? Жоқ, мынаның істеп отырғаны жөн бе? Не керек, қорытындысында, аяқ асты әулиешілдік пен істің оңтайлануы үшін жасалынатын «прагматикалық» діншілдікті түбегейлі доғардым. Екеуінің де қоғамдық өмір жолын түзеуге қауқарсыз екендігіне нақты көзім жетті...» дейді.
Сейітқасым ағаның осы мысалаға алған «қасиет» ұғымынан туындайды ғой, батыс философиясы мен мәдениеттануын біршама қаузап зерделеген адам ретінде айтарым, шын мәнінде батыс философиясында «қасиет» пен «кие», «тәубә» мен «шүкір» ұғымдары жоқтың қасы. Ал біздің фольклор мен әдебиетте бұл түсініктерден аяқ алып жүргісіз десек те болады. Бәлкім біреу мұны менталитетке балар. Біздің халықтың неге құлдық ұрар киесі мен бір танбайтын тәубасы көп? Меніңше мұның мәні менталитеттен гөрі психологиялық жарақатта жатыр. Тарихтан көрген қиянатымызға құрық бойламайды. Енді сол шеккен қасіретімізге «шүкір» мен «тәуба» деуге келе ме өзі?
«Кісі асылып өлген үйде жіп деген сөзді ауызыңа алма» демекші осынша теперіш көрген халықтың қайта-қайта айта беретін тәубасы мен шүкірінің нендей психологиялық себептері бар? Бұл сау ұлттың айтатын сөзі ме өзі? Сөз жоқ, автордың «...Аш отырып әулиешіл болған дұрыс па?» деген сауалы шынымен-ақ гамлетті сұрақ. Бұл үмітсіздік пен үрейден туған психологиялық әрекетіміздің сыры тарихи жарақатымызда жатыр. Бір жапырақ нанға кие мен қасиет дарытып, одан культ жасауымыз да соның салдары еді.
Сонымен, отарлықтан арылу дегеніміз, дүйім бір ұлттың осындай балаң, әрі «сырқат» көзқарасы мен ойынан толыққанды сауығуы десек те болады. Қайталап айтайық, отарлықтан арылу дегеніміз, балаң ой мен түрлі тарихи трагедиядан туған адам психологиясындағы ауыр үрейден арылу.
Қазір, келіс, келіспеңіз бұл түсінік ұрпақтардың өзара буын алмасуына байланысты ептеп сетінеп келеді. Үлкендердің осы үрейі мен қорқынышы да көбесі сөгілген қардай күн өткен сайын кеміктеліп барады. Себебі бұл аштық көрген аға буынның ғана меншікті төл дерті болатын. Әрине, жастардың емес...
Таным өседі, талғам өзгереді. Енді сахнаға көкөрім, жаңа түсінік шықты. Бұл түсінікті жазғыруға да жазалауға да болмайды. Үлкендер парасаты жетсе осы түсінікпен санасып, осы түсінікке кең қолдау көрсетуі керек.
Мен білсем бұл ештеңеден де сескеніп, ештеңеден де қорықпайтын ерен түсінік. Мұны қайыра жаншып, бұрынғы ескі әдетіне саламын деген көзқарас қатты қателеседі. Жарық пен құнар тек өсімдік атаулыға ғана емес, ол ең әуелі адам нәсіліне де ауадай қажет.
Жарық – рухани білім болса, құнар – ұлттың байырғы бай тарихы мен төл түсінігі емес пе?.
Бұл шағын жазбамыз саңылауы бар адамның көкірегіне сәуле жүгіртуді мақсат еткен сол, аз ғана талпынысымыз еді...
