Қытай қазақтары арасындағы ертегі жанрының дамуын халық даналығынан қоғамдық ойға дейін алып қарастыруды жөн көрдік.
Қазақ фольклорының ең көне әрі өміршең салаларының бірі – ертегі жанры. Ұлттың дүниетанымы, тұрмыс-тіршілігі, арман-мұраты мен тәлім-тәрбиелік ұстанымдары ең алдымен ертегілерде көрініс табады. Қытайдағы қазақ қауымы да ғасырлар бойы осы асыл мұраны сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп қана қоймай, оны заман талабына сай жаңғыртып, жаңа мазмұнмен байыта білді. Соның нәтижесінде Қытай қазақтары арасында ертегі жанры өзіндік даму жолынан өтіп, халықтық тәрбиенің ғана емес, қоғамдық ойдың да маңызды құралына айналды.
Ауыз әдебиетінен жазба әдебиетке дейін
Қытай қазақтарының ертегілік мұрасы алғашында ауызша тарады. Алтай, Іле, Тарбағатай өңірлеріндегі жыршылар, ақсақалдар мен ауыл әңгімешілері кешкі отырыстарда балаларға ғана емес, ересектерге де ғибрат болатын оқиғаларды айтып отырған. Бұл ертегілердің басты ерекшелігі – олардың өмірмен тығыз байланыстылығы.
ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап төте жазумен шығатын басылымдар мен кітаптардың көбеюі ертегілерді қағаз бетіне түсіруге мүмкіндік берді. Нәтижесінде бұрын ауызша ғана сақталған көптеген туындылар жүйеленіп, әдеби айналымға енді. Осы кезеңде ертегі жанры тек қиял-ғажайып оқиғаларды қамтитын әдеби үлгі ретінде емес, халықтың рухани тәжірибесін жеткізетін мәдени құбылыс ретінде бағалана бастады.
Дала даналығының көрінісі
Қытай қазақтарының ертегілерінде ерекше дамыған бағыттардың бірі – тұрмыс-салт және тапқырлық ертегілері. Соның жарқын үлгісі – «Етікші Отарбай» ертегісі. Қазақ халық ертегілерінің қай-қайсысы болмасын, адам баласын ізгілікке, тапқырлыққа және әділдікке тәрбиелейді. Төте жазу үлгісіндегі құнды жәдігерлерден орын алған «Етікші Отарбай» ертегісі – осының айқын дәлелі. Шығарманың бас кейіпкері Отарбай – өмірлік тәжірибесі мол, қиыннан қисын табатын, сөзге шешен әрі зерек тұлға. Ол өзінің кедейлігіне қарамастан, рухани байлығы мен тапқырлығының арқасында кез келген тығырықтан жол таба біледі.
Ертегідегі қарама-қайшылық бай мен кедейдің әлеуметтік жағдайында ғана емес, олардың ақыл-парасаты мен өмірді түсіну деңгейінде көрініс табады. Бай Отарбайдың зеректігін сынау мақсатында немесе өз мүддесі үшін түрлі тапсырмалар мен сұрақтар қояды. Алайда, Отарбай әр уақытта өзінің ұшқыр ойымен байды да, айналасындағыларды да тәнті етіп отырады.
Ертегі мәтініндегі негізгі кульминациялық сәттердің бірі – байдың жоғалған атын іздеу мен Отарбайдың «түс көру» арқылы жұмбақты шешуі. Отарбай байдың аты батпаққа батып, қамыс арасында қалғанын астарлы оймен, «түсімде көрдім» деп жеткізеді. Бұл жерде кейіпкердің шынайы ақыл-ойы мен қоршаған ортаны бақылай білу қабілеті айқын көрінеді. Ол тікелей айтса, сенімсіздік тудыратынын біліп, психологиялық айла-тәсілді шебер қолданады.
Сонымен қатар, мәтіндегі шегірткені ұстап, оның сипатын, қозғалысын және «үш рет құтылу» сырын түсіндіру эпизоды Отарбайдың тек адамдар психологиясын ғана емес, табиғат құбылыстарын да терең меңгергенін аңғартады. Байдың «Сенің тапқан ақылың мен сезіміңе ризамын» деген сөздері Отарбайдың қоғамдағы беделі мен интеллектуалдық үстемдігін мойындағанын білдіреді.
Бұл шығармадағы Отарбай – кедей болса да, ақылымен озып шыққан кейіпкер. Ол байдың түрлі сынақтарынан зеректігі мен байқампаздығының арқасында сүрінбей өтеді. Бай жоғалтқан аттың орнын «түс көрдім» деп тауып беруі немесе шегірткенің қимыл-қозғалысын дәл сипаттауы – оның табиғатты танудағы және адам психологиясын түсінудегі қабілетін көрсетеді.
Отарбай бейнесі арқылы халық ақылдың байлықтан жоғары тұратынын; қиын жағдайда сабыр сақтаудың маңызын; сөздің құдіретін; тапқырлықтың өмірлік құндылық екенін дәріптейді. «Етікші Отарбай» ертегісі – жас ұрпақтың бойына сыни ойлауды, қоршаған ортаға деген қырағылықты және қиындыққа мойымау қасиеттерін сіңіруде маңызы зор шығарма. Ертегі бізге материалдық байлықтан рухани және интеллектуалдық байлықтың әлдеқайда жоғары тұратынын паш етеді. Отарбай бейнесі арқылы қазақ халқы өзінің ұлттық кодын, яғни «сөз қадірін түсіну» және «ақылмен іс қылу» қағидаттарын ұрпақтан ұрпаққа қалдырып отырған.
«Етікші Отарбай» ертегісі – астарында терең философиялық мән жатқан тәрбиелік құрал. Осындай көне мәтіндерді қайта жаңғыртып, бүгінгі ұрпаққа жеткізу – ұлттық сананы бекемдеудің басты кепілі. Дала даналығы мен тапқырлықтың символы болған Отарбай бейнесі әлі күнге дейін өз өзектілігін жоғалтқан жоқ. Бұл – қазақ дүниетанымындағы «ақылмен іс қылу» қағидасының көркем көрінісі.
Ертегі жанрының қоғамдық сипат алуы
Уақыт өте келе Қытай қазақтарының әдебиетінде ертегілік баяндау тәсілі қоғамдық мәселелерді қозғаудың да құралына айналды. Бұған мысал ретінде «Сермастың сергелдеңі» сияқты туындыларды атауға болады. Шығарма дәстүрлі ертегі үлгісінен өзгеше болғанымен, оның құрылымында халықтық әңгімелеу тәсілдері сақталған.
Сермас бейнесі арқылы қоғамдағы әділетсіздік;билік пен бұқара арасындағы алшақтық; адамдардың екіжүзділігі; сенім мен күдіктің тайталасы; қарапайым адамның өмір үшін күресі көркем бейнеленеді.
Егер бұрынғы ертегілерде батырлар жалмауызбен немесе дәумен күрессе, жаңа сипаттағы шығармаларда адам қоғамның өзімен, әлеуметтік теңсіздікпен бетпе-бет келеді. Осылайша ертегілік ойлау жүйесі әлеуметтік-философиялық деңгейге көтерілді. Шығарманың басты кейіпкері – Сермас. Ол өмірдің түрлі ауыр сынақтарын бастан өткерген, тағдырдың теперішін көрген жан ретінде көрінеді. Автор оның басынан өткен оқиғаларды баяндай отырып, оқырманды адам тағдыры туралы терең ойға жетелейді. Үзінділерден байқалатыны – шығарма тек бір адамның тағдырын баяндаумен шектелмейді. Мұнда сол дәуірдің әлеуметтік ахуалы да кеңінен қамтылады.
Адамдардың бір-біріне деген күдігі, пайдакүнемдік, әлсіздің күштіге тәуелді болуы, билік иелерінің қарапайым халықтың мұң-мұқтажына бейжай қарауы – шығарма өзегіндегі маңызды мәселелердің бірі. Автор қоғамдағы әділетсіздікті ашық айыптамай-ақ, кейіпкерлердің іс-әрекеті мен диалогтары арқылы көрсетеді. Мұндай тәсіл шығарманың көркемдік қуатын арттырып, оқырманды өз бетінше қорытынды жасауға жетелейді.
Кейіпкер психологиясының тереңдігі
«Сермастың сергелдеңінің» ерекшелігі – кейіпкердің ішкі толғанысын дәл беруінде. Сермас кейде үміттенеді, кейде күдер үзеді. Оның жан дүниесіндегі арпалыс – қарапайым адамның арпалысы. Ол әділдік іздейді, айналасындағы адамдарға сенгісі келеді. Алайда өмір шындығы оның бұл сенімін қайта-қайта сынаққа салады. Жазушы кейіпкердің психологиялық халін егжей-тегжейлі сипаттай отырып, адам табиғатының күрделілігін ашады. Бұл шығарманы жай ғана оқиғалар тізбегі емес, терең философиялық туынды деңгейіне көтереді. Шығарманың тағы бір құндылығы – оның тілінде. Мәтінде халықтық сөз оралымдары, мақал-мәтелдерге жақын тіркестер, ауызекі сөйлеу үлгілері мол ұшырасады. Бұл кейіпкерлердің мінезін даралап қана қоймай, шығарманың ұлттық сипатын айқындай түседі. Автор оқырманын оқиғаға сырттай бақылаушы емес, сол ортаның куәгеріндей сезіндіреді. Сондықтан шығармадағы әрбір сөз бен әрбір диалог табиғи естіледі.
Бүгінгі күнмен үндестігі
Сермастың басынан өткен сергелдең бүгінгі оқырманға да жат емес. Қоғам өзгергенімен, адам бойындағы әділдікке ұмтылыс, сенім мен күдік, ар мен пайда арасындағы тартыс әлі де өзекті.
Осы тұрғыдан алғанда, шығарма белгілі бір кезеңнің ғана шежіресі емес, адамзатқа ортақ құндылықтарды қозғайтын туынды деуге болады. Ол оқырманды айналасына сын көзбен қарауға, адамдық қасиетті бағалауға және әділдіктің қадірін түсінуге шақырады. «Сермастың сергелдеңі» – тағдыр тәлкегіне түскен адамның өмірін суреттеу арқылы қоғамның шынайы келбетін ашқан көркем шығарма. Онда адам психологиясы, әлеуметтік қайшылықтар және ұлттық болмыс өзара сабақтасып жатыр. Мұндай туындылар оқырманды тек әсерлендіріп қана қоймай, өмір туралы ойлануға жетелейді.
Сермастың сергелдеңге толы жолы бізге бір ақиқатты еске салады: адам қандай қиындық көрсе де, ең алдымен өзінің ар-ожданы мен адамдық қасиетін жоғалтпауы керек. Өйткені уақыт өзгереді, заман алмасады, бірақ адамгершілік құндылықтар мәңгі жасайды.
Сермастың өмір жолы жеңіл емес. Ол қоғамдағы әділетсіздікке, күнкөріс қамына, адамдар арасындағы сенімсіздік пен екіжүзділікке тап болады. Кейде оның бойынан шарасыздық байқалғанымен, адамдық қасиетін жоғалтпауға тырысады. Осы арқылы жазушы «адамды адам ететін не?» деген мәңгілік сауалды алға тартады.
Бірлік туралы халық философиясы
Қытай қазақтарының ертегілік мұрасында қоғамдық тұтастық мәселесі де маңызды орын алады. Соның бірі – «Береке кімде?» атты тағылымдық ертегі. Шығармада Береке, Бірлік және Ынтымақ кейіптендіріліп беріледі. Олардың арасындағы серт арқылы халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан өмірлік қағидалары көрініс табады. Қазіргі қазақстандық қоғам үшін бірлік пен ынтымақ – мемлекеттің ішкі тұрақтылығы мен қауіпсіздігінің кепілі. Түрлі геосаяси сын-қатерлер мен жаһандық дағдарыстар кезеңінде ұлттың ішкі біртұтастығы бірінші орынға шығады. Халқымыздың «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деген аталы сөзі осының айқын дәлелі.
Экономикалық өсім, әлеуметтік тұрақтылық және мәдени өрлеу – бұлардың барлығы қоғамдағы өзара түсіністік пен келісімнің тікелей нәтижесі. Егер қоғамда ауызбіршілік болмаса, кез келген реформа мен игі бастама өз жемісін бермейді. Ертегі берекенің негізі – бірлік; ынтымақ кеткен жерде ырыс тұрақтамайды; уәдеге беріктік – кемелдіктің белгісі; алауыздық әлеуметтік құлдырауға алып келеді деген сияқты бірнеше маңызды ойды ұсынады. Бұл туынды балаларға арналған қарапайым әңгіме ғана емес, тұтас қоғамның өмір сүру формуласы іспетті.
Ұлттық болмыстың сақталу тетігі
Қытай қазақтары үшін ертегі жанры ұлттық жадыны сақтаудың тиімді жолына айналды. Ертегілер арқылы балалар ана тілінің байлығын меңгерді; мақал-мәтелдерді жаттады; ата-баба дүниетанымын таныды; жақсылық пен жамандықтың ара-жігін ажыратуды үйренді.
Бір айта кетерлігі, әсіресе төте жазумен жарық көрген ертегілер ұлттық тілдік қорды сақтауға зор үлес қосты. Халықтық сөз оралымдары мен бейнелі тіркестер кейінгі ұрпаққа сол қалпында жетті. Қытай қазақтары арасындағы ертегі жанры ұзақ тарихи даму жолынан өтті. Ол алғашында ауызша айтылатын халықтық мұра ретінде қалыптасса, кейін жазба әдебиеттің құрамдас бөлігіне айналды. Уақыт өткен сайын оның тақырыптық аясы кеңейіп, тәрбиелік қызметімен қатар қоғамдық, философиялық мазмұнға ие болды.
«Етікші Отарбайдағы» дала даналығы, «Береке кімдедегі» бірлік философиясы және «Сермастың сергелдеңідегі» әлеуметтік шындық – осы дамудың айқын дәлелі. Сондықтан Қытай қазақтарының ертегілері – тек балалар әдебиетінің үлгісі емес. Олар – халықтың тарихи жады, рухани коды және ұлттық дүниетанымының көркем шежіресі. Осындай мұраларды зерттеу, жариялау және жас ұрпаққа насихаттау – ұлттық болмысты сақтаудың маңызды жолдарының бірі. Өйткені ертегі жоғалса, халықтың ғасырлар бойы жинаған өмірлік тәжірибесінің бір бөлігі де көмескілене бастайды. Ал ертегі өмір сүрген жерде халықтың рухани тамыры үзілмейді.
