Қазақ әдебиетінің рухани кеңістігінде аударма өнерінің орны ерекше. Өйткені аударма – бір халықтың ойлау жүйесін, көркемдік танымын, эстетикалық талғамын екінші халықтың жүрегіне жеткізетін алтын көпір.
Қазақ топырағында осындай жауапты да күрделі салада өзіндік қолтаңбасын қалдырған көрнекті тұлғалардың бірі – жазушы, журналист, аудармашы Кеңес Юсупов. Бүгін шығармашыл тұлғаның туғанына 85 жыл толып отыр.
Кеңес Сләмханұлы Юсупов (Түсіп) 1941 жылы 30 маусымда Шығыс Қазақстан облысының Таврия ауданындағы Баймұр ауылында дүниеге келген. Ол Өскемен қаласындағы Жамбыл атындағы қазақ орта мектебін бітіргеннен кейін Семейдегі өзеншілер училищесінде білім алып, Жоғарғы Ертіс кеме шаруашылығында еңбек жолын бастаған. Кейін Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тәмамдап, баспасөз бен әдебиет саласында өнімді қызмет атқарды. Ол «Коммунизм туы», «Социалистік Қазақстан», «Қазақстан коммунисі», «Жұлдыз» сияқты басылымдарда түрлі жауапты қызметтер атқарған.
Қаламгердің шығармашылық жолы тек аудармамен ғана шектелмейді. Оның «Ақиқат сапар», «Қарашадағы көктем», «Охапка полевых цветов», «Желқайық» атты повестері мен әңгімелер жинақтары жарық көрді. Бұл еңбектерінен автордың өмір құбылыстарына сергек қарайтын, адам мінезінің нәзік иірімдерін көркем тілмен жеткізе білетін суреткерлік болмысы танылады. Сонымен қатар Кеңес Юсупов терминология, мемлекеттік тілде іс жүргізу мәселелеріне де елеулі үлес қосып, «Құжат тілі», «Анықтама сөздігі», «Екі тілде іс жүргізу» сияқты еңбектерін ұсынды.
Кеңес Юсупов есімін қазақ оқырманына айрықша танытқан үлкен еңбек – колумбиялық жазушы Габриэль Гарсиа Маркестің әлемге әйгілі «Жүз жылдық жалғыздық» романын қазақ тіліне аударуы. Бұл шығарма – латынамерикалық әдебиеттің ғана емес, әлем әдебиетінің ең биік туындыларының бірі. Осындай күрделі романды қазақша сөйлету аудармашыдан терең білімді, тіл байлығын, көркемдік түйсікті және ұлттық сөздің қуатын сезіне білуді талап етті. Кеңес Юсупов бұл міндетті абыроймен атқарып, қазақ әдеби аудармасының мүмкіндігін кеңейте түсті. Деректерде оның Маркестің «Жүз жылдық жалғыздық» романын және жас болгар жазушыларының повестері мен әңгімелер жинағын аударғаны көрсетіледі.
Кеңес Юсупов үшін аударма жай ғана бір тілден екінші тілге сөз көшіру емес, мәдениеттерді жақындастыру өнері болды. Ол аударманың өркениетті елдер үшін аса маңызды рухани құбылыс екенін айтып, қазақ қоғамында кәсіби аударма мектебін қалыптастыру қажеттігін жиі көтерді. Бір сұхбатында аударманы «мәдениеттердің жақындасуы» деп бағалап, оның адамдардың бір-бірін тануы мен табысуы үшін қажет екенін атап өткен.
Аудармашының шеберлігі оның ана тілін терең меңгеруінен байқалады. Кеңес Юсупов аудармада қазақ тілінің табиғи болмысын сақтауға, сөйлемнің ішкі ырғағын бұзбауға, түпнұсқаның көркемдік қуатын ұлттық тілдің бояуымен жеткізуге ұмтылды. Оның Маркес прозасын қазақша сөйлетуі осы тұрғыдан бағалы. Себебі «Жүз жылдық жалғыздық» сияқты күрделі шығармада миф, тарих, шындық, қиял, адам тағдыры мен тұтас ұлт болмысы астасып жатады. Мұндай мәтінді аудару үшін сөздік балама табу жеткіліксіз; аудармашы автордың ой әлеміне еніп, оны қазақ оқырманының қабылдауына лайықтап көркем жеткізуі қажет. Кеңес Сіләмханұлының тамаша аудармасы арқылы қазақ оқырмандары сонау Оңтүстік Америка құрлығындағы Буэндиа әулетінің қызық-шыжықты тағдырын өз таным-түсінігіне етене қабылдап, сүйсіне оқыды.
Кеңес Юсуповтың тағы бір маңызды қыры – қазақ тілі мен әлем әдебиетінің байланысын кеңейтуді мақсат етуі. Ол әлем әдебиетінің үздік үлгілерін қазақ тіліне сапалы аудару мәселесіне ерекше мән берді. Қазақстандық баспасөзде оның шетел әдебиетін ана тілімізге аудару, қазақ сөзін өзге тілдерге таныту, Ұлттық көркем аударма орталығын құру жөніндегі ойлары айтылғаны көрсетіледі. Сонымен қатар ол «Әлем әдебиеті» журналының қалыптасуына қатысып, бірнеше жыл алғашқы бас редакторы болғаны айтылады.
Кеңес Юсуповтың шығармашылық мұрасы – қазақ әдебиетіндегі аударма мәдениетінің биік үлгілерінің бірі. Оның еңбектері көркем аудармашының тек тіл білетін маман емес, ұлттық рухты, әлемдік ойды, көркемдік жауапкершілікті қатар ұстанатын үлкен тұлға екенін дәлелдейді. Ол қазақ оқырманына әлем әдебиетінің күрделі туындыларын жақындатты, ал қазақ тілінің көркемдік мүмкіндігін жаңа деңгейде танытты.
Кеңес Юсупов – қазақ әдебиеті мен аударма өнерінде өзіндік орны бар қаламгер. Оның өмірі мен еңбегі ұлттық тілге адал қызмет етудің, әлемдік рухани мұраны туған тілде сөйлетудің жарқын үлгісі болып қала береді. Кеңес Юсупов аударған шығармалар мен жазған еңбектер қазақ оқырманына ой салады, тілдің қадірін ұқтырады, әдебиеттің шекарасыз рухани әлем екенін сезіндіреді. Қазақтың қабырғалы қаламгері, шебер аудармашысы Кеңес Юсуповтың рухани мұрасы туған халқына мәңгілік қызмет ете бермек.
