(Зар заман ағымы және тәуелсіз көркем ойлау жүйесінің тарихи тамырлары)

Рухани-көркем үндестiктi дәл аңғарған М. Әуезов: «Зар заман ақындарының  барлығындағы сары уайым – Асан бастаған сарын. Өйткенi  арғы заманның Сыпара жырауы, Қазтуғаны, бергiнiң – алаша Байтоқ жырауы, Досқожасы болсын – барлығы да зар заман дәуiрiнен үлкен орын алатын ақындар. Көбiнiң сөз саптауы  мен күй сарыны осы шеңбердiң iшiндегi үлгiмен келедi» – деп әдеби ағыммен бағытқа қойылатын ортақ көркемдiк талап тұрғысынан баға бере келiп «Бұқар жыраудан соң ХIХ ғасырдағы зар заман ақындарының басы – Махамбет, одан кейiнгiлерi Шортанбай, Мұрат, Алтынсарыұлы, бұлардың соңғы бiр буыны Абаймен тұстас ақындар. Зар заманның артқы ақыны ХIХ ғасыр мен ХХ ғасырдың жапсарында өмiр сүрiп, сол кезде өлең айтқан Нарманбет. Заман зарының ең  ақырғы күйiн шертiп, тоқтаған осы ақын» – дейдi.

Көркем әдебиеттегi дәстүр үндестiгi рухани тұрғыдан бағаланғанда ғана байсалды ғылыми тұжырым жасалмақ. Сонда ғана шығарманың және тұлғалы таланттың тылсым құпиясы ашылмақ. Бұл пiкiрдiң дау туғызбайтынына Шалкиiз бен Мұраттың, Бұқар мен Шортанбайдың, Ақтанбердi мен Дулаттың арасындағы тығыз байланысты еске сала кетсек те жеткiлiктi. Мысалы: Шалкиiздiң «Ер Шобаны» мен Мұраттың «Шалкиiз» толғауының мазмұны да, құрылымы да, ырғағы да бiрыңғай желiге құрылған. Сондай-ақ Қазтуғанның:

Бұдырайған екi шекелi.

Мұздай үлкен көбелi – деп басталатын «Мадақ жырымен»  Мұраттың:

Еңселiгi екi елi,

Егiз қоян шекелi,

Шекелiгi үш елi, - деп келетiн  «Жалпыға айтқан толғауындағы»  бейнелеу тәсiлдерi мен iшкi ырғақтары, теңеулерi өзара сабақтасып жатыр. Бұқардың:

Ай, заман-ай, заман-ай,

Түстi мынау    тұман-ай,                                 

 Iстiң бәрi күман-ай, – деп келетiн жырымен Шортанбайдың:

Зар заман, зар заман,           

Заралап өткен бiр заман, – атты толғауы да өзара сарындас.  Бұқар ертеңгi күнге алаңдап:

«Қилы – қилы заман болар, 

Қарағай басын шортан шалар» – десе,  Шортанбай «қарағай  басын шортан шалған, сиыр пұл болған, қағаз – кұн болған» дәуiрдiң өзiне тап келгенiне өкiнiп, түңiле торығады. Ал Ақтанбердi:

                       Жарлауға бiткен жапырақ, 

                       Жамылсақ тоңар ма екемiз.

                       Жазыққа бiткен бүлдiрген, 

                       Сұғынсақ тояр ма екемiз!

                       Тұмар мойын ат мiнiп, 

                    Қоныс та қарар ма екемiз! –деп өз арманын айтса, Дулат ақын басыбайлы бодандыққа түскен өз заманының «Ақтан жасына»:

Жапанға бiткен жапырақ, 

Жамылсаң тоңар ма екенсiң?

Жазғы шыққан бүлдiрген, 

Сұғынсаң тояр ма екенсiң?

Күрек тiсiн қасқайтып, 

Сұлуды сүйер ме екенсiң?

Бадана көз, тоғыз тор

Сауыт киер ме екенсiң?

Бiлтелiнi   тұтатып, 

Түтiнiн үзбей оқ атып, 

Жау қашырар ма екенсiң? – деп Атқанбердiнiң жырын пайдалана отырып, жыраудың «күреңдi мiнiп қоныс караған» еркiн дәуiрiн аңсап, тiлек бiлдiредi. Ақтан жасқа «cұм заманының  қаруы» «бiлтелi мылтықтан» үзбей оқ атып, жауды қашырса екен деген арманын айтады. Сонымен қатар: 

                         Мөңiреп жұртқа ой қайтты,

                         Бұзауы өлген сиырдай – деп торығады. 

Оның бұл бейнелi сөзiн Абай:

                         Адасқан күшiк секiлдi, 

                         Ұлып жұртқа қайтқан ой, - деп жаңғырта жалғастырады. 

«Зар заманның» соңғы ақыны Нарманбет Абайды ұстаз тұтып, ұлы ақынның «Сегiз аяқ», «Ата-анаға көз қуаныш», «Күлембайға» атты өлеңдерiнiң түрлiк үлгiсiн пайдаланды, «Қара сөз» жазды. Абай:

                    Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек,

                  Ақылың – ашыған у, ойың – кермек, – десе,

 Нарманбет:

                      Дүниеге көзiм ашық, көнiлiм сергек,

                      Өмiрдiң алды – тұщы, арта – кермек, - 

деп «үстiне үш-ақ қабат бөз оранып, есебiн берiп қайтар жалған-дүние» туралы ой қозғайды. ҮIII ғасырда өмiр сүрген Бiлге қаған «өмiрдiң мәнiнiң» аңсары ретiнде «Мәңгiлiк ел» нысанасын бейнелеп: 

                      Әкемiз, ағамыз құрған халықтың 

                       Аты, даңқы өшпесiн деп,

                       Түркi халқы үшiн 

                       Түн ұйықтамадым, 

                       Күндiз отырмадым , 

                   Бүтiн бүдiндi бүлдiрмедiм, - деп «Күлтегiннiң»  жазба ескерткiшiнде тасқа қашап жаздырды. 

Осы ұлы қағандық аңсардың (идеологияның) әуелгi сарыны бiздiң жыл қайыруымыздан бұрын өмiр сүрген Афырасиап – Алып ер Тоңаға арналған:

                       Шеңгелiн ажал салды ма, 

                       Ер-Тоңаны алды ма, 

                       Сұлу дүние артта қалды ма, 

                       Қайғылы жүрек жыртылды-ау! – деген  жоқтаудан тамыр тартады. 

Мiне, осындай рухани көркемдiк желiнiң мың жылдан астам уақыт бойы үзiлмей жалғасын тауып отыруы – зар заман «сарынының» ХIХ ғасырдың 50-70 жылдарында ғана тосыннан тарих сақнасына шыға келмегенiн дәлелдейдi. Демек, «ұйқы берiп қайғы алған» (Дулат) ойшыл да шыншыл, дәстүршiл де жанашыл «зар заман» ақындары көшпелiлер әлемiнiң «мәңгiлiк еркiн ел» туралы ұлттық идеясының жыршылары болып табылады. Қай дәуiрде өмiр сүрмесiн, қандай сарында, қалай жырламасын, олар өзiнiң өлеңдерiне тәуелсiз ұлттық идеяны арқау еткен. Сол ұлы аңсардың үнi үзiлiп, тарих тылсымына тұншығып бара жатқан тұста,  ХIХ ғасырдың екiншi жартысында «зар заман!» – деп тұтаса серпiн алған тегеуiрiндi толқынның ерекше назар аударуы заңды да. Өйткенi бұл, жеке бiр тұлғаның ғана емес, барша халықтың мұң-мүддесi, жан ашуы, рухани қарсылығы едi.

Көшпелiлер әлемiнiң көркем ойлау жүйесi мен Абайдың көркем әлемiн жалғастырып тұрған талмауытты тұстағы ұлы тұлғаның бiрi – Дулат ақын. Ол – ақыл мен нақылдың, жалпы мен жалқының, фәни мен бақидiң, дәстүр мен жаңалықтың, кеңiстiк пен уақыттың, ұлт пен рухтың арасындағы сана аңсарын ажыратып, бостандық пен бодандықтың, рухани тәуелсiздiк пен рухани басыбайлылықтың арасына жiк қойып, заманның бетiне тұңғыш рет тура қараған қазақ көркем ойшылы. 

Ол «әр елден өлеңмен қайыр тiлемеген, сөз қадiрiн кетiрмеген, жанын жалған намысқа жалдамаған, бiреудi алдап, бiреудi арбамаған» сайын даланың сайыпқыран өр ақыны. Ол сонау көшпелi заманнан берi тек қана жеке оқиғалар мен адамдарға арнау толғаған, «қылқаның кетер демес ем» деп шайнамай жұтып қоям дейтiн, ат мiнгiзiп, шапан жаппаса өкпелеп өлең шығаратын (қазiр ол дәстүр қайта жанданып келедi) дәстүрдi бұзып, жалқыға емес жалпыны саралап, «елдiң өксiгiн ойлап, ұйқы берiп, қайғы алды».

                               Қилы - қилы заманды,

                               Заманға сай адамды

Салғастырып қарап, бетi терiс айналған дүниемен бірге, қыбылаға емес, құбылаға қараған тобырдың сықпытын көрiп: Су мүйiз болған танадай, Шыр көбелек айналды. Айналатын жөнi де болатын. Өйткенi сонау азған заманда, қайран қазақ:

                          Қарасы – антқор, ханы - арам,

                           Батыры көксеп бас аман,

                          Бәйбiше - тантық, бай - сараң,

                           Бозбаласы бошалаң,

                           Қырсыға туған қыз балаң,

                           Нары - жалқау, кер табан

                           Құсы - күйшіл, ат – шабан,

                           Жырғалаңы - жоқ, жобалаң...

                           Келелi биде кезек жоқ,

                           Ебi кеткен ел - болыпты.

Сондықтан да, «Ендi қайда барам?» - деп, Абай айтқандай «жан жағына көз салды». Сонда не көрдi?

Өзiнiң батыр да жырау атасы Ақтанбердiнiң атымен қоса баба жыраудың жырын да жаңғыртып «Ақтан жасқа» берген батасында:

                 Жапанға бiткен жапырақ,

                 Жамылсаң тоңар ма екенсiң?

                 Жазғы шыққан бүлдiрген,

                 Сұғынсаң тояр ма екенсiң.

                 Күрек тiсiн қақсайтып,

                 Сұлу сүйер ме екенсiң?

                 Бодана көз, тоғыз тор, 

                 Сауыт киер ме екенсiң?

                 Бiлтелiнi тұтатып,

                 Түтiнiн үзбей оқ атып,

        Жау қашырар ма екенсiң?- деген өсиетiнiң мәңгi орындалмайтынын  бiлдi (Сiрә бұл Дулаттың аңсарға толы аз өлеңдерiнiң бiрi болса керек).Себебi: Бұқар жыраудың «Ай, заман-ай, заман-ай!» - деп ертеңдi болжап күрсiнген заманы келiп-ақ қалған екен. Абылай дәуiрiнде әлде бiр үмiт болса, Кенесарының кезiнде сол сәуле қайта жанып едi. Ендi ол өшiптi. «Қайыс ноқта» мен «темiр ноқта» түсiп қана қоймай, қапысыз үйретiлген тобыр тұңғиыққа қарай жетексiз-ақ жөнелiп барады екен. Мәңгүрттiк, құлдық, басыбайлылық деген дерт меңдептi. Тiптi аузына иман   салатын «бедеуге бала бермек» молланың өзiнiң де: 

                   Бедеу қатын қалмапты,

                   Ол етегiн көрмеген.

Бұл мәңгүрттiк дерттiң асқынып кеткенiне көзi жеткен Дулат: 

               Ендi қазақ ел болмас,

               Күнi өтiп, айы асқан.

               Дәрiгерi дарын болса да, 

               Ауыруға ем қонбас – деп «бұзауы өлген сиырдай, көп тұлыпты мiсе тұтып», тағы да ақылын сауады. Сөйтсе:

                   Атқа мiнер ауылда,

                 Итше iлiнiп ылығыпты.

                   Орысты көрген ұлығың

                   ...Қыздан дағы қылықты - екен.

                   ...Майырдың алса бұйрығын,

                   Борбайға қысып құйрығын,

                   Ел пысығы жортатын - болыпты.

                   Өзi елдi қорқытып,

                   Одан өзi қорқатын – көрiнедi.

Мұндай көрiнiс Абай тұсында тiптi ушығып:

                   Ұрысса орыс

                   Елге болыс

                   Төрден үрген итке ұқсап -  кеттi.

«Емсiз дертке ұшыраған елiрменiң» есiн кiргiзгiсi келген Дулат ақын:

               Бәрiн айтпа, бiрiн айт,

               Мұны ұғынар ел қайда,

               Елдi бастар ер қайда? – дейдi.

Ел азып, сыпыра сумақайға айналып, өз сөзiнен басқа сөздi ұғынудан қалыпты. Өмiр бетiн терiс бұрып, кер заман орнапты. 

               Саудагер сарттай қайтты өмiр,

               Құмар ойнап ұтылған.

               Мөңiреп жұртқа ой қайтты,

               Бұзауы өлген сиырдай – болған соң Дулат  ашынады. Ашынады да, азған ел мен тозған тобырға:

Аға сұлтан, абыздар,

Елiңдi қамап көрге айда.

Барса келмес жерге айда .

 Күш кеткен соң қолыңнан,

Зарлаудан, сарнаудан не пайда! -дейдi .

Абайдың:

               Өздерiңдi түзелер дей алмаймын, 

              Өз қолыңнан кеткен соң ендi өз ырқың - деген ойы осы пiкiрмен сабақтасып жатыр. 

Дулат жеке өз басының, ортасының, Ақтайлақ, Ақтанбердi сияқты ата – бабаларының көшпелi қоғамдағы орыны мен беделiн, ықпалын бiлетiн шыншыл ақын. Елдiң осынша күйлегiш күйге түсiп «итше ылығуына» өзiнiң де кiнәлi екенiн бiлiп: 

                   Ләпсi төбет қабаған,

                   Жемтiк көрсе тұра ма,

                   Ырылдап танау жиырмай?

                   Өзiмнен өзiм қызғанып,

                   Азын - аулақ жиғаным,

                   Өзiме де бұйырмай.

                   Күнәм жойқын, тәубәм аз,

                   Тiршiлiктен не таптым.

                   Дүние – жемтiк, мен төбет,

                   Соны бақпай, не бақтым?

                   Ырылдасып әр кiммен,

                   Не қапқыздым, не қаптым – деп өзiн-өзi пәршелейдi. Соның нәтижесiнде: 

                   Мылтық атып үйретсе,

                   Ол өзiн атты.

                   Күшiк асырап ит етсе,

                   Ол өзiн қапты (Абай).

Бұқар жыраудың «Заман-айының» дертi асқына кеп Дулаттың «зар заманына» ұласты.

Дулат - жыраулар поэзиясының «заманайын» қорытындылап, «зар заман» әдебиетiнiң есiгiн ашқан ақиық ақын. Мезгiлсiз мезгiлде дүниеге келіп, қазақтың бейуақ тiршiлiгiнде өмiр сүрген, «сары алтынның буынан жыр түзген» тұлпар тектi тұлға. Көшпелiлер әлемiнің көркем кеңiстiгінің шымқай тұнық бояуы. Тарихи уақыттың сөз басы. Тәуелсiздiктiң мәңгiлiк желбiрейтiн рухани туы. Зады Абай:

                      Өлдi деуге сия ма ойлаңдаршы,

                      Өшпейтұғын артында сөз қалдырған,- деген де ол өзiне:

                      Ендеше ер жетерсің, ер жетерсiң,-

                      Шыңдасаң шыңға жетерсiң,- деп бата берген сөз атасы Дулатты да есiне алған сияқты.

Осы ретте зар заман әдебиетіне қатысты ақындардың, соның ішінде Дулат шығармаларының мәтіндік мәселелеріне қатысты кейбір пайымдауларды  тілге тиек ете кетуге тура келеді. 

Тағдырдың жазуы солай ма, жоқ, заман екпiнi ме, әлде адамдардың  ала мысық пейiлi ме, басынан дау арылмайтын бiр тұлғалар болады. Екi жүз жылдың iшiнде екi жаhангер империяның қысымын көрiп, өзі өлсе де өлеңі қудаланудан көз ашпаған, бiрақ екеуi де ештеңе iстей алмай, керісінше барған сайын тұлғалана түскен,   «дулатуы мен шулатуын» қоймаған тұлғаның бiрi - Дулат ақын. Ресей мен кеңес өкiметiнiң күшi келмеген Дулатты үшiншi бiр күш - қазақ қауымдастығы қазақы қазымыр тәсілмен жіліктеп жатыр. Және бұл Дулат үшiн ең қауiптi кедергі болмақ. Осы бағыттың беті бері қарамаса Абайдың өзi аузына алып, ұстат тұтқан Дулаттың түте-түтесі шығып, оның мұрасынан түк те қалмауы мүмкiн. Бұл мәселе Дулаттың туғанына 200 жыл толуына орай өткен ғылыми мәжілістерде тиянақталуы тиіс еді. Алайда ол мәселе байыбын таппай отыр. 

Бiрiншi: Дулаттың ақындығы мен тiлiн зерттеуге ерекше үлес қосқан аяулы ғалым Құлмат Өмiрәлиевтің пікірі. Ғалым өзінің «Қазақ поэзиясының жанры және стилі» атты Дулат туралы монографиясында 1880 жылы Қазан қаласында Мәулекей Юмашков бастырып шығарған «Өсиетнама» жинағындағы өлеңдердi бүтiндей жоққа шығарып, Шортанбайдың қанжығасына байлап бередi. Х.Сүйiншәлиев пен Ы.Дүйсенбаевтiң, сол арқылы М.Әуезовтiң Дулат туралы пiкiр–зерттеулерiн жоққа шығарады. Ол «Мәулекей деген бiр қиссашыл молда ақынға сенiп, «Өсиетнаманы» Дулат жырауға қалай таңа салдық» - дейдi. Оған мысал ретiнде:.

Ұл сыйламас атасын,

Арам сiдiк болған соң,

Атасы бермес батасын.

Қазы, болыс, хан қойды

Қайда бiр некесiз туған шатасын.

 Өзi қылған өкiнбес,

Күнiнде сонан татасың.

Сол заманның кезiнде

 Қыз сыйламас шешесiн,

 Ер жеттiм деп шаштасып,

Салыстырып дүниесiн.

Старшын қойып, 

 Пысықсыған немесiн - деген В.В.Радловтың 1888 жылы бастырған жинағындағы Шортанбайдыкі деп берілген мәтінді 1880 жылы жарық көрген «Өсиетнамадағы»:

Ұл силамас атасын,

Атасы бермес батасын.

Старшын, болыс қойыпты,

Қайдағы асылзадасын.

Өзі қылған өкінбес,

Күнінде содан тартасың.

Сіз біл деген бала жоқ,

Келіні боқтар анасын.

Сіздер деген келін жоқ,

Өз пиғылыңнан табасың-

деген жолдарды салыстырады.

Егер қазақ өлеңiнiң осындай дәстүрлi сарындастығы мен өзара жалғастығын көшiрмешiге санасақ, онда Бұқар жырау мен Қайып, Кененнің арасындағы 300 жылда бiрде-бiр ақын қалмайды. «Он жаста ойнақтаған лақтайсың» деген  бір мен жүзге дейiнгi адам жасы туралы салыстырмалы теңеулерді  қолданған ақындардың бәрi де көшiрмеші боп шығады. Ал, өзге-өзге Кененнiң «Ақ ешкiсi» мен «Егiз лағы» оның поэзиясының трагедиялық  шыңы болып табылады. 

              Заман ақыр болғанда.

              Алуан, алуан жан шықты.

              Қайыры жоқ бай шықты,

              Самауыр мен шай шықты («Өсиетнама»):

              Мынау ақыр заманда,

              Алуан, алуан жан шықты.

              Арам, араз хан шықты,

              Қайыры жоқ бай шықты,- деген екі мысал да солай.

 Мұндай ұйқасты сөз тіркестер мен теңеулер ауызекі сөйлеу мәнерін меңгерген барлық шешендер мен билерге, суырып салма ақындарға  тән. 

Екiншi: Құлмат марқұмның: «Өсиетнамадағы » Шортанбай өлеңiн неге көрмедiк? «Өсиетнама» мен Шал өлеңдерi арасындағы жақындық жайлы неге бiр ауыз пiкiрiмiз жоқ»- деген  уәжіне келтіретін дерегі мынадай:

                Ата-ананың ақылы,

                Қазылған қара жолмен тең.

                Иманнан көрген қорлығың,

                Көксіңе біткен шермен тең  («Өсиетнама»):

                Атадан мирас ақылың,

                Түзік айтқан мақұлың,

                Ләзім болған іспен тең.

                Жаманнан көрген қорлығың,

                Көкірекке біткен шермен тең (Шал ақын).

Ауыз әдебиетi мен айтушы арқылы таралған халықтық жырға осы да ұқсастық па? Әрине, текстологиялық зерттеу керек. Бiрақ бірінші: «Өсиетнаманы» шығарған М.Юмашков Шал ақынды бiлдi ме. Екінші: Тiлшi ғалым 1970 жылы башқұрттардың қолынан Абайдың қолжазба жинағын тауып әкелдi. Ендеше Дулаттың өлеңiнiң де Ақмолла ақын жырымен қоса таралмағанына кім кепіл? Үшiншi: «Өсиетнаманы» түгелдей жоққа шығара отырып,  ғалым тек Байдiлдә қарттан жазып алған Шәкiр Әбеновтің нұсқасына ғана сүйенедi. Ал қазiр Дулаттың бұл өлеңдерiн Шәкiр жазған деп шаптығып жүргендер де бар. Шәкір ақынның өз ауызынан жазылып алынып, көзі тірісінде «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған пікірі мынадай;

- Е, бұлт адамның басына бiр үйiрiлсе қашып құтылмайды екенсiң. 1948 жылы тағы ұсталдым. Сақтаған Бәйiшевтiң соның алдында Мұхтарды, Есмағамбеттi сынаған мақаласы газетке басылған. Соның iшiнде: «буржуазиялық - ұлтшыл, байшыл ақын Дулаттың өлеңдерiн, «Еспембет» дастанын Есмағамбет Шәкірге әдейi тапсырма берiп жаздырды»- деп сынады. Сол маған айыптау материалы болды. Шуға қарай бой тасалап ем, бәрiбiр, құтылмадым. Тергеушi:  «Сен осыларды ойдан шығардым ондай, ақын жоқ деп бас тарт», - дейдi. Бар нәрсенi қалай жоқ дейсiң. Академияның қолжазба қорына Дулат жыраудың 6000 жол өлеңiн тапсырғаным рас. «Сен қазақтың мұңын Дулат боп жоқтап отырсың. Айт шыныңды», -  деп ақырады. Рас, қолжазбаның iшiнде «Бәйбiше туралы», «Тырнақтай кiр қонған соң» деген өз өлеңдерiм қоса тапсырылып кетiптi. Мен  Дулатты қалай жоққа шығарамын. Ал «Сабырбай мен Байбаланың» айтысын өңдеп жазғаным рас» - дейді. 

Үшінші уәжге бұдан артық дәлелдің керегі шамалы.

Ендеше: Дулаттың ақындық мұрасын  тулақша сүйреткенiмiз жеткен сияқты. Оған Дулаттың түгi кетпейдi. Ендi оның әруағы бiздi тулақша сүйретiп жүрмесiн - дегіміз келеді. Әрине, салиқалы да салмақты зерттеулер мен мәтіндік салыстырулар қажет-ақ. Бірақ, барлық пайымдаулар мен тұжырымдар Дулатты тұқырту үшін емес, тұлғаландыру тұрғысынан жасалғанда ғана аманаттың жолын қиянат кеспейді. 

Шындығына келгенде, зар заман толғаулары – көшпелiлердiң қадым заманнан бергi қалыптасқан көркем дүниетанымы және сол ақынның өзi өмiр сүрiп отырған заман құбылыстарына деген көзқарасы. Мейлi зар заман болсын, мейлi кер заман болсын, әйтеуiр Дулат пен Шортанбай, Мұрат пен Әубәуiр, Ноғайбай мен Нарманбет, Нұржан мен Шәңгерей ғұмыр кешкен дәуiр – қазақ ұлтының басына бұлт үйiрiлген, құрып кету қаупi төнген «сұм заман» едi. Мұны Шоқан да, Ыбырай да, Абай да барынша сезiнiп, өмiрiнiң соңын түңiлумен аяқтаған едi. 

 Тұрлаусыз тiрлiк пен ақыл-ойдың тұйыққа тiрелуi, iшкi рухани торығу, өз қоғамына деген сенiмсiздiк пен үмiтсiздiк ақындарды «ақыр заман» туралы тұңғиыққа қамап, зар заманның, сұм заманның, тар заманның, кер заманның, қилы заманның «сүреңiн» абстрактiлi, белгiсiз лирикалық бейне ретiнде толғауға мәжбүр еттi. Мұнда ақындық «мен»   жалқыдан жалпыға ауысып, ғаламдық сипат алды.  Нақты байламы мен шешiмi жоқ, мәңгiлiк сұрақтар болғандықтан да, оның тұрлауы да жоқ, сондықтан да олардың үнiне жауап та қайырылмады, заманның тылсымы олардың үнiн жұтып қойды. Содан барып рухани шарасыздық туды. Сол сарыуайымға толы көңiл-күйдiң  құлақ бұрауын     жалған дүниеден, зар заманнан көрдi. Өзiнiң рухани дәстүрiнiң тамыры тартылған өткен тарихтан тұтқа мен жұбаныш iздедi, сол заманға аңсары ауды, «керi тартты». Бұл шығармашылық психологияға тән, бiрақ түсiнiгiн таба алмай келе жатқан табиғи құбылыс.

Мұндай ақыл азабы мен рухани торығуларды Еуропа жұрты да басынан кешiрген. Әлемдiк өркениет пен пәлсафалық ақыл-ойдың, көркем қиялдың тарихын замана ағымымен салыстыра зерттеген оқымыстылардың тұжырымдары тығырыққа тiрелiп, «бүкiлеуропалық бейуаққа тап болды». Жаратылыс пен дүниенiң, фани мен бақидың түпкi мәнiн iздеп, сана сабылысына түстi. Көркем әдебиет пен өнерден де, дiннен де бетiн терiс қаратып әкеттi. Жалпы қоғамдық құрылысқа, мемлекеттiк билiкке, дүниелiк танымға  деген наразылықтар  түрлi бағыттағы қайшылықтар мен қозғалыстарға, көтерiлiстер мен төңкерiстерге, мемлекетаралық соғыстарға ұласты. 

ХIХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың бiрiншi жартысында қайта айналып соғып, ол  әдебиет пен өнер саласында «тұйыққа тiрелген жалғыздық» ағымы ретiнде көрiнiс бердi. Әрине, олардың  көркемсөз бен философиялық бағыттары дүниеауилiк сыпат алса да, қоғам мен заман алдындағы дәрменсiз сана ағымы мен шығармашылық психология тұрғысынан алғанда «зар заман» әдебиетi солармен  өзара өзектесiп жатқан табиғаты жұмбақ тылсым құбылыс болатын. Мысалы, қазақтың дүниетанымдық философиялық көркем ойлау жүйесiндегi  ең өзектi тақырыптың бiрi - өмiр мен өлiм мәселесi. «Ойлап тұрасам дүние жалған екен» деген шiлдеханада айтылатын кәдiмгi қара өлеңнен бастап «Өлдiң Мамай, қор болдың» деген әйгiлi жоқтауға дейiнгi аралықтағы, яғный, фани мен бақидың арасындағы барлық тiршiлiктiң өзегi туралы толғауларда «өмiрдiң мәнi» талданады. «Дүние – жалған» деп басталып, оның опасыздығын айта келiп, түбi бiр өлiмнiң  күтiп тұрғанын ескертiп, ендi мына жалған дүниенi қалай өкiнбестей өткiзу керектiгiне тоқталады. Ажал ауызында жатқан Шортанбайдың:

                      Жанға қысым таяды, жалғыз жанға,

                     Тоймадың екi көзiм бұл жалғанға – деп,

  Дулаттың:

                     Жiгiттер түрлене бер тоты құстай,

                     Адамға қоршылық жоқ Тәңiр қоспай.

                     Түбiнде әр төбенiң өлген жатыр,

                     Тiрiге қысы-жазы қосылыспай- деп,

Кемпiрбайдың:

                     Әсетжан осы аурудан өлем бiлем,

                     Алланың бұйрығы екi болмас бiлем.

                     Кеудемнен көкала үйрек «Қош» деп ұшты,

                     Сол шiркiн, кәрi жолдас өлең бiлем – деп,

  Ноғайбайдың:

                     Алланың кiм кедергi өлiмiне,

                     Бiр күнi оның жетiп келуiне.

                     Қайтейiн көр iшiнде көрiктi боп,

                     Өтпесем риза болып өмiрiме – деп,

  Немесе:

                     Жанға демеу асыл тек,

                     Қол ұсынар жақын кеп.

                     Аранын ашып келсе ажал,

                     Жан беремiн халқым деп – деуiнде,

  Нарманбеттiң:

                     Дүнияға тiрi келген өлiп қайтар,

                     Ата-ана, жан жолдасын берiп қайтар.

                     Үстiне үш-ақ қабат бөз оранып,

                     Есебiн дүнияға берiп қайтар – деп, 

Әсеттiң:

Болжаусыз осы екен ғой өлiм деген,

Күн бұрын көзге келiп көрiнбеген.

Артыма сөз қалдырмай ала кеттiм,

Айғайға қайран даусым ерiнбеген.

Абайдай арт жағына сөз қалдырып,

Жақсы едi-ау, әттеген-ай, өлу деген.

Ертең жазып, бүрсүгүн бiтiрем деп,

Баянсыз тiршiлiкке сенуменен – деп жалғанмен қоштасуында түбiнде кез-келген адам бете-бет келетiн жантәсiлiм шақта   «өмiрдiң мәнiн» iздеген және түсiнген жанның имани шындығы жатыр. Қазақ ақындарының дәстүрлi жанрына айналған мұндай арыздасулар өзге ұлттың сөз өнерiнде өте сирек ұшырасады.

Демек, қазақ халқы «өмiрдiң  мәнi» туралы пiкiрдi көркем ойлау дәрежесiне жеткiзген. Тiптi осы өмiр мен өлiм арасын жалғайтын тiршiлiк желiсiнiң әр қайсысын халықтық ұғымдар арқылы сатыға бөлген әрi белгiлi бiр дәрежеде философиялық категорияларға жiктейдi. Көшпелiлер әлемiндегi кеңiстiк пен уақыт арасындағы байланыстарды «мәңгiлiк дүние» және «жалған дүние» деп екiге бөледi. Осы дүниедегi iс-әркетке қарап баға бередi. Арғы ескi замандағы Алып Ер Тоңа – Афрасиап туралы жоқтаудан бастап күнi кеше «Опасыз мынау дүние, тұтқа болған кiмдерге» деп кеткен Жәнiбек Кәрменге дейiнгi  аралықты қамтитын, өзге жұртта жоқ  аса мағыналы көркем ой толғамына айналған бұл мәселе осы уақытқа дейiн арнайы қозғалған жоқ, бiрақ тұспалдап болса да  емеуiрiн танытқан пiкiрлер әр тұста айтылды. «Зар заман әдебиетiн» тарихи-көркемдiк тұрғыдан талдай келiп, батыс мәдениетiндегi «тұйыққа тiрелген жалғыздық» сарыны мен шығармашылық психология тұрғысынан алғанда осындай заманауи үндестiктi аңғарған 

С. Мұқановтың: «Жер жүзiлiк классикалық әдебиетпен қазақ әдебиетiнiң шын мағынасында араласуы ХIХ ғасырда ғана» – деп ( С.Мұқанов, Қазақтың ХҮIII-ХIХ ғасырлардағы әдебиет тарихынан очерктер, А., 1942, 8 б) тұжырым жасауының астарында сондай үлкен мән бар. 

Адамзаттың ақыл-ой тарихында «өмiрдiң мәнi» мәселесi әр заманда, әр деңгейде, әр түрлi бағытта, әр қалай түсiндiрiлiп келдi. Соның iшiнде еуропалық әдибиеттанушылар көркем ой мен философиялық ойды тел ағыс ретiнде жарыстыра талдады, яғни, философиядағы «өмiрдiң мәнi» мен әдебиеттегi «жалған дүние» тақырыбын тең деңгейде қарастырды. Әдебиет пен философия iлiмiнiң арасындағы түйiсiп-түйiспейтiн  мұндай күрделi ой жүйесiнiң  түп тамырын пайымдайтын, шығармашылық психологияның түйсiктi түйiсулерiн әлемдiк сана ағым тұрғысындағы құбылыстармен салыстыра қарастыратын зерттеулер қазақ санатында ендi ғана жүргiзiлiп, ондағы ортақ заңдылықтар туралы алғашқы тұжырымдар жасала бастады (Нұрышева Г. Адам өмiрiнiң философиялық мәнi, 2001).  Бұл – әлi де өзiнiң зерттеушiсiн күтiп тұрған, адамзат ақыл-ойының даму заңдылықтарымен шендестiре, салыстыра отырып арнайы қарастыруды қажет ететiн күрделi де кiрпияз  мәселе.

Жалпы жаратылыс, дүние-жалған, таным, өмiрдiң мәнi, фани мен бақи туралы қазақ ақындарының толғаулары ұзақ жылдар бойы танымдық көркем ойдың жемiсi ретiнде емес, тек ғана идеялистiк, дiни-схоластикалық, мистикалдық, регрессиялық, панисламистiк, дiншiл-реакцияшылдық сарындар тұрғысынан талданып, бiр жақты бағаланды. Бұл жалаң идеология мен материалистiк үстiрт пайымдаудың ықпалы едi. Шындығына келгенде,  «Зар заман әдебиетiнiң» өкiлдерi өздерiнiң  барлық өсиет толғауларында осы өмiрдiң мәнi не екенiне назар аударып барып, «заманның реңiне» баға берiп, «өзi өлгенше шын ықыласын сала, бойдағы бар ақындық талантын жұмсап, халық қайғысын халықпен бiрдей қайғыра, халықпен бiрдей жылай өттi» (С.Мұқанов, сонда, 8 б.). «Өз дәуiрiндегi әлеуметтiк өмiрдiң барлық мәселелерiн түгел шолып, олардың әрқайсысына жеке тоқтап өттi, ол мәселелер жөнiнде  өзiнiң көзқарасын айтып бердi. Қосқыртыс қайшылықтың  жуан ортасында болған сыншыл ақындар болмысты жасырмай, шын қалпында көрсете алды» (Қ.Жұмалиев, Әдеби мұра және оны зерттеу, 114 б). Жерден, билiктен, рухани  мұрадан, әдет-дәстүрден шеттетiлген қалың қауымның өртенген өзегiне жаратушыға деген сенiм мен үмiт қана жұбаныш әкелдi. Жалған дүниенiң ақырзаманынан түңiлген ақындар дiни-философиялық толғауларға ден қойды. Бар жақсылықты Алланың шапағатынан күтiп, болмыс пен жазмышқа иланды. Халық басына түскен мынау «заманақырдың белгiсiнен» Алланың рахымы құтқарады – деген үмiт сәулесiн ишара еттi. Бұл дiни-философиялық толғаулар мұқым ұлтты түңiлуден, тығырыққа тiрелуден, мағынасыз, мақсатсыз, бiрлiксiз бей-берекет күйде бейбастақ   өмiр  сүруден    сақтандырды.   «Өмiрдiң мәнiн»  дiни  танымнан   iздедi. Адамгершiлiктi, жан тазалығын, адалдықты, бауырмалдықты, ұлттық бiрлiктi, сыйластықты дiни-философиялық тұрғыдан уағыздады. Әр ақында әр түрлi деңгейде, әр түрлi жанрда, әр түрлi формада көрiнiс бергенiмен,  түпкi      мақсаты – халықтың рухани тазалығы мен табиғи танымын сақтап қалу едi. Өсиет   өлеңдерiмен пайғамбарлар туралы оқиғалы дастандар, қисса-тәмсiлдер, уағыздар, мысалдар мен жұмбақтар, фәни мен бақиды салыстыра баяндайтын бәйiттер, айтыстар дiни танымдағы «заманақыр»  деген ұғым мен оның белгiлерiн негiзгi  тақырыбының өзегi етiп алды. Мына дүниенiң ұлт басына түскен ауыртпашылығы «зар заман» сарынына желi тартса, о дүниедегi жұмақ пен тозақтың нышандары  «заманақырдың белгiлерiне» арқау болды.

Зар заман мен заманақыр сарыны домбыраның қос iшегi тәрiздi үнемi үндестiк тауып, бiр-бiрiн толықтырып отырды.  Сырттай мағыналас ұғым сияқты көрiнгенiмен де бұл екеуi екi түрлi мағына беретiн, өмiр мен өлiмнiң  құбылыстарын сипаттайтын дербес тақырыптар. Олардың арасын жалғастырып тұрған – адам, адамның рухы, санасы мен иманы. Осы екi ұғымды үндестiру арқылы философиялық ой түйедi. Мысалы: «Зар заман» деген сөздi қолданғаннан кейiн көркем ой арқылы заманның терiс пиғылын әшкерелеп барып:

Адыра қалғыр Сарыарқа,

Болмайды дедi баянды.

Едiлдi алды, елдi алды,

Есiлдi алды, жердi алды,

Ендi алмаған не қалды? – деп (Шортанбай), немесе:

Едiлдi тартып алғаны, 

Етекке қолды салғаны.

Жайықты тартып алғаны,

Жағаға қолды салғаны, 

Ойылды тартып алғаны,

Ойындағысы болғаны...

Аңғарсаңыз, жiгiттер,

Замананы тағы да,

Бiр қырсықтың шалғаны, – деп (Мұрат), немесе:

Жау қарасы көрiндi,

Қабындап басты жерiңдi.

Кетпенсiз-ақ қаздырды,

Өзiңе өз көрiңдi...

...Жау айыптар досың жоқ,

Жар-жапсарда қасың бар.

Жылайсың да шыдайсың,

Ендi қазақ ел болмас, 

Күнi өтiп, айы асқан, – деп (Дулат) үмiтсiз дүниеге түңiле қарап, дүниенiң тұйыққа тiрелiп, заман ақырға бет алғанын ақындық «зар күйiнiң сарынымен» (М.Әуезов) күрсiне толғанады. Ел тозды, жер тозды, әдiлетсiздiк орнады, ұрпақ өсiп келедi, бай мен кедей арасы ажырады, елдiк жойылды – деп өзi өмiр сүрiп отырған заманды, кәдiмгi тiршiлiктiң қайшылықтарын жырлайды.

Ал «заманақыр» ұғымын қолданғаннан кейiн иман, рух, адалдық, қайырымдылық, парыз, фәни мен бақи, жан мен тән тазалығы, жан азығы мен тән азығы туралы философиялық ой қозғайды. Бұл дiни философиялық бағыт зар заман ағымымен қатар желi тартып, ұлттық идеяның екiншi бiр күре тамырына айналды. Уағыздық, насихаттық, өсиеттiк, әфсаналық, моральдық, философиялық сыпатта дамыған «ақырзаман» жырларының түпкi түйiнi – өмiрдiң мәнiн түсiну. Дүние әдебиетiнiң күнi бүгiнге дейiнгi көкейкестi тақырыбы болып  келе жатқан «мәңгiлiк мәселенi»  қазақ ақындары да сонау қадым заманнан берi «Тәңiр тектi  Тәңiрге болмыш, түрк бiлге қағаннан» бастап  өлеңiне өзек етiп келедi. Империялық-миссионерлiк, кеңестiк-колонизаторлық идеологияның тұсында  реакциялық, мистикалық, схоластикалық, панисламистiк бағыт ретiнде бағаланып, «дiни ақындар» деп таңба басылған «заманақыр» ақындарының шығармаларын дiни-философиялық немесе танымдық философиялық толғаулар деп бағалаған жөн. Әлем  әдебиеттерiндегi мәңгiлiк құндылықтардың өлшемiне дiни ұғымдардың мағынасы негiз етiп  алынғанын ескерсек, бұл пiкiрдiң негiзсiз емес екенi түсiнiктi. Ал бұл философиялық көркем ойлау жүйесi – қазақ ұлтының рухани   дүние танымы мен  иманы ажырамаған парасат мәйегiн ұйытқан рухани  бастауы.

Сондықтан да «зар заман әдебиетi» ғасырлар қойнауынан дәстүрлi жалғасын тауып келе жатқан «мәңгiлiк ұлттық идеяның» негiзiнде дүниеге келген қазақ сөз өнерiнiң буынды кезеңi. Ол идея ХХ ғасырда жаңа арнамен дамып, Мағжаннан бастап Мұқағалиға дейiнгi ақындардың ұлы нысанасына айналды. Келер келешекте де кемелiн табатын «мәңгiлiк нысана» болмақ. 

Ал оның көркемдiк құбылысының қырлары мен сырларын, үндестiгi мен ерекшелiгiн, мазмұндық және түрлiк сыпаттарын саралай зерттеу – әдебиеттану iлiмiнiң кезек күттiрмейтiн  мiндетi. Қазақтың көркем ойлау жүйесiнiң тарихы, көркем әдебиет пен ұлттық нысананың даму желiсi туралы зерттеулер жүргiзiп, тың тұжырымдар түйген Қ.Мәдiбайдың, Г.Нұрышеваның, Б.Омаровтың, А.Шәрiповтың еңбектерi   сол бағыттағы алғашқы қадам. Олар  зар заман ағымы өкiлдерiн жеке-жеке бұтарлап талдамайды, ақындардың шығармаларындағы негiзгi үндестiктер мен ерекшелiктердi, көркемдiк кестелердi тұтастай қарастырып, тақырыптық, әлеуметтiк, көркемдiк, философиялық нысандарын әлем әдебиетiндегi түрлi ағымдармен байланыстыра отырып, теориялық тұрғыдан талдайды. Осы тұрғыдан алғанда қазақ сөз өнерiнде  құбылысты мәнге ие болған зар заман поэзиясының  көркемдiк сыпаттары алдағы уақытта әдебиеттану iлiмiнiң негiзгi бiр зерттеу бағыты болуға тиiстi. Сонда ғана бұл ағымның ұлттық көркем ойлау жүйесiндегi алатын орыны толық ашылмақ.