(Поэма)

                                                                        «Сүмбіле. Су суыды. Өмір жалған»

                                                                               Айша бибі кесенесіндегі жазу

                                Ақ жұлдыздар жанып тұрса аспанда,

                              Дала күйі айналады дастанға.

                              Топыраққа тылсым әуен тарайды,

                              Тәңір нұрын қара жерге шашқанда.

                              Қара жердің қайғысы бар мың қатпар,

                              Қасиеті жайында көп түрлі ақпар.

                              Жер бетінде жаның күйіп барады,

                              Жұмақ жақтан елестесе гүл бақтар.

                              Аспан жақтан бір тылсым күй көшірген

                              Ару қыздың бұрымындай есілген – 

                              Ерке Талас еліктіріп ағады,

                              Көктем келсе толқындары шешілген.

                              Дала руһын тербеп қобыз сарыны,

                              Жерге түсті жұлдыздардың жарығы.

                              Аруана күй домбырадан төгіліп,

                              Ақшуақ қыз боп естілген ар үні.

                              Ерке Талас толқып, шалқып ағады,

                              Тылсым күймен сілкінтеді сананы.

                              Көгершін құс айнала ұшып тынымсыз,

                              Жалғыз аққу мекендепті жағаны.

                              Жалғыз жұлдыз тұңғиықта жанып тұр,

                              Жер бетіне түсіреді жарық нұр.

                              Жұмақ лебі тербеткенде ақ гүлді,

                              Дидарынан алтын сәуле тамып тұр.

                            Жалғыз аққу бір жұбаныш іздеген,

                            Жан үмітін бұл жалғанда үзбеген.

                            Тылсым сырдың тәжі болып сақталған,

                            Ғасырлардың көзіндегі ізгі өлең.

                            Жалған өтер бар пендесін жылатып,

                            Бұл фәнидің биігінен құлатып.

                            Жүрегі мен тағдыры бір жан ғана,

                            Тұрар мәңгі бірін-бірі жұбатып. 

                            Ағытылса кәусар ойдың бұлағы,

                            Сәулелі жыр санаға кеп тұнады.

                            Талас пенен Аса өзені арасын,

                            Ақ көгершін айнала ұшып жүр әлі...

                            Тіршілікте өшіре алмай шырағын,

                            Жалғыз аққу іздейді екен сыңарын.

                            Талас пенен Аса өзені арасы,

                            Сақтап тұрған махаббаттың тұмарын.

                                      БІРІНШІ БӨЛІМ

Қарахан Тараз маңындағы Айша бибі қабірінің жанына келді. Ілгеріде бір топ әскерімен Түркістан шаһарына барғанын еске алды. Қараханидтер әулетінің кезекті сапары еді. Сол күні келелі әңгіме, келісті сұхбат өрістеп, билер мен бектер арасында сөз қыза түскен. Ұлы Тұран даласын жайлаған жат пиғылды қалың жауға бірігіп қарсы тұру, елдің бірлігін нығайту әрі сақтап қалу сияқты елдік мұрат жолындағы әңгімелердің әсері де мол болған. Бұрын да, Қарахан билігі заманында да Тараз шаһарында сәулет өнері өрістеген еді. Ыдыстарды өрнектеу, зергерлік бұйымдар жасау, сегіз қырлы, жұлдыз гүлді кілем өрнегі тәрізді нақыштарды пайдалану да көптің таңданысын тудыра бастаған. Сауда көпестері де ел мен елдің арасын жалғап, Тараз сауда-саттықтың орталығы болған кез. Бір сәтте айнала ұшқан ақ көгершін Қараханның ойын бөлген. Әлгі құс пейіштен келген періште сынды бір қыздың басынан айнала ұшып, ғайып болған. Арудың жұмақ кейіпті жұмбақ бейнесі батырдың есін ала берген. Сол түні жұлдыздар да әдеттегіден жарық болғандай еді. Сол күні күн де алтын сәуле төгіп тұрғандай еді. Сол күні дала ауасы да жұмақ лебіндей еді. Дүние нұрға малынған бір әлем болғандай еді. Бәрі де көз алдынан тізбектеліп өте шықты. Сол күні...

                             Өзгеріп сала берді дала бүгін,

                             Көктем де көркем ашты лала гүлін.

                             Дүние дүр сілкінген сияқтанды,

                             Жаһанға паш еткендей жаңалығын.

                             Қарахан Айша аруға қарай берді,

                             Тұңғиық жанарынан арай көрді.

                             Жайқалған жұмақ гүлі секілденген,

                             Болмысында бар екен талай белгі.

                             Ару қыз жігіт халін білген еді,

                             Осы ма жұмақта өскен гүл дегені.

                             Айшаның ақ нұрына әлем шомып,

                             Тіршілік түгелімен түрленеді.

                             Бірін-бірі сияқты танып тұрған,

                             Лебізін іштей ғана сан ұқтырған.

                             Қиссадағы хор қызы осы ма екен,

                             Қараханның жүрегін жарық қылған.

                             Көктемде шерге толып көкірегі,

                             Қарахан қалың ойда отыр еді.

                             Үнсіз ұғып екі жас бірін-бірі,

                             Өздерінше бір ойға бекінеді.

                             Ой артынан ой көшкен сәттер еді,

                             Жас жүректі мөлдір көз қақ бөледі.

                             Пейіштен келген әлде періште ме,

                             Бұл қыздың ашылмай тұр нақ дерегі.

                             Жүрегі жалын атқан кездер еді,

                             Қыз көңілі – мұның да көздегені.

                             Қылығы қылбұрау сап санасына,

                             Қиялында аруға сөз береді.

                      Сүйетінін айтады жүрегімен,

                      Қалдырмайды мәңгілік тілегінен.

                      Жазирада жайқалған жауқазындай,

                      Садаға кетер ме еді гүл өңінен.

                      Бір жарық жайлағандай құбыласын,

                      Шашқандай ақ жаңбырдай шұғыласын.

                      Жас батырдың жанына дауа болды,

                      Тынымсыз тіршілікте мұңы басым.

                      Дүние кейіпке енді өзге мүлде,

                      Бір сыр бар сұлулықты сезгенінде.

                      Ғаламның ғашық нұры тұнып тұрды,

                      Аяулы Айша арудың көздерінде.

                      Жайқалды алау қырда көктем гүлі,

                      Екі жас күткендей ме көптен мұны.

                      Кездесті көркем жандар Түркістанда,

                      Хақ Тәңір аппақ нұрын төккен күні.

                      Айша қыз гүл секілді жұмақтағы,

                      Күміс нұр сынды тұнық бұлақтағы.

                      Дүние дүр сілкінген гәуһар кеште,

                      Белгілі бірін-бірі ұнатқаны.

                      Қыз Айша Қараханнан сөз алғандай,

                      Тәңірдің нұрымен жан тазарғандай.

                      Бұл күннің құрметі үшін құдіретті,

                      Жазуға болады екен ғазал қандай.

                      Махаббаттың қай кезде мұңы күшті,

                      Қос ғашық та жасырып сырын ішкі.

                      Тағдырға тілек етіп тілсіз ғана,

                      Бірін-бірі жүрекпен ұғынысты.

                      Алқалы топ елеусіз былай қалып,

                      Көп те отырды екеуін сынай бағып.

                      Жақсылықтың жаршысы секілденген,

                      Ақ көгершін ұшып жүр шыр айналып.

                            Мәңгілік гүл-жастықтың жаршылары,

                           Ғаламның түскендей боп бар шуағы.

                           Қоштасар кез де келіп, қимас сәтте,

                           Аспаннан аппақ жауын тамшылады.

                            Бұл Құдайдың кіршіксіз нұры ма еді,

                            Ғашық жардың гүлжауһар жыры ма еді.

                            Аспанда айнала ұшқан көгершіннің,

                            Аңғартып тұр бұларға сыры нені?!.

                            Сүйген жан көре алмайды күндіз күнді,

                            Көңілін Қараханның бұл қыз білді.

                            Қоштасарда Айшаға сыйға тартты,

                            Ақ кілем сегіз қырлы, жұлдыз гүлді.

                            Айшаның жайнап тұрды гүл әлемі,

                            Жүрегіне нұр түсті бір әдемі.

                            Жиегі алтын жіппен өрнектелген,

                            Бұл Тараз шеберінің кілемі еді.

                            Ару Айша әлдилеп тәтті арманын,

                            Жасыра алмай көңілі шаттанғанын.

                            Сол сәтте сезді жүрек, Қараханға

                            Өзінің де ынтызар боп қалғанын.

                            Қайран қалып ару қыз сыйға мына,

                            Түсті көркем көңілдің күй бағына.

                            Қымбат сыйды қымсынып қабыл алды,

                            Сыр мен мұң тең ұялап дидарына.

                            Тылсым нұр төгілгендей ғарыштағы,

                            Сый қылып Құран кітап табыстады.

                            Алла деп атқа мінген алқалы топ,

                            Киелі Түркістаннан алыстады.

                            Айша қалды өң мен түс арасында,

                            Сан түрлі ой бұла қыздың санасында.

                            Күймелі керуендер келе жатты,

                            Қас Сақтың ұлы дархан даласында.

                                               * * *

                    Тараз шәрі көрінген мұнарланып,

                    Сол сәттен көрер ме еді сыр аңғарып.

                    Кешқұрым қызыл күннің шапағына,

                    Жас батыр үндеместен тұр арбалып.

                    Бұл хәл де жұмбақ еді халыққа өзі,

                    Көптің де көңілі пәс ғаріп кезі.

                    Кеудесін әлсін-әлсін сипап қойып,

                    Қарайды күнбатысқа талып көзі.

                    Ол ару өмірінің шырағы екен,

                    Көңілінің ақкүміс бұлағы екен.

                    Кеудесіне жасырған қазынасы,

                    Айша ару берген кітап Құран екен.

                    Лайланбаған көңілдің ақ тұнығы,

                    Естен кетпес еркенің пәк қылығы.

                    Қарахан қалың ойда отырғанда,

                    Алыстан естілді анық ат дүбірі.

                    Қарақытай қаптаған кезең еді,

                    Шайқаста ер өлмейді, ез өледі.

                    Жаугершілік заманда жау жайратып,

                    Өліспей беріспейді, сезеді оны.

                    Оңдасын әрбір істі Хақ басынан,

                    Көреді бәрін тағдыр тақтасынан.

                    Қалың жауды қарсы алды ер Қарахан,

                    Тараздың ұлы батыс қақпасынан.

                    Жарамас жау тигенде тұрысқаны,

                    Басталды кескілескен ұрыс тағы.

                    Қиратты жау әскерін сол бір күні,

                    Қас Сақтың қайнап тұрған құрыш қаны.

                    Қарахан бұл шайқаста ту ұстады,

                    Бәрінен аман өтті, дұрыс бәрі.

                          Қара жау байтақ жерге ие болмас,

                          Халықтың ортаймасын ырыс-бағы.

                          Әскерлер әр тарапқа тарамдалды,

                          Жау шегінді, шайқас та тәмамдалды.

                          Тұтқиылдан қадалған кеудесіне,

                          Қарахан жау оғынан аман қалды.

                          Өмір, өлім арасы бір-ақ елі,

                          Тылсым күй батырдың шамшырағы еді.

                          Кеудесін сақтаған жау жебесінен,

                          Айша берген сол кітап Құран еді.

                          Көрмеді Қараханды соқыр өлім,

                          Сұр жебе тесе алмады көкірегін.

                          Алла деп атқа қонды қайта батыр,

                          Алқалап жеңісімен нөпір елін.

                                      * * *

                          Нұрға тұнып Түркістан атырабы,

                          Жүректі ғажап ойға батырады.

                          Хакім ата келеді көше бойлап,

                          Ол сопы мешітте азан шақырады.

                          Дүниеде дәруіш боп күнін көрген,

                          Құлшылыққа күні мен түнін берген.

                          Зікір мен мінәжаттан бас көтермей,

                          Жүрегіне тірліктің мұңын көмген.

                          Намазға барады ылғи сағынышпен,

                          Сол үшін Алла алдында бағы да үстем.

                          Сүлеймен Бақырғани досы екеуі,

                          Қожа Ахмет ілімінен қанып ішкен.

                          Айша ару Сүлейменнен дара туған,

                          Құдайдың мейірімен жаратылған.

                          Шежірені ақтарсаң арғы атасы,

                          Діндар сопы, текті боп таратылған.

                   Екі дос енші бөлмей тең өніпті,

                   Ұлықпатша әжені тел еміпті.

                   Текті әулетте бұла өскен Айша сұлу,

                   Тәңірдің хақ нұрына бөленіпті.

                   Жүрек те жақсы сөзбен тербеледі,

                   Адамға асыл ниет – ең керегі.

                   Хакім ата тірлікте Айша қызды,

                   Өз қызындай өзгеше көрген еді.

                   Күліп атты даланың тұнық таңы,

                   Жақсы күнге сыйлады үміт тағы.

                   Сүлейменнің үйінде Хакім ата,

                   Алланы мінәжат қып ұлықтады.

                   Көпшілік қабыл ет деп ғибадатты,

                   Тәңірге тілек қылып сыйға батты.

                   Қараханға дұға етіп іштей ғана,

                   Оңаша отыр Айша ару инабатты.

                   Толқуды жасыра алмай жүзіндегі,

                   Дірілдеп дидарында қызыл меңі.

                   Жүрегі бойжеткеннің жанып тұрды,

                   Жанарынан бір тамшы үзілгелі.

                   Көктем гүлі секілді көркі қандай,

                   Ал бірақ, белгісіз бір дерті бардай.

                   Қарахан тірі болса (сенеді оған),

                   Тұрмайды Айша қыздың сертін алмай.

                   Жазды өткеріп, көктем мен күзді өткеріп,

                   Құстар ұшты алысқа тізбектеліп.

                   Күндердің бір күнінде бұл Қарахан,

                   Сүйгеніне сөз айтар іздеп келіп.

                   Ғаламат бір күй ойнап көңілінде,

                   Өзгеріс болғандай-ақ өмірінде.

                   Ойға түсті сол күні оңаша қап,

                   Бәрі де енді Алланың әмірінде...

                                       * * *

                Қарахан күн кешуде ұлы елінде,

                Айшаның амандығы – тілегінде.

                Есінен кетпейді екен сол кездесу,

                 Жатталған жақсы күн боп жүрегінде.

                 Үш рет көргенде сөз айта алмады,

                Қыздан да бір іңкәрлік байқалмады.

                Бүгін түн түсінде бір аян көріп,

                Тұп-тұнық көңілінің шайқалғаны.

                Қаратаудың бойымен көш келеді,

                Сол бір көш қалың тұман кешкен еді.

                Кенет қара дауылдан кілт тоқтады,

                Қарахан тұр түсінбей ештеңені.

                Қалың көш әлденеден сескенеді,

                Біресе жау дейді екен көш дегені.

                Арасынан қажыған бір дәруіш,

                Иығынан теңді алып шешкен еді;

                Белгісіз көш мұнарды көрді кешіп,

                Осы жерден бұйырар соңғы несіп.

                Тең ішіне жұмбақ боп жасырынған,

                Қара айдаһар тұрыпты жолды кесіп.

                Халық та болып сонда алашапқын,

                Майданын кешкендей бір ғарасаттың.

                 Ақ аспанды торлаған қара бұлт,

                Белгісіндей елестеп нала сәттің.

                Түсініксіз бұл түс пе, әлде аян ба,

                Тылсым сырды ұқтырды қандай, Алла.

                Ғайыптан белгі берген сияқтанып,

                Бір бітпейтін тақсырет бардай алда.

                Үдей түсіп тағы да қорқынышы,

                Өнбей қойды әйтеуір сол күні ісі.

          Сан түрлі ойға түсіп, оңаша қап,

          Басылмай тұр әлі де толқынысы.

          Бұл қандай күй, өзі де түсінбеген,

         Төңкеріліп жатқандай ішінде әлем.

          Беймаза сәт болмысын шырмап алып,

          Осы жайдың қайтарар күшін немен.

          Жұлдыздар сөгілгендей ғарыштағы,

          Тұнық күн мен тыныш түн алыстады.

          Таң алды ниет етіп, дұға қылып,

          Бар істі Тәңіріне табыстады.

          Білінгендей тағдырдан анық белгі,

          Сан рет әулиелерге барып көрді.

          Батырдың көрген түсін, келесі күн

          Жүсіп дейтін тақуа жорып берді.

          Жалғанда тұра бермес бәрі мәңгі,

         Құрметтейді Тәңір де танығанды.

          Бұл Жүсіпке пайғамбар Жүсіп сынды

          Түс жоритын қасиет дарыған-ды.

          – Уа, Жүсіп, аян ба еді, түс пе еді бұл?!.

          Жүректің жайсыз жайға түскені бір.

          Сол түннен бері қарай, шынымды айтсам

          Сөніп бара жатқандай іштегі нұр, – 

          Тәңірден жұмбақ күйі не тіледі,

          Жүсіп те бәрін біліп отыр еді;

          Қарахан сөзін айтып болған кезде,

          Сөз бастады ашылып көкірегі...

          – Ей, Қарахан, батырым,

          Мықты болсын тақымың.

          Басыңнан бір бақ көрдім,

          Тәңір берсін ақырын.

          Жау жағадан алғанда,

          Елге әлек салғанда,

                      Топыраққа киелі

                      Көздің жасы тамғанда;

                      Бірге болғай еліңмен,

                      Айырылма жеріңнен.

                      Адам қашып құылмас,

                      Бәрібір бір өлімнен.

                      Келе жатқан көш ұлы,

                       Бұл – тағдырдың жасыны.

                      Халықпенен бірге бол,

                       Ұмытпағын осыны, – деп сонда бір тоқтады. 

Қарахан бұл сөздерден секем алғандай еді. Бірақ, сыр берген жоқ. Жүсіпке тіл қатып, сөзін бөлмеді. Жүсіп ары қарай сөйлеп берді...

                                 – Сақта, тағдыр тезінен,

                                Қайғы кетсін өзімен.

                                Кеше бір мұң байқадым,

                                Көгершіннің көзінен.

                                Шарқ ұрады көгершін,

                                Бұған тағы не дерсің?!.

                                Ел тізгінін қолыңа ал,

                                Арғы жағын көрерсің.

                                Ерсің жол да табатын,

                                Қайырылмасын қанатың.

                                Қара айдаһар – жауың ол,

                                Басқа қайғы салатын.

                                Алыста бір жақының,

                                Сені күткен, батырым.

                                Қиын жолдан айла тап,

                                Жеткенінше ақылың.

                                Он күншілік жол екен,

                                Жетсең – мұрат сол екен!

                                Бір арудың талабы,

                                Саған ғана оң екен.

                                Ол жан да жүр жырақта,

                                Көңілі алаң бірақ та.

                                Қара айдаһар – қайғы бұл,

                                Дайын болғын сынаққа.

                   Бір жақсылық болады,

                   Бір жамандық болады.

                   Пенде деген, жалғанның

                   Бес күндік бір қонағы.

                   Ер басынан бәрі өтер,

                   Елге болғын дәнекер.

                   Өмір дейтін – өлі түс,

                   Сәулесіне зар етер.       

                   Бәрі өтеді жалғанда,

                   Бейнет салып бар маңға.

                   Дүниеде қас-қағым,

                   Қалмау керек арманда.

                   Қарахан тұр ойланып,

                   Барлық істі ойға алып.

                   Қос жанары жұмбақ күй,

                   Әлденеге байланып.

                   Қиялымен жарысқан,

                   Тағдырымен табысқан.

                   Алтын түсті ақ сәуле,

                   Көрінеді алыстан.

                   Күйге түсті не түрлі,

                   Сүйгені сол секілді.

                   Өмір бойы сол жанмен,

                   Бір болуға бекінді.

                   Күн секілді Айша ару,

                   Гүл секілді Айша ару!

                   Сол есіне түседі,

                   Кездестірген сол жанмен,

                   Ақ көгершін құсы еді.

                   Көзін ашып көргені,

                   Хор қызындай жердегі.

                   Қасиеті өлмейтін,

                   Құран кітап бергені;

                   Бәрі де оның есінде,

                   Көктемнің гүл кешінде.

                   Тағдыр қосу керек-ау,

                   Келді сондай шешімге.

                               Көктен түскен нұр ма еді,

                               Шайыр жазған жыр ма еді.

                               Ешбір пенде аша алмас,

                               Құпиялы сыр ма еді.

                               Алда әлі мың сапар,

                               Шақырады дүр шаһар.

                               Жоспар да көп, ой да көп,

                               Түркістанға тартар ма,

                               Айша ару қайда деп.

                               Бақытына балар ма,

                               Жүрек отын жағар ма.

                               Ақ некелі жары ғып,

                               Гәуһар жүзік салар ма...

                                   * * *

           Бауырына басып байтақ боз даланы,

            Жүк артқан қалың керуен қозғалады.

            Ақық тас, асыл бұйым, мың қазына,

            Бәріне шығыс жұрты көз қадады.

            Діні өркендеп, саудасы өрістеген,

            Ел де ешкімге өліспей беріспеген.

            Кілем тоқып, әшекей заттар жасап,

            Халқы өзін дәлелдеген оң іспенен.

           Тараздың шежіресі көне дастан,

            Әр кезеңде өзінше әлем ашқан.

           Мыңжылдықтан мәңгілік басталатын,

           Шұғыласын шаһарға төгеді аспан.

            Керуен Ұрым барды, Қырым барды,

            Көрген жоқ бұзылғанды, құбылғанды.

           Шайырлар Тараз жайлы көп жазыпты,

           Жүрегіне жасырған жырын мәңгі.

            Керуен Қашқар барды, Шашты көрді,

            Тәңірім биік етіп бәсті берді.

           Жібек мата, алтынды сан бұйымдар,

           Таразды айшықтайтын басты белгі.

           Бұл сауда керуені Шамға келді,

           Айшылық алыс жол жүріп, таңда келді.

           Саудамыз өрістесе өмірге құт,

           Бұл да бір көпшіліктің арманы енді.

           Бағдатты бетке алды қалың адам,

           Бұл бір жер көрмеген де, танымаған.

           Керуен шарлайды әлі талай жерді,

           Ырзық беріп, қойса егер Тәңір аман.

           Өркендеп өзге елдермен алыс-беріс,

           Арта түсті аз күнде барыс-келіс.

           Өркениет өріне өрлей шыққан,

           Кеңейе берсін әр кез өріс тегіс.

           Бұл Тараз жұлдыз тектес шұғылалы,

          Жайқалған жасыл түсті гүлі, бағы.

           Дін ислам орнаған жұмақ шаһар,

           Халқы да қастерлеген құбыланы.

           Шаһарды жарып Талас шалқып аққан,

           Ғажап күйге бөленіп толқын атқан.

           Сұлулары мөлдір көз, қиылған қас,

           Шашына келістіріп шолпы таққан.

           Керуен Самарқанға талай барды,

           Дүние нұрға шомып, арайланды.

           Жол бастап барған батыр бұл Қарахан,

           Шаһардың келешегін тағы ойланды.

           Бұл Тараз көне мекен шежірелі,

           Қарға адым сайын тарих кезігеді.

           Тараздың табиғатын түсінген жан,

           Өзін де сол шаһарлық сезінеді.

           Сауданың парқын біліп, барлап көрді,

           Қазынаны әр елге таңдап берді.

           Керуен күн-түн демей сегіз айда,

           Бірқатар мемлекетті шарлап келді.

           Шаһарды ғаламатқа теңер ме еді,

           Асыл бұйым көп, бөлек зері, өрнегі.

           Жаһанға жақсы атын жайды бүгін,

           Жібек тоқып Тараздың шеберлері.

          Алтынменен өрілген жібек бұйым,

          Шертетіндей мәңгілік жүрек күйін.

          Шартарапқа шаһардың аты шығып,

           Асып тұрды тап-таза тілектейін.

           Пайда боп жібек орны енді ондаған,

           Шаһардың шалқар сәтін кең толғаған.

           Ол қытай мен үнді өрнектері және

           Византия күлгінінен кем болмаған.

          Зергерлік өнер дамып, шарықтады,

           Тараздың атқандай боп жарық таңы.

           Керуен сауда көркейіп, ел аралап,

           Еңбекке араласты халық тағы.

           Жұлдыз аттас шаһардың бағы асыпты,

           Жақсы кезең жұртқа да жарасыпты.

           Орта Азия елдері ішіндегі,

           Тараз даңқы өзгеден дара шықты.

          Ежелден-ақ сай болған дәулетіне,

           Шаһардың жанданған кез сәулеті де.

           Тәңірдің алқауымен тылсымнан кеп

           Орнай қалған сияқты жер бетіне.

          Жайқалған жұмақ сынды жасыл бағы,

           Сұлу жер сол бір ұлы ғасырдағы.

           Ақ жұлдыздар аспанда мың тербеліп,

          Тұрғандай қара жерге шашылғалы.

           Бұйыртып Тәңірінің сәтті күнін,               

           Керуен Таразға аман жетті бүгін.

           Қас Сақтың қай қиыры болса-дағы,

           Бар жерде дәлелдейді тектілігін.

           Баратын әлі талай сапар да көп,

           Байланыс орнататын шаһар да көп.

           Қолынан өнер тамған хас шеберлер,

           Күн сайын қосылуда қатарға кеп. 

           Аралап дархан дала, байтақ елді,

           Ақ көгершін шаһарға қайта келді.

           Көп уақыт келмей кеткен асыл құсқа,

           Қарахан бір бұйымтай айтады енді.

           Бір болуға жазды ма Тәңір бастан,

           Ол белгісіз...бола ма бағың да асқан.

           Хасан шебер түнімен әшекейлеп,

           Жүзік жасап беріпті лағыл тастан.

           Көрінер ме бір көрген бақ қайдағы,

           Тағдыр бәрін сынаққа ап, қақпайлады.

           Қарахан асық болған Айшаға деп,

           Көгершін қанатына хат байлады.

           Батырдың ұғынғандай ақ тілегін,

           Ақ көгершін қанатын қақты керім.

           Сол сәтте ерекше бір күйге түсті,

          Сезінгендей көктемнің тәтті лебін.  

           Жүзікте тұнған сыр мен сағынышты,

           Ақ көгершін алысқа алып ұшты.

           Би болсын, бек те болсын, кім болса да,

           Адам дейтін сезімге бағынышты.

           Ғаламның сыры адамға ашылмаған,

          Жалғанның жұмбағы жоқ жасырмаған.

           Мәңгі күй боздап тұрған боз далада,

           Сарыны бір сәтке де басылмаған. 

                              * * *

     Бүгін де бір тылсым нұрлы таң атты,

     Шұғыласын бар әлемге таратты.

     Түнде жұлдыз жарық болған ерекше,

     Күндіз күн де арайланған бөлекше.

     Тек жақсылық болған әр кез тілегі,

     Айша ару бақшасында жүр еді;

     Құдай дейтін құдіретті, шебер шын,

     Бақшасына қонды аппақ көгершін.

     Талай сәттен бері оны көрмеген,

     Көрмеген соң жүрегі де шерлеген.

     Көгершінді қуанышпен қарсы алды,

     Құстың мына сапарына тамсанды.

     Қайдан келді, неге келді көгершін,

     Қанатымен қыз жүрегін жебер шын.

     Түркістанда күн де бүгін түрленді,

     Хат келіпті, хатпен бірге нұр келді.

     Хатқа Қараханның сөзі басылған,

     Бір сөз Айша қыздың бағын асырған.

     «Бір жылдан соң мені сонда күт», – депті, 

     Жалғыз ауыз сөзбен бәрін діттепті.

     Айша сұлу сүйіншіге қуанды,

     Жүрегі де жақсы сөзбен жұбанды.

     Ғалам қандай күйге түскен ғаламат,

     Бұл хат та сыр әрі мәңгі аманат.

     Бойжеткенге көрсетіп тән хас үлгі,

     Хатты аппақ орамалға жасырды.

       Көңілінен демегендей ұлы күш,

       Бұл бір кезең қайталанбас құбылыс.

       Ойға шомды, күйге түсті не түрлі,

       Бейне ертегі әлемінде секілді.

       Қараханға жауап жазды кешқұрым,

       Жүрегінің жайып аппақ хош гүлін.

       Сағыныш бар жүрген жанда жырақта,

       Қыз көңілі айта алмайды бірақ та...

       Айтпады оны, түп сертінен таймады,

       Құстың қанатына хатты байлады.

       Санасында қалды бәрі сақталып,

       Ал, көгершін ұшып кетті хатты алып.

       Бұл тылсым жайт таңдандырмай қоймады,

       Арманы енді орындалса ойдағы.

       Алдағы күн сыйлай ма екен бақытын,

       Жүректерге төгер ме екен жаһұтын.

       Әлдеқандай сор дайындап қойды ма...

       (Қайдан келді қара түсті ой мына).

       Тағдыр жайлы білген емес ешкім де,

       Бәрі сыйған жалған дейтін бес күнге.

       Оны пенде түсінбеген жалғанда,

       Содан бәлкім кетеді екен арманда.

       Бір болмақ бар болса-дағы фәниде,

       Бірге өлмек жоқ, бұл ақиқат әрине.

       Қобыз-кеуде түрлі күйді шертеді,

       Өмір деген емес бірақ ертегі...

                * * * 

                  Жалған десең жалт ойнайды аспанда,

                  Арман десең тіл бітеді тастарға.

                  Тараз жақтан көтеріліп керуен,

                  Ұлы сапар басталған кез Қашқарға.

                  Түрлі бұйым керуендерге артылған,

                  Айқындап тұр әрқайсысы нарқын нән.

                  Әр әшекей әдебінде бір мін жоқ,

                  Барлығы да жасалған ақ алтыннан.

                  Айлық жолды артқа тастап жетті енді,

                  Қарсы алысты қиырда бір көктемді.

                  Бұл да тарих қойнауына енген сәт,

                  Ешбір пенде қайтара алмас өткенді.

                  Бір-біріне сый берісіп, сый алды,

                  Ұлы сапар қамтып берген қиянды.

                  Сауда көпестері бірлік бекемдеп,

                  Өнерпаздар шарықтатқан күй-әнді.

                  Бұл кездесу тарихтағы алтын шақ,

                  Қос шаһардың асқақтатқан даңқын сәт.

                  Төрткүл дүние бұған куә болғандай,

                  Аспандағы жұлдыздар да жарқыл сап.

                  Білімі бар тылсым тартқан ғарыштан,

                  Білігі де жұрттан асқан данышпан –

                  Жүрді мұнда ұлы Жүсіп Хас Хажиб,

                  Атағы да ұшқан құспен жарысқан.

                  Баласағұн деп атаған ел оны,

                  Жұрттан асқан білімі де беделі.

                   Сыйға тартты «Құтты білік» кітабын,

                  Осынау бір кездесуде келелі. 

                  «Құтты білік» – әділдіктің дастаны,

                  Жырламайтын ақиқаттан басқаны.

                    Қас Сақтың да қара жері тербеліп,

                     Руһтанған ұлы Тұран аспаны.

                    Бұл сапар да ғажайып бір кез еді,

                    Қос тарап та мұның бәрін сезеді.

                    Алыс-беріс,

                    Барыс-келіс болғанда,

                    Үзілмейді өмірдің ұлы өзегі.

                    Қараханға ашылғандай жаңа әлем,

                    Мақсаты да орындалды шамамен.

                    Ең бастысы – барлық дәуір білгірі,

                    Жүз көрісті Жүсіп дейтін данамен.

                    Есте қалған 

                    Естелік боп дүр шаһар,

                    Баяны мол берекелі бұл сапар.

                    Тараз шәрі шабыт алып келеді,

                    Келісімге қол жеткізіп бірқатар.

                    Тараз аты өрлей берді уақытпен,

                    Игілікті,

                    Берекелі бақытпен.

                    Бұдан кейін жолға шыққан мың керуен,

                    Көзді арбайтын қазыналы жаһұтпен.

                    Кете берген Тараз аты аспандап,

                    Тарихта алда жаңа кезең басталмақ.

                    Көп халайық тілеп жүрді Тәңірден,

                    Кетпесін деп іргеден құт,

                    Бастан бақ.

                    Ең бірінші Хаққа мадақ айтқаны,

                    Қашқар жақтан абыроймен қайтқаны.

                    Бұдан кейін

                    Мың сан жерді аралап

                    Келгені де,

                    Айта жүрер жайт-тағы.

                 Қараханның құрметтеліп есімі,

                 Нұрға толып Тараз шәрдің 

                 Алтын бесігі.

                 Жер жүзіне даңқы шыққан бар елдің,

                 Осы күні айқара ашық есігі.

                          * * *

                Тараздың бұлтсыз ақ таңы,

                  Енді не болмақ?!.

                 Осы сөз елдің баққаны.

                 Сарайда жүрген уәзірлер,

                 Билер менен бектер де,

                 Қарапайым көп халық,

                 Бір-бірінен сұрауға мұны батпады.

                 Аппақ нұр жауып аспаннан,

                 Өтуде өмір,

                 Орнында тұрмас рас, жалған.

                 Төрт құбыласы тең болып,

                 Іргесі берік, кең болып бұл кезде

                 Қараханидтердің алтын дәуірі басталған.

                 Тарих та солай жырлаған,

                 Уақыт дегенің 

                 Уыста тұрмай зырлаған.

                 Жай түскендей боп сол күні кешке көңілсіз

                 Басталып кетті шырғалаң.

                 Ел ішіне сап бүлік көп,

                 Таразды алмақ қарақытайлар кіріп кеп.

                 Бағзыда жеңіліс тапқаны,

                 Бір-бірін қорқып сатқаны,

                 Тұрғандай еді тағдырларында тұнып кек.

                 Қайтармақ болып дұшпанды,

                 Ел атқа қонды,

                 Бәрін де ыза қысқан-ды.

                 Басталмай жатып қан майдан,

                  Қарақытайлардың елшісі бірден ұсталды.

                  Жау жағадан суық қолын артады,

                  Бөрі етектен тартады.

                  Бір-біріне кереғар бұл дүниенің,

                  Қайғысы мен қасіреті бар тағы.

                   Ажал оғын кезеді,

                  Кетер бәрі

                  Келсе өлім кезегі.

                   Қасіреттен күркірейді түнімен,

                  Ұлы Талас өзені.

                  Алатау тұр мұнартып,

                  Уақыттың иығына жүк артып.

                  Ер болып тусаң тірлікте,

                  Ел үшін өлген мың артық.

                  Қаратау да қайғылы,

                  Шөккендей боп айбыны.

                  Қараханид дәуірінде сол кезде,

                  Қарақытайлармен болған соғыс әйгілі.

                  Ысқырып ұшқан жебелер,

                  Өлік үйілген төбелер.

                  Сүйегіңді жасытып,

                   Шымырлатып жаныңды...

                  Тілекті Тәңір бере гөр!

                  Шаһит боп кеткен

                  Мыңдаған талай есіл ер,

                  Руһ шақырса айбатты ердің сесі дер.

                  Ел менен жерді жаулаған құлды өлтірген

                  Қағанды да,

                  Құлды да Құдай кешірер.

                  Әскерлер өліп жаудан да,

                  Үйілген сүйек биіктегендей таудан да.

                   Сауға сұрады тұтқын елшіні босат деп,

                  Күн бесіннен ауғанда.

                 Қарахан да құсалы,

                Ерлер шаһит..

                Еркіндігін тұсады.

                Талай сарбаз жау оғынан мерт болды,

                Толса қане қара жердің құшағы.

                Шаһар қираған,

                Бұл көрініс жан руһын қинаған.

                Өрістеген өр Тараз

                Сол кездегі уақыттың

                Маңдайына сыймаған.

                Жаугершілік жұт болар,

                Жаудың көзі сұқтанар.

                Әлі талай дәуірлердің көшімен,

                 Шаһарға да құт қонар. 

                Қарақытай ала алмады шаһарды,

                Екі жақтың қағаны өліп қаһарлы.

                Өздерінше мәміле қып

                Қос тарап,

                Жау жағы да аяқтады сапарды.

                Тұнық аспан түнерді,

                Тұлпарлар да үзе алмай шідерді.

                Бас уәзір боп билік еткен Қарахан,

                Қарақытай елшісін тұтқыннан

                Босатып жіберді.

                Жауыменен тартысып,

                Жаны күйіп, шарпысып.

                Қарақытай енді аяқ баспауға

                Кете барды ант ішіп.

                Заман болған алағай да

                Бұлағай,

                Тағдыр бәрін тұрар ма екен сынамай.

                Жоқ боп кеткен талай шаһар тарихта,

                Уақыттың тезіне шыдамай.

                  Тараз қалған жұлдыз тектес жердегі,

                  Тағдырында,

                  Тарихында уақыттың кермегі.

                  Болмысында бүтін шер,

                  Маңдайында мыңжылдықтар өрнегі.

                  Тараздың аппақ ақ таңы...

                   Қаған кім болмақ?!.

                  Осы сөз елдің баққаны.

                  Сарайда жүрген уәзірлер,

                  Билер менен бектер де,

                  Қарапайым көпшілік,

                  Қараханнан сұрауға мұны батпады.

                  Ел күтеді Тәңірінің жарлығын,

                  Толғанатын хал бүгін;

                  Уақыт дейтін әмірші,

                  Көрсетеді барлығын.

                  Тәңір берсін амандық,

                  Кетсін әрі жамандық.

                  Жергілікті ел белсеніп,

                  Жұрт қолдап,

                   Сайлап алмақ Қараханды қаған қып...

                  Басшысыз ел жетім,

                  Жер жетім...

                  Тараз шәрі дүр сілкінер кез келді,

                  Мұнар басқан келбетін.

                   Сондай да бір күн болған,

                  Сондай да бір түн болған.

                  Шежіреге алтын әріппен жазылып,

                  Қара әріппен жазылып,

                  Өте береді бұл жалған…

                                         ЕКІНШІ БӨЛІМ

Қарахан Айша бибі қабірінің жанында бүгін екінші күн аза тұтып отыр. Көрген түс секілді алтын дәурен, қым-қиғаш болса да қасиетті кезеңдер екен. Жалғанда жанымен сүйген жанның фәниден мезгілсіз көшіп кетуі өзегін өртейді. Оның көз алдынан, ой-санасынан бәрі де ауыр естелік боп қозғалып өтті. Жалған дүние, сен кімге опа бердің. Тарихта жалған дүниеден жылап көшкен ғашықтардың басы да, соңы да біз емес шығармыз...

Қарахан қайтадан қалың ойға берілді. Көзінің алды мұнар елес, бұлдыр сағым, бірақ санасы сайрап тұр...

                         Бәрі де шебер дейді Хақ хакімді,

                         Ақық күн аппақ нұр боп ақтарылды.

                         Тәңір алқап,

                         Аруақ жебеп бүгін,

                         Қарахан қаған болып таққа мінді. 

                         Хақ Тәңірдің нұрымен тербеледі,

                         Тыныштық қой халыққа ең керегі.

                         Тағдыр дейтін таразы қай кезде де,

                         Пендеге бақ пен сорды тең бөледі.

                         Құрылып жаңа дәуір қағанаты,

                         Орындалсын уақыттың аманаты.

                         Тарихқа темірқазық болып қалған,

                         Таусылмайды Тараздың ғаламаты.

                         Кеудесіне тұрғандай Тұран сыйып,

                         Қарахан ер сертіне қыранша ұйып;

                         Серт етті қалың елге,

                         Жалпақ жұртқа,

                         Қасиетті Құран сүйіп.

                         Ту ұстап көтерілді таққа қарай,

                         Түскендей жер бетіне Хақтан арай.

                         Жалғанда жан аямас елі барда,

                         Қияды топырағын жатқа қалай...

                    Тұрғандай руһынан Тәңір демеп,

                    Бүгіннен басталады өмір бөлек.  

                    Аманат арқалаған асыл ерге,

                    Берсе еді мақсат шырақ,

                    Көңіл медет.

                    Бәрі сай тұғыры мен тұлғасына,

                    Абырой да жетеді бір басына.

                    Ел ісінен қолы қалт еткен кезде,

                    Ақ көгершін айналды сырласына.

                    Бұл ежелден батырдың серігі еді,

                    Көзіне көктемде бір көрінеді.

                    Алыста қап аңсатқан аяулы жан,

                    Айша дейтін көңілдің көрігі еді.

                    Бір көргеннен нұры боп көзіндегі,

                    Жыры болып гүл жауһар сезімдегі.

                    Қаған болған алғашқы сол бір түні,

                    Қарахан ала таңға көз ілмеді.

                     Басында ең әуелі елдің ісі,

                    Ер сыналар мұндайда – 

                    Белгілісі.

                    Таң бозында дұға оқып,

                    Ырым қылды,

                    Тәңірге аян өмірдің ендігісі.

                    Әлі Тараз оранар көктем гүлге,

                    Не болса да көреді көппен бірге.

                    Келер күнді көркемдеп алу керек,

                    Өкінгенмен пайда жоқ өткен күнге.

                    Тағы да бір таң атты шұғылалы,

                    Естілді бозторғайдың шырын әні. 

                    Қарахан төсегінен тұра берді,

                    Бетке алып қасиетті құбыланы…

                                    * * *

              Ақшуақ нұрлы

               Айша ару текті,

              Ибалы, 

              Көзінде тұнған ақ гүлдей ары,

              Иманы.

              Еркелеп өскен еліктей ерке сұлудың,

              Нәзік жүрегін қатал тағдыр бір қинады.

              Сүлеймен әке

               Бет түзеген-ді бақиға,

               Бұл да бір ауыр

              Күтпеген болды уақиға.

              Жылаған Айша жүрегі сыздап,

              Жаралы,

              Жасына қыздың жалған дүние тати ма?!.

              Көзінің алды 

              Айыға алмай мұнардан,

              Қайғы хал кешіп,

              Тірліктен қандай ұғар мән...

              Тақуа әке елестей берді көзіне,

               Құл Қожа Ахметтің жаназасын өзі шығарған. 

              Яссауидің шәкірті болған сенімді,

              Серті де берік,

               Ісі де болған өнімді.

              Бейдауа қайғы

              Беймезгіл келіп басыңа,

              Қайтесің енді 

               Көк мұнар басса көгіңді.

              Анасы Әнбар

               Сұлу да бекзат жан ізгі,

              Құрметтеп өткен 

              Сүлеймен сынды абызды.

              Жалғанда мынау

              Жесірдің мұңы – жалқы мұң,

              Жұлдыздар оған жылап та тұрған тәрізді.

           Әулие Қарабураның бұл бір ұрпағы,

           Жақсы аты жастай

          Жауһардай болып шырқады.

           Сіңлісі Бегім сұлуды алған бір кезде,

           Санжар дейтұғын 

          Қыпшақтың даңқты сұлтаны.

           Бәрінің мұнда

           Күн ауғандай боп басынан,

           Кілт үзілгендей

           Арнасы нұрлы асыл ән.

           Баба Әже отыр

           Қайғыдан қара жамылып,

           Бұл ізгі кісі Айшаны баққан жасынан.

           Сүлеймен дана

           Жоқ енді мынау фәниде,

           Азалы күй бар

          Түркістандағы әр үйде.

           Өмірдің заңы

           Өзгермес мәңгі қалпында,

           Тірі адам тірлік қыла береді,

           Әрине...

           Айшаны түнде

          Басқандай сірә қалың ой,

          Тылсымның күйі

          Көрсеткендей ме тағы бой.

           Жалғанда мәңгі

           Жасамас ешкім ғұмырын,

           Жақсы адамның да өлімі кейде абырой.

           Сүлеймен қызы Айша ару сұлу,

          Сымбатты,

           Ақ таңда бүгін

           Тәңірге жұмбақ тіл қатты.

           Сақтасын деді

           Әрқашан ажал оғынан,

           Өзі үшін барлық адамды әр кез қымбатты.

              Арта түскендей

              Әкеге деген сағыныш,

             Ортайып қалған сияқты мұнда

             Бақ-ырыс.

             Жаныңа қиын

             Жүректе болса жарылыс,

             Санаға ауыр

             Басталып кетсе сабылыс.

             Сақтанып тұрмас

             Өмірдің тепе-теңдігі,

             Тарыла берер фәнидің кейде кеңдігі.

              Айша ару

              Ұлы Сүлеймен Бақырғанидің

             Ұлағат жолын

             Жалғайтын ұрпақ ендігі.

             Түркістан шәрін

              Қара бұлт торлап тұрғандай,

             Тағдыр да торын

             Тақуаларға құрғандай.

              Жас құрақ сынды

             Желкілдеп өскен Айша ару,

              Ерте бойжетіп

             Даналыққа бет бұрғандай.

              Күн салқын тартып,

              Ақ жауын тұрды себелеп,

              Су суып берді...

             Сүмбіле түсті...

              Не керек.

             Айшаның ойын жетелей берді аулаққа,

             Қанаты алтын көбелек...

                                       * * *

                    Түн іші...

                    Кіргендей біреу сарайға

                    Суыт жүрісі.

                    Қарахан дереу оянып

                    Нөкерін шақырды,

                    Кеткендей болып тынышы. 

                    Қаған сарайы...

                    Естілді дауыс жаңғырып,

                    Әлдебір пенде

                    Кіріп кеткен бе қаңғырып.

                    Кім жіберді оны,

                    Жауы кім мұның іштегі,

                    Жауапсыз сауал мәңгілік.

                    Орнынан тұрды ақырын,

                    Кім болды екен бұл пақырың.

                    Кенеттен кенет

                    Айқара ашылып есігі

                    – Дат, тақсыр! – деді батыл үн.

                    Тірлік пе мынау бас кетер,

                    Қорқақтың күні

                    Қорқаулықпенен босқа өтер.

                     Біреуді сүйреп қаған алдына ап келді,

                    Қос нөкер.

                    – Сен кімсің? – деді

                    Қарахан қаған қаһарлы,

                    Қайқы қылышын 

                    Қыл мойынына апарды.

                    Бұл жайтты естіп

                    Әскерлер түгел дүрлікті,

                    Қым-қуыт қылып шаһарды.

                    Қараханның кеудесін кернеп сансыз мұң,

                    Қаған сарайын жағалап жүрген

                    Жансыз кім...

                    Сатқын бары анық

                    Мына сарайдың ішінде,

                    Ісін істеген арсыздың.

                    – Зынданға таста...

                    Қарахан қатаң бұйырды,

                    – Шолыңдар түгел көз жетпес алыс,

                    Қиырды.

                    ...Қағанның қатал мінезі менен шешімі,

                    Әлгі жансыздың

                    Иманын бірден үйірді.

                    Кеудені қысып,

                    Көңілде күйіп шер деген,

                    Көре алмай жүр ме

                    Қағанның даңқын өрлеген.

                    Сақалы аппақ,

                    Жүзі қап-қара жансызды,

                    Қарахан бұрын

                    Мына маңайдан көрмеген.

                    Қаған бұйрығын сірә да кімдер 

                    Екі етпек,

                    Әлгі нөкерлер

                    Жансызды кетті жетектеп.

                    Қапаста ұстап

                    Біліп ап бұл кім екенін,

                    Зынданнан ары

                    Дар ағашына әкетпек.

                    Ашылды бәрі...

                    Жансыздың Құлшақ есімі,

                    Алатау асып келіпті

                    Болмай несібі.

                    Үш күннен кейін 

                    Орындалды қаған бұйрығы,

                    Екі болмайды ешқашан

                    Ердің шешімі. 

                    Сатқын кім десең...

                    Қарақұл екен ежелден,

                    Қараханның сыртынан қару кезенген.

                    Сезген соң бәрін...

                    Ол қашып...

                    Бірақ ұсталды,

                    Өте алмай қалып Талас дейтұғын өзеннен.

                    Қарақұл деген

                    Қарауыл еді сарайда,

                    Үндемей жүріп

                    Осында екен бар айла.

                    Көз бенен сөзден құтыла алмай...

                    Ұсталды,

                    Адамның сөзі,

                    Көзі де болған шарайна.

                    Екеуі бірге

                    Жамандық іске жең түріп,

                    Қағанның күйін

                    Қаралы сәтке келтіріп;

                    Арнасын бұзып,

                    Өмірін үзіп жібермек,

                    Қараханды өлтіріп.

                    Қарахан менен Айшаның жайын білетін,

                    Білсе де

                    Білмеген сияқты боп жүретін.

                    Қағанды қорлап,

                    Өлтіреміз деп жүргенде,

                    Өздеріне енді

                    Оқылды бүгін шын үкім.

                    Қызғаныш дейтін

                    Өзекті талай өртеді,

                    Сатқындық дейтін

                    Адамзаттың бір дерті еді.

                    Жалғанда бірақ бәрі де жақсы боп кетсе,

                    Болып шықпай ма ертегі...

                    Тараздың түні

                    Ерекше бүгін түнерді,

                    Қарахан үнсіз,

                    Тұлпардай болып шідерлі.

                    Ертесі күні бесінге қарай,

                    Елшісін

                    Құлшақ еліне жіберді.

                    Қаһарланса ол

                    Қара жер тегіс шайқалар,

                    Қағанды кім бар

                    Бұл райынан қайтарар.

                    Аттанар шақта

                    Елшіге нықтап тапсырды:

                    – Сатқындық соңы

                    Өлім болатынын айта бар...

                   Бастамақ боп бір сапарды,

                   Күн кешпек болып

                   Бір сәтке ел қатарлы;

                   Кеш батқан кезде

                   Қырық нөкерін ертіп ап,

                   Тастап шықты шаһарды...

                                         * * *

                   Он сегізге толған Айша гүл сынды,

                    Жанары мен жүрегіне нұр сіңді.

                   Қыздағы сол 

                   Өрлік пенен тектілік,

                   Адамзатқа ұғындырған тылсымды.

                   Келбеті де көркем еді,

                   Арайлы,

                   Көздерінен керемет күй тарайды.

                   Аппақ арман жетегінде,

                   Айша ару

                   Болашаққа үмітпенен қарайды.

                   Басындағы құндыз бөрік кигені,

                    Тазалық пен арға адалдық сүйгені.

                   Жарасады алтын зерлі ақ көйлек,

                   Әсем күміс түймелі.

                   Ақ көйлектің етегі де бүрмелі,

                   Көзі тұнық,

                   Қасы қара сүрмелі.

                   Жанарында жұлдыз жанып тұрғандай,

                   Дүниені балқытқандай үр демі.

                   Күздің таңы...

                   Ерекше сәт,

                   Тұнық күз,

                   Сайрап жатыр келешекке үмітті із.

                   Таң бозында серуенге шыққаны,

                   Жанында бар қырық қыз.

                   Құстар қайтып, 

                   Тербеледі қайыңдар,

                   Қыз жүрегі бәрін анық пайымдар.

                   Ен далада еркелеп ән салады,

                   Айдай сұлу айымдар.

                   Қыздар шыға берген сәттен шаһардан,

                   Жетеледі алып ұшқан ақ арман.

                   Керуен күнде,

                   Серуен бақша заты нұр,

                   Гүлбақша деп аталған.

                   Түркістанның тұнық бүгін ақ таңы,

                   Құбыладан қоңыр самал соққаны.

                   Жанындағы қырық нөкермен бірге,

                   Гүлбақшаға Қарахан кеп тоқтады.

                   Көктен тағы төгілгендей жарық нұр,

                   Басылғандай қос жүрек те жанып бір.

                   Қарахан мен Айша сұлу бір-бірін,

                   Үнсіз ғана ұғынысып, танып тұр.

                 Бірін-бірі екінші рет көргені,

                 Ізетпенен ізгі сәлем бергені.

                 Қарахан бұл падишадай жаһанда,

                 Айша ару періштедей жердегі.

                 Екі ғашық тілсіз ғана тілдескен,

                 Сезім күйін жүрегімен бір кешкен.

                 Қырық нөкер құбылысқа көзайым,

                 Қырық ару ештеңені білместен.

                 Өмір сыйға бөлсе түгел бес күнін,

                 Ұмытылар жалқы қайғы,

                 Ескі мұң.

                 Жұлдыз балқып,

                 Дала шалқып жатқанда,

                 Екі ғашық серт байласты кешқұрым.

                 Алтын түсті нұр тамшылап тұр көктен,

                 Көз қуанған керемет кез бұл неткен.

                 Қос жүректі жұмақ сәтке бөлейтін,

                 Күтеді әлі екі жасты гүл көктем.

                 Сәт еді бұл ғажап үміт сыйлаған,

                 Дала күйін жүрегіне жинаған.

                 Шын ғашықтың серті осы екен,

                 Бір-бірін,

                 Өзге түгіл, өзіне де қимаған.

                 Қыздың сөзі,

                 Дүниеде дүр сағым

                 Сүйгеніне сыйлар еді гүл шағын.

                 Сүттей аппақ Ай туғанда аспанда,

                 Боз даладан естіледі бір сарын.

                 Жігіт серті,

                 Аманат қой қыз деген,

                 Аппақ гүлді арамдықпен үзбеген.

                 Махаббаттың баяны сол мәңгілік,

                 Жүру керек ғашық салған ізбенен.

                  Берсін Тәңір деп тілейді баян бақ,

                  Сүйген жардан қалай ғана аянбақ.

                  Үш күннен соң тұрды қаған Қарахан,

                  Аса өзені жағасына аялдап.

                  Төңіректің бәрі түгел тыншыған,

                  Естілгендей ғарыштан бір тылсым ән.

                  Сол кезеңде өзен жағалауынан,

                  Сынық қанат аққу көрді сыңсыған.

                  Жалғыз қалған жаралыдай жаһанда,

                  Қайран аққу,

                  Жетім сынды жапанда.

                  Жасын төгіп жоқтап тұр ғой сыңарын,

                  Тағдыр дейтін кейде осылай қатал да.

                  Сол көгершін жұбата алмай жүр ұшып,

                  Бірін-бірі

                  Тылсым тілмен ұғысып.

                  Қапияда жауған салқын жаңбырдан,

                  Кеткендей ме тіршіліктің гүлі үсіп.

                   Бұл Қарахан нені көрді,

                  Нені ұқты,

                  Тамырына тағдыр күйі толыпты.

                  Алдағы өмір

                  Бәлкім,

                  Тәңір біледі,

                  Сынық қанат аққу болып жолықты.

                  Ұлы Тәңірінен медет тіледі,

                  Бір нәрсені сезгендей ме жүрегі.

                  Ешбір жаудан қорықпаған қағанның,

                  Мына жайттан сескенгені шын еді…

                                        * * *

                    Қарахан қаған

                    Жаңа өріс ашып, жаңа сәт,

                    Бойында тұнып кісілік пенен парасат.

                    Беделі асып,

                    Мерейі тасып бұл күнде,

                    Талас бойында күн кешіп жатты,

                    Тамаша-ақ.

                    Жағасы жасыл,

                    Табиғаты ерек Таласты

                    Жұмақ мекендей 

                    Жер қылғаны шын жарасты.

                    Жолдарды жолға жалғай да жүріп тынымсыз,

                    Күн менен түнге қарамай,

                    Кейде таң асты.

                    Ұлы жолдарды

                    Жүріп те өтті қаншалық,

                    Талай елдерге жол салып.

                    Мың керуенге артылған жібек жауһарға,

                    Қарайтын болған төрткүл дүние тамсанып.

                    Көз ұшындағы көрініс қандай

                    Көркем-ді,

                    Көре алмас жаудың өзегі талай өртенді.

                    Бүгінде бәсі биік болып тұр Тараздың,

                    Ешкім де болжап біле алмас бірақ ертеңді.

                    Жаһанға тарап

                    Жанған шамшырақ шаһардан,

                    Олжалы болып келген де кез көп сапардан.

                    Таразды басып өтетін даңқты ұлы жол,

                    Осы кезеңде Жібек жолы деп аталған.

                    Керуен көші Батысқа жолды жалғаған,

                    Алтын дәуірлер Шығысқа қарай самғаған.

                    Таластың толқын күйі тербеген сұлулар,

                    Шығыс шайырларын тамсандырудан танбаған.

                     Әсем әуезбен даланы баурап құс әні,   

                     Ғайыпқа сіңіп,

                     Ғарышқа қарай ұшады.

                     Жұлдыздар бүрлеп,

                     Қызғалдақ гүлдеп, басталды

                     Жарқын өмірдің мысалы.

                     Мөп-мөлдір көзді сұлулар мұнда күн кешкен,

                     Шығыстан сонда жауһардан қымбат жыр көшкен.

                     Шын шайырларға шабыт сыйлаған Айлы түн,

                     Қырда қаптаған гүлдестең.

                     Тірліктің мұнда ғажабы,

                     Дертіңді емдеп жазады.

                     Төгіліп тұрды Жәмидің көркем жырлары

                     Хафиздің мөлдір ғазалы.

                     Тербеліп сұлу қайыңдар,

                     Жырға арқау болды Айдан да аппақ айымдар.

                     Ғазал оқиды гүлбақшаларда кешқұрым,

                     Фирдоуси,

                     Сағди,

                     Руми сынды шайырлар.

                     Тербелген күйде 

                     Таластың тылсым толқыны,

                     Сыңғырлап күліп

                     Сұлулар жүрген шолпылы.

                     Шығыс аспанын жап-жарық қылған 

                     Бар жұлдыз

                     Тараз шәрінен қайтадан шыққан сол күні.

                     Тоғысты мұнда 

                     Өресі биік өнерлер,

                     Аты мен заты Тараздың енді тең өрлер.

                     Бағдат,

                     Мысыр,

                     Дамашық, Шамнан ағылып,

                     Келіп те жатты шеберлер.

                    Көркем де күндер

                    Өзіне көпті қаратқан,

                    Шаһардың даңқын төрткүл әлемге таратқан.

                    Алтын теңгелер соғып жарысып жүргені,

                    Ұсталар келіп төрт тараптан.

                    Ат арытып кеп алыстан,

                    Шеберлер сәнді сарайлар салып жарысқан.

                    Бұйрығыменен Тәңірдің,

                    Бәрі де мұнда табысқан.

                    Көкке көтеріп даңқыңды,

                    Таң қалдырып халқыңды – 

                    Өркениеттің өріне шаһар бет алып,

                    Жер астыменен су құбырлары тартылды.

                    Еңбегі бәрі адамның,

                    Жетістігі бұл заманның.

                    Суретші,

                    Ақын,

                    Дәруіш пенен сопы да,

                    Жиылып жатты төрт бұрышынан ғаламның.

                    Кітаптан артық

                    Қазына бар ма тегінде,

                    Жарқырап тұрған күн ғой ол адам көгінде.

                    Александрия һәм Отырардан жеткен кітаптар,

                    Болуы керек білімнің алғы шебінде.

                    Адамның шексіз қиялы,

                    Қиял мен ойға күллі дүние сыяды.

                    Самарқан, Шаш пен Хорезм жақтан

                    Ағылып

                    Ойшылдар келген зиялы.

                    Жұлдызы тектес даланың,

                    Сәулесі сынды сананың

                    Мың жылдан астам ұлы тарихы бар бұл шаһар,

                    Сәулеті өрлеп, дәулеті артқан қаланың.

                     Қатталып тарих

                     Көнермес көркем қағазға,

                     Талайдың ізі

                     Қалған бұл көне Таразда.

                     Шежірелердің шындығы өлмеуі керек,

                     Тағдырда талай айтылмай кеткен жан аз ба...

                     Жақсы күн еніп есіктен,

                     Азан үні өріп

                     Төрт мұнаралы мешіттен.

                     Ақ таң атпастан тұрғындар еңбек етеді,

                     Құр қалмау үшін несіптен.

                     Төрт қақпа ұлы

                     Төрт тарап жаққа қараған,

                     Жұлдыз жарығы

                     Төрткүл әлемге тараған.

                     Гүлзарлар,

                     Ашық алаңдар,

                     Жасыл бақшалар,

                     Сұлу суреттей өшпейтін мәңгі санадан.

                     Бәрі де ғажап

                     Сияқты көне ертегі,

                     Қиялды түпсіз қиянға қарай ертеді.

                     Боз дала руһын бойына жиған балбалдар,

                     Есте жоқ ескі заманнан бір сыр шертеді.

                     Уақыт та өтер,

                     Ай мен жылдар алмасып,

                     Дәуірлер көшер

                     Ақ пенен қара арбасып.

                     Тарихтың даңқы кете береді алысқа,

                     Болашақпенен жалғасып.

                     * * *

      Қоштасып еліменен,

      Жеріменен,

      Асқар тау,

      Атамекен,

      Беліменен.

      Айша қыз Қараханмен жолға шықты,

      Тірлікте тапқан асыл теңіменен.

      Қыз дәурен,

      Гүлгүл әлем аппақ ары,

      Өмірдің байланысты баққа бәрі.

      Туған жер,

      Өскен өлке,

      Өнген ауыл,

      Есінде қыздың мәңгі сақталады.

      Ару қыз сәукелелі,

      Сұлу қандай,

      Жүзінен жаһан түгел жылынғандай.

      Бір-біріне асық боп жеткен жандар,

      Кешіп келе жатқандай күнін балдай.

      Өрті қалып,

      Жүректің дерті қалып,

      Ұғынды ғашықтықтың сертін анық.

      Айша қыз арман ойлап келе жатты,

      Қырық қызды жанына ертіп алып.

      Қыз болса да тартқан ғой тегіне бек,

      Нұр орнаған көңілінің көгіне кеп.

      Жасынан Айша аруды бағып-қаққан,

      Келеді Баба Әже де жөні бөлек.

      Туған жері асқақ-ты,

      Биік елі,

      Жан-жүрегі әрқашан иіледі.

      Періштедей перзентін Әнбар ана,

      Маңдайынан еміреніп сүйіп еді.

      Құптайды ақ некені,

      Иман ісін,

      Шүкір еткен маңдайға сыйғаны үшін.

      Ал бірақ...

      Өгей әке Зеңгі баба,

      Айшаны Қараханға қимады шын.

      Өз қызындай ардақтап,

      Аялаған,

      Айшадан бар жақсыны аямаған.

      Қай кезде де бәрінен қымбат еді,

      Қызының бақытының баяны оған.

      Жарқыраған жұлдыздай бұлақтағы,

      Айша ару туған жерден жырақтады.

      Қараханмен тағдырын қосатынын

      Естіп ап Зеңгі баба ұнатпады.

      Айша қыз мұның бәрін көрген еді,

      Соны ойласа көңілге шер келеді.

      Жұмбақ күй ен далада тартылғандай,

      Көз алдында күллі әлем тербеледі.

      Үш күн,

      Үш түн келеді кең далада,

      Тек екеуі секілді жерде ғана.

      Жарығы жүрегіңді жылытады,

      Ақ жұлдыздар аспанда өрген ана.

      Қиды ма жұмақ мекен,

      Жайсаң үйді,

      Көкейіне қондырып майса күйді

      Алысқа аттанғаны арман қуып,

      Өзгеден артық туған Айша бибі.

      Қарахан жеткен қыздың бағасына,

      Сүйген соң жақсы көру халі осы да.

      Бәрі де тыным алмақ болды бір сәт,

      Аялдап Аса өзені жағасына.

     Тұнық таң,

     Майда жібек самал қандай,

     Тәңірінің лебінен жаралғандай.

     Керемет осы жерден бастау алып,

     Бір сәтте жер-жаһанға таралғандай.

     Ал, бірақ жалған сондай шолақ па еді,

     Адамзат бір-біріне қонақ деді.

     Фәнидің суық желі жібереді

     Жаныңның жапырағын тонап тегі.

     Жалғанның аласы бар,

     Наласы бар,

     Өлім күйін адамның данасы ұғар.

     Жаз көңілмен алаңсыз отырғанда,

     Айшаны жылан шақты қарашұбар.

     Улы жылан беймезгіл иреңдеген,

     Суық тілі сусылдап,

     Сүйреңдеген.

     Жорғалап, жербауырлап кең далада,

     Адамнан да, басқадан именбеген.

     Бұл мақұлық болды ғой анық күшті,

     Кеудесін Қараханның зарық қысты.

     Нәзік қыз ауыр халді көтере алмай,

     Сәлден соң тілге келмей талып түсті.

     Артта қалып жарқын күн,

     Жайсаң әлем,

     Күн кешу де ауыр сол ой-санамен.

     Шұғыл түрде шаһардан молда алдырып,

     Қарахан неке қиды Айшаменен.

     Ілесіп келген жердің шалғайынан,

     Арудың кете берді хал бойынан.

     Қарахан қимаса да,

     Амалы жоқ,

     Бибі деп бір рет сүйді маңдайынан.

     Қараханды қаптаған қалың қайғы,

     Қалың қайғы мәңгілік арылмайды.

     Тағдыр дейтін осы да,

     Ешқашанда,

     Пенденің дегеніне бағынбайды.

     Фәни-жалған

     Бір сәтте өтеді де,

     Адамды ажал алса жетегіне.

     Қараханға соңғы рет қимай қарап,

     Айша аттанды мәңгілік мекеніне.

     Қыз Айша,

     Қайран Айша нәзік қана,

     Жоқтайды жылап өзен,

     Жазық дала.

     Он сегізде үзілген бұла ғұмыр,

     Арманыңды ұғармыз жазып қана.

     Адам тұтқын тірліктің түрмесінде,

     Ол біледі бәрін де,

     Білмесін бе...

     Жұпары мол өзгеше жұмақ гүлі,

     Жайқалып тұр Тараздың іргесінде.

     Кім жандырар бір өшкен шырақты үрлеп,

     Тұрмайды тартылған соң бұлақ гүлдеп.

     Жанындай жақсы көрген Айша аруды,

     Қарахан да атаған жұмақ гүл деп.

     Қабырғаны қаусатып қара қайғы,

     Жан-дүниені жылатып аралайды.

     Аса өзені бетінде сынық қанат

     Жалғыз аққу айдынды сабалайды.

     Кілт үзілді сезімнің әйгілі әні,

    Аспаннан жасын түсіп, жай құлады. 

     Қос ғашықты ең алғаш табыстырған

     Ақ көгершін құсадан қайғырады.

     Қырық қыз қайтты еліне қара киіп,

     Олар үшін Айша еді дара, биік.

     Баба Әженің қанында мол қасірет,

     Тамырында қайғы боп барады ұйып.

     Қара түн.

     Жұлдыз ақты тіліп көкті,

     Жер бетінен аққуды іліп кетті.

     Жұмақ гүлі,

     Мәңгілік ару Айша,

     Мәңгілікке ғайыпқа сіңіп кетті...

Қырық қыз Айша бибіні жоқтап, сыңсып, жоқтау айта бастады. Қырық қыздың қасіретті көз жасынан Қаратаудың қара тасы да күйіп кетті...

Тараздың іргесіндегі Айша бибі қабірінде Қарахан бүгін үшінші күн аза тұтып отыр. Айшаның жарық дүниеден мезгілсіз қайтқанына үш күн болған...

Осы үш күннің ішінде оның көз алдынан бәрі де қуанышы мен өкініші аралас күйде өте шықты. Қарахан орнынан тұрып, шаһарға бет алуға ыңғайланды. Енді Иранның Тебриз шаһарынан шеберлер алдырып, он сегіз түрлі өрнек салдырып, Айша бибіге кесене орнатпақ. Одан кейін, ел аралап, жер аралап, өзін тақуалыққа, ілім жолына бағыштамақ ниетте. Далада сағым көшіп барады. Мәңгілік сағыныш, сағым...