Үш мемлекетте қалам тербеген

Қаламгердің өмір жолы

Сейітхан Әбілқасымұлы 1926 жылы 18 қыркүйекте қазіргі Қытай Халық Республикасының Шыңжаң өлкесі Алтай аймағына қарасты Жеменей ауданындағы Топтерек ауылында дүниеге келген. 1934 жылы мектеп табалдырығын аттаған болашақ қаламгердің бақытты балалық шағы ұзаққа созылмайды. 1938 жылы әкесі Әбілқасым жалған айыппен Үрімжі түрмесіне қамалғаннан кейін, жас Сейітхан оқуын жалғастыра алмай, отбасына көмектесу үшін еңбекке ерте араласады. Егіншілікпен айналысып, жүк тасып, өмірдің ауыртпалығын жасынан көреді.

1944-1945 жылдары ол Шығыс Түркістанды түгел қамтыған ұлт-азаттық көтеріліске қатысады. Кейін қоғамдық жұмыстар атқарып, 1947 жылы Жеменей аудандық жастар ұйымының хатшысы болады. 1948–1954 жылдары Шыңжаң халық демократиялық одағының Қаба аудандық атқару комитетінің бастығы, Алтай атқару комитеті бастығының орынбасары сияқты қызметтер атқарады. 

1958–1964 жылдары «Алтай» газетінің бас редакторы болды.

Жастайынан-ақ өлең-сөзге бейім болып өскен Сейітхан Әбілқасымұлы 1950-жылдардан бастап әдебиетпен шұғылдана бастайды. Осы жылдардан әдеби шығармалары мерзімді баспасөз беттерінде жариялана бастайды.

Коммунистік Қытайда елуінші жылдары саяси өзгерістер жиі көрініс беріп, ұлтшылдарды, ревизионистерді т.б. айқындап жазалау науқандары жиі болып тұрды. Осының салдарынан 1958, 1961, 1963 жылдары жүрілген «ұлтшылдыққа қарсы» науқандарда Сейітхан Әбілқасымұлы да қысымға алынып қуғындалды. Саяси сенімсіз ретінде ұрып-соғуға, азаптауға ұшырады. Ақыры 1964 жылдан ол ревизионистерді тәрбиелеу лагерінде «қылмыстық жазасын» өтеп, ауыр еңбекке салынды. Қытайдағы 1966 жылы басталған әйгілі «Мәдениет төңкерісі» кезінде де Сейітхан Әбілқасымұлының алаңсыз еңбек етуіне мүмкіндік берілмеді. Оған «ұлтшыл, бөлінуші, ревизионист» деген жалған жалалар жабылып, қорлау мен ауыр жұмысқа жегілумен қатар, бірнеше ай бойы көпшілік алдында «ашылып сайрау» қыспағына алынды.

Алпысыншы жылдардың соңына таман коммунистер билігінің ұлт зиялыларын қуғындау үдерісі жаңа сатыға өтті. Бұл кезде үкіметке сенімсіз адамдар өлім жазасына кесіліп жатты. 1969 жылы қыркүйек айында Сейітхан Әбілқасымұлы тағы да саяси айыппен тұтқындалып, түрмеге қамалады. «Су ішерлігің болса, өлмейсің» демекші, ісі әскери сотқа өткізілер сәтте Сейітхан Әбілқасымұлы Қызырбек Оралұлымен бірге түрмеден қашып шығады. Тау асып, тас басып жүріп, Алтайдың Қобда бетіне, Моңғолияға өтеді. Мұнда келген соң да тергеп-тектеуден өткен соң осы елде өмір сүру құқығын алады. Осы кезеңде Амгалан деген монғолша лақап есіммен шығармашылықпен шұғылданып, мұнда да өнімді еңбек етті. Оның «Айдарлы аруақ» т.б. әңгімелері осы елдегі «Шұғыла» әдеби журналында жарияланып, қаламгер ретіндегі атағы мойындалады. Моңғолияда жиырма жылдан астам уақыт өмір сүрген Сейітхан Әбілқасымұлы Қазақстан тәуелсіздік алғанда, 1993 жылы атамекені Қазақстанға оралды. Оның туған жерге деген сағынышы мен Қазақстан топырағына жетуді армандағаны туралы өзінің жазған естеліктерінде айтылады. Қаламгер 1999 жылы 18 қаңтарда жетпіс үш жасында Алматы қаласында дүниеден өтті.

Қаламгердің шығармашылық әлемі

Сейітхан Әбілқасымұлының шығармашылығы тақырыптық жағынан да, жанрлық тұрғыдан да ауқымды. Оның қаламынан әңгіме, повесть, роман секілді прозалық шығармалар туып, қазақ әдебиетінің шетелдегі даму арнасын толықтыра түсті. Оның Монғолия елінде жүргенде жазған көлемді туындысы - «Қара боран» романы. Қытайдағы мәдениет төңкерісі және оның ауыр зардаптары туралы жазылған бұл туынды «Хар шуурга» деген атпен монғол тілінде жарық көрді. Бұл роман Алматыда 1981 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрді.

Қаламгердің өзге көлемді шығармалары қатарында «Бір уыс қан», «Оспан батыр», «Ақиықтың ақырғы балапаны», «Қуғын» сияқты туындылары ерекше аталады. Бұл шығармаларда адам тағдыры, тарихи кезең, ұлттық сана, туған жер, табиғат, салт-дәстүр және адамгершілік мәселелері сабақтастықта көрініс табады. Зерттеушілер Сейітхан Әбілқасымұлы шығармаларының басты ерекшеліктерінің бірі ретінде ұлттық бояуының қанықтығын, халықтық дәстүр мен ұлттық мінездің шынайы берілуін атап көрсетеді.

Қаламгердің шығармашылығында тарихи тақырыптың орны ерекше. «Оспан батыр» романы Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық қозғалысының күрделі кезеңдерін суреттейді. Ұлттық кітапхана каталогында бұл шығарма Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық көтерілістің басшысы Оспан батырдың өмірі мен 1930–1940 жылдардағы тарихи оқиғаларды бейнелейтін роман ретінде сипатталған. Романның кейін Қазақстанда жеке кітап болып жарық көруі қаламгер шығармашылығын ел оқырманына кеңінен таныстыруға мүмкіндік берді.

Ал «Қуғын» шығармасының негізінде жазушының өз басынан өткен ауыр тағдыр жолы жатыр. Туындыда Қытай түрмесіндегі азап, қашу, Алтайды басып өту және Моңғолияға жету жолындағы қиындықтар суреттеледі. Сондықтан бұл шығарма қаламгердің өмірбаяндық сипаты басым туындыларының бірі ретінде бағаланады.

«Ақиықтың ақырғы балапаны» – табиғат пен адам тағдыры

Сейітхан Әбілқасымұлының көркемдік әлемін танытатын маңызды шығармалардың бірі – «Ақиықтың ақырғы балапаны». Бұл шығармада қазақтың дәстүрлі саятшылық өнері, құсбегілік мәдениеті, Алтай табиғаты және адам мен табиғат арасындағы байланыс терең бейнеленеді.

Зерттеушілер бұл туындының этнографиялық сипатына ерекше назар аударады. Шығармадағы бүркіт, құсбегі, саятшылық ұғымдары арқылы қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымы, табиғатқа көзқарасы және ұлттық мінезі ашылады.

Туындының маңызды ерекшелігі – табиғаттың жай ғана көрініс ретінде алынбай, кейіпкерлердің жан дүниесімен сабақтастырыла суреттелуі. Алтайдың тауы, аспаны, қыраны мен кең даласы шығармадағы оқиғалардың табиғи кеңістігі ғана емес, көркемдік мағынаға ие образдық әлем ретінде көрінеді. Зерттеушілер пейзаждың кейіпкерлердің көңіл күйін, ішкі дүниесін ашуға қызмет ететінін атап көрсетеді.

Шығармадағы ақиық қыран бейнесі де символдық мәнге ие. Қыран – еркіндіктің, биіктіктің, қырағылық пен өрліктің белгісі ретінде танылады. Адам мен табиғат арасындағы қайшылық арқылы жазушы оқырманды табиғатқа деген жауапкершілік туралы ойлануға жетелейді.

Ұлттық болмыс және дәстүр

Сейітхан Әбілқасымұлының шығармаларындағы басты құндылықтардың бірі – ұлттық болмысты сақтау. Қаламгер қазақтың дәстүрлі тұрмысын, әдет-ғұрпын, дүниетанымын, табиғатпен етене тіршілігін көркем шығармаға арқау етеді.

Оның кейіпкерлері арқылы қазақы орта, халықтың мінезі, өмір салты және рухани құндылықтары көрініс табады. Әсіресе саятшылық, құсбегілік, атбегілік сияқты дәстүрлі өнер түрлерінің суреттелуі қаламгердің этнографиялық білімінің молдығын байқатады. Ғылыми зерттеуде жазушының бүркіттің бітімін, бабын, жас ерекшелігін және құсбегілікке қатысты атауларды терең меңгергені көрсетіледі.

Сейітхан Әбілқасымұлы шығармаларында «ар», «күнә», «кие» сияқты адамгершілік-философиялық ұғымдар да маңызды орын алады. Осы ұғымдар арқылы жазушы адамның табиғат алдындағы, қоғам алдындағы және өз ары алдындағы жауапкершілігін таразылайды.

Жазушы туындыларындағы туған жер тақырыбы

Қаламгер шығармашылығының өзегінде туған жерге деген сағыныш айрықша сезіледі. Оның өмір жолы бірнеше елмен байланысты болғанымен, әдеби әлемінің рухани орталығы – Алтай мен қазақ даласы.

Алтай – Сейітхан Әбілқасымұлы үшін жай ғана географиялық мекен емес. Ол – балалық шақтың, ата-бабаның, ұлттық жадтың, еркіндікке ұмтылыстың символы. Сондықтан оның шығармаларындағы табиғат суреттері мен туған жер бейнесі бір-бірінен ажырамай, ұлттық сана ұғымымен сабақтасып жатады.

Қаламгердің тағдырындағы қуғын-сүргін мен жат жерде өмір сүру кезеңдері оның шығармаларына мұң мен сағыныш сарынын енгізді. Бірақ бұл мұң торығу сипатында ғана емес, туған елге деген сүйіспеншілікпен, рухани беріктікпен астасып жатады.

Сейітхан Әбілқасымұлының шығармашылық мұрасы – шетелдегі қазақ әдебиетінің маңызды бір арнасы. Ол тарихи оқиғаларды жай ғана баяндап қоймай, сол дәуірдің адам тағдырын, ұлттық мінезін және рухани болмысын көркем бейнелеуге ұмтылды.

Оның шығармалары арқылы оқырман Шығыс Түркістан қазақтарының тарихынан, Алтай өңіріндегі дәстүрлі өмір салтынан, тарихи өзгерістердің адам тағдырына әсерінен хабардар болады. Сондықтан жазушы мұрасы әдеби құндылықпен қатар, тарихи-танымдық маңызға да ие.

Сейітхан Әбілқасымұлының шығармашылығын зерттеген ғалымдар оның прозасында табиғат пен адам, ұлттық сана мен тарихи жады, дәстүр мен заман мәселелерінің өзара сабақтасып жатқанын атап көрсетеді.

Сейітхан Әбілқасымұлының өмірі – қилы тарихи кезеңдерден өткен қазақ зиялысының өмір жолы. Балалық шағынан бастап қиындықты көрген, ұлт-азаттық қозғалысқа қатысқан, саяси қуғынды бастан өткерген, туған жерден жырақта жүріп шығармашылықпен айналысқан қаламгердің бүкіл ғұмыры ел тағдырымен сабақтас болды.

Оның шығармаларында тарих та, табиғат та, адам тағдыры да ұлттық рух тұрғысынан көрініс табады. «Оспан батыр» тарихи жадты жаңғыртса, «Қуғын» қаламгердің жеке тағдыры арқылы тұтас дәуірдің қасіретін танытады. Ал «Ақиықтың ақырғы балапаны» табиғат пен адам арасындағы байланысты, қазақтың дәстүрлі мәдениеті мен ұлттық дүниетанымын терең танытады.

Сейітхан Әбілқасымұлының әдеби мұрасы – туған жерден алыста жүрсе де, ұлттық рухтан ажырамаған қаламгердің шығармашылық куәсі. Оның туындылары бүгінгі ұрпақты тарихи жадыны құрметтеуге, туған жерді сүюге, ұлттық құндылықтарды бағалауға және адам мен табиғат арасындағы үйлесімді сақтауға үндейді.  Басқа түскен қаншама қиындығына қарамастан, өмірге деген ерекше құштарлықтан айнымаған қайсар жазушы үш бірдей елдің аумағында тағдырдың жазуымен өмір сүріп, шығармашылықпен шұғылданып, соңына соқталы туындылар қалдырды.