Лю Цысин – әлемге таныла бастаған қытайлық ғылыми фантастикалық жазушы. Оның ең әйгілі туындылары, әсіресе «Үш дененің мәселесі» (The Three-Body Problem) трилогиясы, ғарыштық ауқымда орын алатын ғылыми фантастикалық мәселелерді тақырып еткен көлемді шығарма.
«Үш дененің мәселесі» (The Three-Body Problem) трилогиясы – 2006 жылы шығып, 2014 жылы ағылшын тіліне аударылды. 2024 Netflix осы атпен таң ғажайып сериал түсірді. Трилогияның екінші кітабы: «Қараңғы орман» (The Dark Forest) – 2008 жылы шықса, үшінші кітабы «Өлімнің ақыры» (Death's End) – 2010 жылы шықты.
Басқа да 1989 жылы шыққан - «Қытай 2185», 2002 жылы жарық көрген «Супер жұлдыздар дәуірінің басталуы» секілді туындылары бар. Ал, бұл жазушы туралы жақында ғана белгілі қаламгер, сыншы Амангелді Кеңшілік өзінің фейсбук әлеуметтік желісінде: «Мен өзім үшін қытай жазушысы Лю Цысинді ашып жатырмын. Лю Цысин – әдебиеттегі феномен. Құбылыс. Ғажап суреткердің «Аспанды ұстап қалу» әңгімелер жинағы мен «Үш тәннің жұмбағы» (осылай аударыпты) романын оқуға кеңес беремін. Білетіндерің айтыңдаршы, бұл туындылар қазақ тіліне аударылды ма?» - деп желідегі достарына сауал тастайды.
Төменде Лю Цысин мен Джон Плотц, Пу Ван жүргізген көлемді сұхбаттың толық мәтіні. Ол алғаш рет «Public Books» журналында жарияланған, кейін «JSTOR Daily» сайтында қайта басылған.
Әдеби ықпалдар мен оның бастауы
-Джон Плотц: Есенсіздер ме! «Recall This Book» подкастының кезекті шығарылымына қош келдіңіздер. Бүгінгі жүргізушілер – мен, өмір бойы ғылыми фантастика жанкүйері және Лю Цысиннің адал оқырманы Джон Плотц, сондай-ақ әріптесім – Брандейс университетінің герман, орыс және азия әдебиеті бойынша доценті, жақында ғана тұрақты профессор атағына ие болған, Harvard University Press-тен шыққан «Революцияның аудармалары» (The Translatability of Revolution) кітабының авторы Профессор Пу Ван.
Бүгін біз үшін ерекше құрмет – атақты қытайлық ғылыми фантастика жазушысы, әлем бойынша бестселлерге айналған әрі ақыл-ойды шынымен шайқайтын «Үш дененің мәселесі» трилогиясының авторы Лю Цысиньмен сұхбаттасу.
Өткен жылы әріптестерім екеуміз осы туындыға арналған бір күндік конференция өткіздік. Ал бүгін мырза Лю Брандейс университетіне құрметті дәрежені алу үшін келіп отыр. Сондықтан оның біздің жерасты студиямызға арнайы соққаны – біз үшін үлкен мәртебе.
- Лю Мырза, сәлеметсіз бе, хош келдіңіз!
-Лю Цысинь: Хош көрдік!
-Джон Плотц: Пу екеуміз сұрақтарды бірге дайындадық. Мен оларды ағылшынша қоямын, ал Пу мырза Людің жауаптарын аударады.
Ендеше, алғашқы сұрақты сізге қай жазушылар әсер етті деген сұрақтан бастайын. Сізге Жюль Верн немесе Х.Г.Уэллс сияқты әсер еткен ақындар, суретшілер немесе режиссерлер болды ма?
-Лю Цысин: Маған өзіме әсер еткен жазушыларды екі санатқа бөлгім келеді: классикалық әдебиет өкілдері және ғылыми-фантастика жазушылары.
Бірінші топтағы, яғни дәстүрлі әдебиет жазушыларының ішінен маған ең үлкен әсер еткені – орыс әдебиетінің алтын ғасыры, әсіресе Лев Толстой. Бір кездері мен өзімнің орыс әдебиетіне деген қызығушылығымды тарихи жағдаймен байланыстыратынмын. Өйткені менің балалық шағым мен жастық дәуірімде Қытайда орыс әдебиеті үстем болатын. Сол себепті мен өзімнің Толстой мен орыс мәдениетіне деген сүйіспеншілігімді саяси немесе тарихи ортаға тән нәрсе деп ойлайтынмын.
Бірақ кейін ойланып қарасам, менің ең көп кітап оқыған кезім – мектеп пен колледж жылдары екен. Ол кезең Қытайдың «ашық есік» саясаты басталған дәуір болатын. Сол кезде Батыс әдебиетінің көптеген туындылары қытай тіліне аударылып, еркін тарай бастады. Демек, менің Толстойға деген ықыласым тек заманыма байланысты емес, бәлкім, табиғатыма байланысты болар.
-Джон Плотц: Керемет! Мен қазір «Соғыс және бейбітшілікті» қайта оқып жүрмін. Толстойдың әлем құру шеберлігі таңғаларлық: соғыс пен бейбітшілік көріністері бөлек сияқты көрінеді, бірақ кейін олардың арасындағы терең байланыс ашылады. Сіздің шығармашылығыңызда Толстоймен үндестік бар ма?
-Лю Цысин: Иә, менің де сүйікті шығармам - «Соғыс және бейбітшілік». Бұл туынды менің ойлау жүйеме де, көркемдік танымыма да қатты әсер етті.
Менің «Соғыс және бейбітшілік» романын соншалықты жақсы көретінімнің екі себебі бар. Біріншісі, әрине, Толстой жасаған тарихи әлемнің кең ауқымды, панорамалық тұтастығы. Мұндай ұлы баяндау мен үшін айрықша қуатты әсерге ие. Екінші себебі – бұл шығарманың терең тамыр жайған орыс рухымен біте қайнасқан нағыз орысшылдығында еді.
Бұл шығарма мені толассыз баурап алатын бір тереңдік сезімін тудырады. Менің кейінгі шығармаларымның бәрінде «Соғыс және бейбітшіліктің» жаңғырығы мен көлеңкесі үнемі сезіліп тұрады. Алайда мен үшін бұлар Толстойдың тереңдігіне мүлде жетпейтін, тек өте-өте төмен деңгейдегі еліктеулер ғана. Мен өз шығармаларымда сол сезімді жиі еске аламын, бірақ, әрине, менің жазғандарым Толстойдың тереңдігіне жете алмайды.
-Джон Плотц: Ал жазушы емес, басқа өнер иелері сізге әсер етті ме?
-Лю Цысин: Әрине. Мысалы, менің ең сүйікті кинорежиссерім – Стэнли Кубрик. Әсіресе оның «2001: Ғарыштық Одиссея» фильмі – мен үшін қасиетті кітаппен тең. Биыл сол фильмнің шыққанына 51 жыл толып отыр. Мен өткен айда Бейжіңде оның сандық түрде қалпына келтірілген нұсқасын көрдім. Сол сәтте өзімді жай көрермен емес, қасиетті жерге келген қажы сияқты сезіндім.
Поэзия мен кескіндемеге де қызығамын, бірақ менің дүниетанымыма ең көп әсер еткені — Толстой мен Кубрик.
-Джон Плотц: Сіз алғаш жазуды бастағанда қандай дүниелер жаздыңыз? Ғылыми фантастика жазуды қашан бастадыңыз?
-Лю Цысин: Менің жазушылық жолым қарапайым. Мен тек ғылыми фантастика жаздым. Сол жанрдан бастадым, сол бағытта қалдым. Мен ғылыми фантастиканың үлкен жанкүйері ретінде бастадым. Осы тұрғыдан алғанда, мен ғылыми фантастикамен өздігінен айналысатын қытай жазушыларының бірінші буынының бір бөлігі болуы мүмкін, яғни біз ғылыми фантаст жазушы болғымыз келді.
Мұнда мен ғылыми-фантастика жанрының оқырмандары мен жазушыларының айырмашылығын нақтырақ түсіндіргім келеді. Мен өзім ғылыми-фантастиканың үлкен жанкүйері болдым, ал ол кезде бұл Қытайдағы жаңа субмәдениет еді. Мен ғылыми-фантастикаға саналы түрде қызығушылық танытқан алғашқы буынның өкілімін. Әрине, мен шығармашылық жолымды бастамай тұрып-ақ, ғылыми-фантастика жазушылары бұрыннан бар болатын. Бірақ менің ойымша, ғылыми-фантастика субмәдениеті тұрғысынан алғанда, дәл біз – сол саналы өзіндік мәдениетті қалыптастырған алғашқы ұрпақ едік. «Біз – фантастика жазушыларымыз» деп санайтын буынбыз.
-Джон Плотц: Сол кезде бұл жанрдың төңірегінде орта болды ма? Яғни журналдар, клубтар, онлайн қауымдастықтар бар ма еді?
-Лю Цысин: Жоқ, менің балалық шағымда ондай орта болған жоқ. Менің фантастикаға қызығушылығым басталған кез – бастауыш мектеп жылдары. Ол – «Мәдени революцияның» соңғы кезеңі еді. Қытайда сол уақытта «ғылыми фантастика» деген ұғымның өзі болмаған. Мен алғаш оқыған кітаптар – 1950-жылдары аударылған батыс фантастикасы еді. Ол кезеңде Қытай мәдени тұрғыдан әлдеқайда ашық болатын, сол себепті Герберт Уэллс, кеңестік жазушылар сияқты авторлардың шығармалары қытайша басылған.
-Джон Плотц: Ғылыми фантастиканың басқа жанкүйерлері кім болды?
-Лю Цысин (күліп): Сол кітаптарды мен әкемнің төсегінің астынан таптым. «Мәдени революция» кезінде олар «саяси тұрғыдан күмәнді» саналып, тығылып сақталған еді. Мен жас бала кезімде төсектің астына кіріп, сол кітаптарды жасырын оқитынмын. Сондықтан мен үшін алғашқы фантастикалық тәжірибе – өте жеке, тіпті құпия нәрсе болды. Менің қатарларымның ішінде басқа балалар да солай оқыды ма, білмеймін. Өзімді жалғыз арал сияқты сезінетінмін.
Философия мен ғылым туралы
-Джон Плотц: Философия немесе руханият тұрғысынан әсер еткен ойшылдар бар ма?
-Лю Цысин: Мен дінге сенбеймін, яғни атеиспін. Бірақ философия менің ойлау жүйеме қатты әсер етті. Өйткені менің ойымша, егер ғылым мен философияны салыстырсақ, ғылыми фантастикаға жақыны – философия.
Ғылым бір ғана әлем бейнесін ұсынады, ал философияда ондай шектеу жоқ. Әрбір философтың өз әлемі бар. Егер бізге бөтен бір өркениет өкілі келіп, адам философиясын тыңдаса, ол: «Мыналар неге бір-бірімен келіспейді? Олар әртүрлі әлем туралы айтып жатқан сияқты ғой?» – деп таң қалар еді.
Дәл осы тұрғыдан философия – ғылыми фантастикаға ең жақын сала. Өйткені екеуі де түрлі мүмкін әлемдерді елестетеді.
Мен философияны ақиқат іздеу үшін емес, қызық идея табу үшін оқимын. Мені философияның мазмұны емес, оның ұсынған оқиғалық әлеуеті қызықтырады.
Мысалы, материализм мен идеализм бір-біріне қарама-қарсы бағыттар, бірақ мен үшін екеуі де шабыт көзі.
-Джон Плотц: Қытай тілінде «ке хуан» (科幻, ke huan) деген қысқартылған термин бар – ол «ғылым және қиял» дегенді білдіреді. Ғылымға – тек нақты ғылымдар емес, сонымен қатар дүниетаным, ойлау тәсілі, ағартушылық әдістер жатады. Бірақ кейде ғылымды тек ғана технология деп шатастырып жатамыз. Инженер ретінде және қазіргі пост-Эйнштейндік дәуірдің ғылыми-фантастикалық жазушысы ретінде, сіз «ғылымды» қалай анықтар едіңіз?
Лю Цысин: Бұл өте күрделі сұрақ. Әсіресе ғылым мен технологияның өзара байланысына келгенде. Біріншіден, технология ғылымнан бұрын пайда болған. Қазіргі заманғы ғылым қалыптасқанға дейін адамзат сансыз технологиялық жаңалықтар ашқан. Бірақ бүгінгі күнде технология ғылыммен тығыз байланыста. Қазіргі әлемде ғылым – технологияның төбесіндегі әйнек төбе іспетті: технологияның дамуы ғылымдағы ашылулар деңгейінен әрі аса алмайды.
Алайда олардың арасында парадокстық тәуелділік бар. Мысалы, бүгінгі физиканың ең алдыңғы шептері тікелей технологияның дамуымен шартталған. Бұл бұрын-соңды болмаған жағдай.
Ежелгі Грекияда ғылым логика мен ой қорытындысына сүйеніп дамыды, технологияға тәуелді емес еді. Ал бәрін өзгерткен – Галилейдің тәжірибе арқылы теорияны дәлелдеу әдісі. Сол уақыттан бастап ғылым технологияға сүйене бастады. Бұл тәуелділік уақыт өте күшейе түсті.
Бүгінгі таңда физиканың шекаралары толығымен технологияның дамуына тәуелді. Бұл бұрын-соңды болмаған жағдай. Мысалы, Қытайда жаңа бөлшек үдеткіш салу керек пе, жоқ па деген үлкен пікірталас болды – себебі оның құрылысына шамамен 100 миллиард юань кетеді.
Бірақ тіпті сол үдеткіштің технологиялық мүмкіндігі де қазіргі заманғы физиканың ең алдыңғы қатарлы сұрақтарына жауап беруге әлі жеткіліксіз. Айырмашылық он бір нөлге тең. Бұл айырмашылықты физиктер «физиканың шөлі» деп поэтикалық атпен атайды – яғни ғылым мен технология арасындағы алшақтықтың символы.
-Джон Плотц: Бұл өте қызық. Математика туралы да осы тұрғыда айтуға болады ғой. Математика ғылымның бір бөлігі ме, әлде оған перпендикуляр тұра ма? Өйткені математика тәжірибеге сүйенбейді ғой.
-Лю Цысин: Иә, бұл да ерекше сұрақ. Кейбіреулер математика ғылымға жатпайды дейді. Бірақ егер оны ғылымның бір бөлігі деп алсақ, онда ол ерекше жағдай болады – себебі ол технологияға тәуелді емес.
Ғылым мен технология арасындағы өзара тәуелділік туралы айтқанда мен бір қызық парадокс көремін. Қазір технология ғылымға сүйеніп дамиды, ал ғылым технологиясыз верификация жасай алмайды. Бір заманда бұл шеңбер пайдалы болған шығар – ғылым мен технология бірін-бірі қолдап отырған «Алтын ғасыр», яғни ХХ ғасырдың басындағы физика дәуірі. Бірақ бүгінде, менің ойымша, бұл өзара байланыс кейде «Зиянды шеңберге» айналды: ғылым да, технология да бір-бірін шектей бастады.
Ғылымды жеміс ағашына теңесек, ең төмендегі, оңай жетуге болатын жемістер әлдеқашан теріліп қойды. Ал ең маңызды, ең жақын бұтақтар – қолымыз жетпейтін биікте.
Біз енді не істейміз? Ақпарат пен коммуникация саласына бет бұрамыз. Алайда ақпарат пен коммуникациядан тыс, меніңше, жақын болашақта басқа салада ірі серпіліс көрінбейді.
-Джон Плотц: Ал сол «Зиянды шеңберді» - яғни ғылым мен технологияның өзара тұйық байланысын – сырттан өзгерту мүмкін бе? Мысалы, ғылыми фантастика осының бәріне басқа тұрғыдан қарауға көмектесе ала ма?
-Лю Цысин (күліп): Сіз ғылыми фантастикаға тым ұлы міндет артып отырсыз. Мен оны жай ғана танымал мәдениеттің бір бөлігі деп қабылдаймын. Егер ол оқырманның көкжиегін кеңейтіп, қиял әлемін зерттеуге шабыт бере алса — мен үшін соның өзі үлкен жетістік.
Қиял, реализм және ғылыми фантастиканың табиғаты
-Джон Плотц: Қытай тіліндегі ке хуан (科幻) терминіндегі екінші элемент – хуан - «қиял» немесе «фантазия» деген мағына береді. Осы тұрғыдан алғанда, қиял мен реализмнің арақатынасы туралы не айтар едіңіз? Реализм сіздің әдеби қалыптасуыңызда қандай рөл атқарды? Ғылыми фантастиканы реализмнің бір түрі деп ойлайсыз ба?
Лю Цысин: Менің жеке көзқарасым бойынша, ғылыми фантастика үшін бір ғана үлгі немесе бір ғана парадигма болмауы керек. Бұл жанр алуан түрлі болуы тиіс.
Әрине, кей жазушылар ғылыми фантастиканы шынайы өмірдің бейнелеу құралы ретінде пайдаланады – қоғамды сынау, бүгінгі шындықты астарлап көрсету, реализм арқылы қазіргі жағдайды талдау үшін. Қытайда мұндай бағытқа арнайы атау да бар - «Ғылыми-фантастикалық реализм» деп аталады.
Бірақ мен өзім бұл бағытқа қызықпаймын. Мені шындықты сынмен көрсету немесе астарлау емес, таза қиялға негізделген әлем құру қызықтырады.
Мен үшін ғылыми фантастиканың ең құнды жағы – бүкіл әлемді таза қиялдың негізінде құру мүмкіндігі. Барлығы ойдан жасалған, бірақ логикалық тұтастығы бар әлем. Міне, мен осыған ғашықпын.
Бір тарихшының айтқаны есімде: адам мен басқа тіршілік иелерінің арасындағы басты айырмашылық – қиял арқылы жоқ нәрсені жасау қабілетінде.
Меніңше, эволюция барысында адамды адам еткен қасиет – осы. Сондықтан, мүмкін, дәл осы қабілет – жасанды интеллектіден асып түсетін жалғыз адами артықшылық.
-Джон Плотц: Бірақ сіз Толстойды да жақсы көресіз ғой. Ал Толстойдың реализмі – нақты болған тарихи фактілерге негізделеді. Ол Наполеон соғыстары сияқты оқиғалар аясында қиялын өрбітеді. Сіздің шығармашылығыңызда осындай ұқсастық бар ма?
-Лю Цысин: Иә, мен үшін реализм – қиялға бастайтын трамплин іспетті. Яғни мен шындықтан бастаймын, бірақ мақсатым – таза қиял әлеміне жету.
Ғылыми фантастиканы қиял деңгейінен жерге түсіруге болмайды. Керісінше, мен оны әуеде қалдырып, өмірде болмаған дүниелерді елестеткім келеді.
Қытай оқырмандары көбіне шындықтан басталған шығармаларды ұнатады. Бұл – батыстық дәстүрден едәуір өзгеше. Батыс фантастикасы кейде оқырманды бірден көкке көтеріп, ойдан шығарылған әлемге лақтырып жібереді. Ал қытайлық оқырманды біртіндеп, жерден көтеру керек. Сол үшін менің шығармаларымда реализм элементтері – ұшу желісін көтеретін жел іспетті.
Мысалы, менің қиялым аспанда биік ұшып бара жатқан батпырауық болса, реализм – оны жерге байлап тұрған жіңішке жіп. Сол жіп шығарманың тепе-теңдігін ұстап тұрады.
-Джон Плотц: Демек, бұл фэнтезиден (қиял-ғажайыптан) айырмашылық тудырады ғой, солай ма?
-Лю Цысин: Иә, өз ойымша, менің шығармаларымды фэнтезиден ерекшелендіріп тұратыны – дәл осы. Қытай тілінде «ғылыми фантастика» (science fiction) деген ұғым кейде «ғылыми фэнтези» (fantasy) мағынасында да қолданылады. Бірақ менің түсінігімде, ғылыми фантастика – шынайылықтан асып түсетін, сюрреалистік дүние, бірақ ешқашан табиғаттан тыс, тылсым нәрсе емес.
Бұл ой мені миф туралы түсінігіме әкеледі. Бүгінгі таңда біз мифологияны жиі қате түсінеміз. Біз мифті ойдан шығарылған ертегі немесе қиял деп ойлаймыз. Ал ежелгі ата-бабаларымызды еске алыңызшы – олар үшін мифология шындықтың дәл өзі еді.
Біздің заманымызда мифтің орнын баса алатын жалғыз әдеби жанр —ғылыми фантастика деп ойлаймын. Өйткені ол да таза қиялға негізделгенімен, соның өзінде шындық сезімін тудыра алады.
Ал фэнтези жанры ешқашан сондай шынайылық әсерін бере алмайды.
-Джон Плотц: Осы жерден сөз ауанын басқа бағытқа бұрсақ: өз аудиторияңызға айтқыңыз келетін белгілі бір ойыңыз немесе жеткізгіңіз келетін хабарламаңыз бар ма?
-Лю Цысин: Менің жұмысымның 90 пайызы – қызықты, тартымды оқиға құруға бағытталған. Мен үшін ең маңыздысы – оқырманды баурайтын оқиғаның өзі. Егер бір шығармамнан қандай да бір идея не философиялық астар табылса, ол көбіне мен жазып болғаннан кейін ғана байқалады – не болмаса сыншылардың өз түсіндіруі. Яғни менде әдейі жоспарланған «астарлы мағына» болмайды.
Мені әрдайым таң қалдыратыны: мен ойламаған терең мағыналарды кейде зерттеушілер табады. Бұл мен үшін қызық әрі жағымды құбылыс – себебі әдебиет осылай өмір сүреді: оқырман әрдайым жаңа мән қосады.
Аударма және жаһандық оқырман
-Джон Плотц: Аударма туралы сұрақ қойсақ бола ма? Сіздің туындыларыңыз бүгінде бүкіл әлемде оқылып, түрліше түсіндіріліп жүр. Мен секілді қытай тілін білмейтін оқырмандар сіздің шығармаларыңызбен аударма арқылы ғана танысамыз.
Сондықтан айтыңызшы, сіздің еңбектеріңіздің басқа тілге аударылуына деген көзқарасыңыз қандай? Аударма кезінде белгілі бір нәрселердің жоғалып кетуінен қауіптенесіз бе? Әлде, керісінше, аударманы шығарманың екінші өмірі, яғни жаңа бір тынысы ашылатын мүмкіндік ретінде қабылдайсыз ба?
-Лю Цысин: Әдетте қандайда бір еңбекті бір тілден екінші тілге аударғанда сөзсіз бір жоғалту болатынын білеміз. Жазушының тамыры ұлттық мәдениетке неғұрлым терең бойлаған сайын, аударма кезінде жоғалтулар да соғұрлым көбірек болады.
Мысалы, бұдан небәрі он жыл бұрын Нобель сыйлығын алған Мо Яньды айтуға болады. Мо Яньды аудару – сөзсіз оның шығармаларындағы нағыз қытайлық иіс пен реңкті жоғалту деген сөз.
Бірақ бұл тұрғыда ғылыми фантастика – жағдай басқаша. Өйткені Қытайда ғылыми фантастика басынан бастап шетелдік жанр болып келген. Біз қытай ғылыми фантастикасында қолданатын көптеген ұғымдар мен терминдер – 100 пайыз батыс әдебиетінен енген шетелдік импорт сөздер. Сондықтан бұл ұғымдарды қытай тілінен қайтадан батыс тілдеріне аудару аудармашыларға сәл жеңілірек түседі.
Ең маңыздысы – ғылыми фантастиканың табиғатының өзі. Ғылыми фантастика тарихында адамзат әрдайым тұтас түрде бейнеленеді, ұлттарға бөлінбейді. Осы тұрғыдан алғанда, ғылыми фантастика – бүкіл адамзатқа ортақ сұрақтарды көтеретін жанр. Ғылыми фантастика жеке этникалық топтың, қауымның немесе мемлекеттің мәселелерін ғана емес, адамзаттың барлығын қамтитын ортақ дағдарыстар мен сұрақтарға жауап іздейді. Сондықтан ол ұлт пен мәдениет шегінен асып, түрлі елдердің, түрлі мәдениеттердің арасында түсіністік орнатуға өте қолайлы жанр.
Менің өз шығармашылығым туралы айтар болсам, мен өзімді ерекше бақытты санаймын. Маған қарағанда жолы болғыш жазушылар аз шығар, өйткені менің шығармаларымды ағылшын тіліне аударып жүрген екі керемет аудармашым бар. Менің туындыларым олардың қолында болғанда, ешнәрсе жоғалмайды деп нық сенемін. Керісінше, аудармада менің шығармаларым жаңа қырынан байи түседі. Тіпті ағылшын тіліндегі аудармаларымның әдеби сапасы түпнұсқадан да жоғары десем артық айтқандық болмас еді.
-Джон Плотц: Бұған сену қиын екен.
-Лю Цысин: Егер сіз ағылшын тілінде оқи алсаңыз, менің шығармаларымның ағылшынша нұсқасын алыңыз. Өкінбейсіз.
-Джон Плотц: Виртуалды шындық туралы сұрақ қойғым келеді.
Сіздің әйгілі «Үш дене мәселесі» трилогияңыздың алғашқы томы бір жағынан нақты тарихи оқиғалардан басталады, ал екінші жағынан виртуалды шындық идеясымен – яғни «Үш дене» атты онлайн ойынмен – тығыз байланысты.
Бұл VR ойынының кеңістігі – сіздің баяндау тәсіліңіздің бір бөлігі, ол табиғатынан бейнелеуге келмейтін нәрселерді бейнелеуге мүмкіндік береді. Сіз виртуалды шындық туралы, сондай-ақ жаңа медиа құралдарының – әлеуметтік желілердің, бейнеойындардың, онлайн байланыстардың – әсерінен жеке адамның ішкі әлемінде де, тұтас қауымдастықта да қалыптасып жатқан жаңа виртуалды ғалам туралы не ойлайсыз?
Қарапайымырақ қойсақ: сіз өзіңіз бейнеойындарға, виртуалды шындық құрылғыларына немесе әлеуметтік желілерге әуес адамсыз ба? Мұндай мәдени орта сізді қатты қызықтыра ма?
-Лю Цысин: Мен медиа дәуіріне, жаңа технологиялар мен цифрлық жаңалықтарға толық ашықпын. Дегенмен мойындау керек: соңғы жылдары менің экран алдында өткізетін уақытым едәуір шектеулі – енді ол негізінен жұмысқа қатысты істеріме байланысты. Шынын айтсам, мұндай тәсілмен көбірек уақыт өткізуге өзім де қарсы емеспін, бірақ оған мүмкіндік жоқ – уақытым тым тапшы.
Бір кездері мен бейнеойындарға қатты әуестенген едім. Бірақ ол интернет пайда болғанға дейінгі кезең болатын. Ол кезде тіпті Windows жүйесі де әлі жарыққа шықпаған еді. Ал сол қызығушылық неге жоғалды? Артқа қарасам, бәрі түсінікті: жұмыс көбейді, отбасы жауапкершілігі артты, соның бәрі ойынға деген қызығушылықты екінші орынға ығыстырды.
Мен үшін ақпараттық технологиядағы бір маңызды трендке назар аудару қажет деп ойлаймын: Ақпараттық технологиялардың дамуы жаңа жағдай туғызады: біздің көптеген тілектеріміз бен қажеттіліктеріміз виртуалды шындық немесе интернет әлемі арқылы қанағаттандырылуы мүмкін.
Қазіргі уақытта, дәл осы кезде сөйлесіп отырғанымыздай, виртуалды шындық пен интернет арқылы қанағаттандыра алатын қажеттіліктер адам тілектерінің тек кішкене бір бөлігін ғана құрайды.
Бірақ мен болашақта – бәлкім жақын болашақта – адам тілектерінің дерлік барлығы VR, жасанды интеллект және интернет арқылы құрылған әлемдерде орындалатындығына еш күмән келтірмеймін. Мен үшін мұның бірден байқалатын салдары – адамзат табиғатының өзгеруі.
Адамзат өркениеті сыртқа бағытталғаннан, ішке бағытталған өркениетке айналады. Ал мен бұл екі түрдегі өркениетті қалай ажыратамын?
Мен үшін сыртқа бағытталған өркениет – бұл ұлы мұхиттарды шарлау дәуірімен, жаңа континенттердің ашылуымен сипатталатын кезең. Яғни адам дамуының жаңа бағыттарын іздеуге ұмтылыс. Ал болашақта ықтимал ішке бағытталған өркениетте бұл ізденіс қажетсіз болады. Қысқа мерзімде ішке бағытталған өркениет – бұл бақыт өркениеті. Бірақ ұзақ мерзімде ішке бағытталған өркениеттің көрегендігі, болашақты бағдарлайтын мүмкіндігі жоқ. Бірақ, менде мықты сенім бар – бәлкім бұл тек менің ойым ғана – бізді алда өте гүлденген болашақ күтіп тұрған шығар. Бірақ егер сол болашақта интержұлдыздық саяхат мүмкін болмаса, мен үшін ол адамзатқа жақсы болашақ емес. Сондықтан менің ойымда қорқынышты дистопия бар.
Болашақтағы біздің ішке бағытталған өркениетімізде Жер экологиясы толық қалпына келеді. Ормандар қайта өсіріледі, әлемдегі ең таза және үздік экологиялық жағдай қалыптасады.
Бірақ сол әлемде бірде-бір адамды көре алмайсың. Оның орнына үлкен үңгір болады, оның ішінде суперкомпьютер орналасқан. Сол суперкомпьютерде 10 миллиард адам бар, және сол 10 миллиард адам бақытты. Ал мен үшін бұл өте қорқынышты «бақыт».
Бізде осындай өмірдің белгілері бар десек болады. Мысалы, кез келген ірі мегаполиске қараңыз. Егер сіз Пекинде немесе Нью-Йоркте тұрсаңыз, туу куәлігінен өлу куәлігіне дейін Wi-Fi бар бөлмеден шықпай-ақ өмір сүре аласыз. Бүкіл өміріңізді интернет ортасында өткізуге болады.
-Джон Плотц: Мәссаған! Бұл технология мен ғылым үшін өте қараңғы көрініс. Маған Э. М. Форстердің «Машина тоқтайды» шығармасын еске түсіреді. Осы әңгімені білесіз бе?
-Лю Цысин: Иә, түсіндім, не айтқыңыз келетінін түсініп тұрмын.
Джон Плотц: Барлығы жер астында, бал араларының ұясы сияқты алтыбұрышты камерада тұрады.
-Лю Цысин: Э.М.Форстер туралы ойласам: оның шығармасы, менің білуімше, 20-шы ғасырдың басында жазылған.
-Джон Плотц: Иә.
-Лю Цысин: Көріп тұрсыз ба? Мен сипаттап отырған дистопиялық көрініс бұрыннан болжанған.
-Джон Плотц: Келесі сұрақ аударма емес, бейімдеу туралы. «Жердің кезбесі» жақында фильмге айналды. Жалпы, жазылған ғылыми фантастиканың экранға ауысуы туралы не ойлайсыз? Сізге Кубрик әсер еткені туралы айттыңыз. Ғылыми фантастика мәтінде де, фильмде де өмір сүре алады. Осы «аударманың» түрі туралы пікіріңіз қандай?
-Лю Цысин: Ғылыми фантастика визуалды түрде бейнелеуге аса қолайлы, тіпті әдеби формаға қарағанда қолайлырақ деп ойлаймын. Көптеген ғылыми фантастика жазушылары тілдің күші мен сиқырын жоғары бағалайды, бірақ ғылыми қиялдың ауқымы алдында тіл кейде әлсіз.
Мен ойымдағы орасан көріністерді тілмен жеткізуге тырысамын, бірақ кей жерлерде сәтсіздікке ұшырайтыным бар. Мысалы, Жердің Күн жүйесі арқылы қозғалысын ұзақ сипаттаған жерім бар – өзім онша сәтті шықты деп ойламаймын. Ал фильмде ол бір секундта-ақ керемет көрсетілген.
-Джон Плотц: Фильм түсірілгенде режиссермен немесе сценаристермен бірге жұмыс істедіңіз бе? Фильмдегі көзқарас сіздің көзқарасыңызға жақын болды ма?
-Лю Цысин: Әдебиет пен кино – мүлдем бөлек өнер түрлері. Сол себепті мен киногерлерге шығармашылық еркіндік бергім келеді. Өзің қатыса берсең, көбіне қиындыққа ұрындырады. Авторлар өз шығармасына тым байланып, фильмге кедергі келтіруі мүмкін. Сол себепті менің қатысуым шектеулі болды.
-Джон Плотц: Ғылыми фантастиканың болашағы қандай деп ойлайсыз? Жазуда ма, кинода ма, әлде VR, жасанды интеллекте ме? Ал өз шығармашылығыңыздың болашағы ше?
-Лю Цысин: Ғылыми фантастиканың болашағы өте белгісіз. Бұл – барлық әдеби жанрға ортақ қасиет. Ғылыми фантастиканың алтын ғасыры өтті, қазір құлдырау кезеңі. Біз суға батып бара жатқан қайықпен жүзіп келе жатқандаймыз.
Қытай да ғана ерекшелік болуы мүмкін. Жедел модернизация, бүгінгі өмірдің болашаққа бағытталған сипаты ғылыми фантастикаға жақсы жағдай жасайды. Бірақ бұл әдебиетке емес, кино мен теледидарға қатысты. Қытайда ғылыми фантастика жазушылары да, оқырмандар да аз. Сондықтан әдеби ғылыми фантастиканың болашағы аса жарқын емес.
Ал өзіме келсем – жазуды жалғастырамын. Жаңа тақырыптарды байқап көремін. Сонымен бірге, ғылыми фантастиканың кино мен телебейімделулеріне күш салмақпын. Қытайдың ғылыми фантастикалық блокбастерлерінің болашағы өте жарқын деп сенемін. Тіпті жақын болашақта Қытай Голливудпен теңесуі мүмкін.
-Джон Плотц: «Бейімдеу» дегенде сіз сценарий жазасыз ба, әлде өз шығармаларыңызды фильмге айналдыруға ғана атсалысасыз ба?
-Лю Цысин: Мен сценарий жазамын деп ойламаймын. Әдеби жазушы жақсы сценарист бола алмайды. Әдебиетте менде толық еркіндік бар, ал сценаристер продюсерлермен, цензурамен және нарықпен шектелген.
Сценарист әр жазған жолында «көрерменге ұнай ма?» деп ойлау керек – мен ондайды қаламаймын. Ғылыми фантастика блокбастерлері қымбат, сондықтан есеп-қисаптан қашып құтыла алмайсың. Ал мен сол тұзаққа түскім келмейді.
-Лю Цысин: Пу, соңғы сұрағыңыз бар ма?
-Пу Ван: Жоқ, бәрі жақсы сияқты. Уақытымыз да аяқтап қалды.
Джон Плотц: Иә, бәрі тамаша, Мырза Лю, көп рахмет! Керемет әңгіме болды. Бұл біз үшін үлкен қуаныш!
