Қара сөзге қайрат, сахна сөзіне рух дарытқан қаламгер

Бүгін, 19 қазан – қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, қайсар мінезді жазушы, қарымды драматург Рахымжан Қасымғалиұлы Отарбаевтың туған күні. 

1956 жылы Атырау облысы Құрманғазы ауданында дүниеге келген қаламгер көзі тірі болғанда биыл 70 жасқа толар еді. Ол 2018 жылғы 17 ақпанда дүниеден озды. Алайда артында қалған әдеби мұрасы, өршіл рухы мен ұлт руханиятына сіңірген еңбегі оны оқырман жүрегінде мәңгілік сақтап келеді. 

Сөз өнеріндегі дара жол

Рахымжан Отарбаев – қазақ прозасы мен драматургиясында өзіндік қолтаңбасын қалдырған, қоғамның күрделі мәселелерін көркемдік тұрғыдан терең зерделеген қаламгер. Оның шығармашылығына тән басты ерекшелік – шындықты бүкпесіз айту, адам жанының қайшылықтарын ашу, ұлттық болмыс пен тарихи жадты көркем сөз арқылы жаңғырту болып саналады.

1977 жылы Орал педагогикалық институтын тәмамдаған жас маман еңбек жолын баспасөз саласынан бастаған екен. Әр жылдары «Орал өңірі» газетінде, «Қазақ әдебиеті» басылымында, «Жалын» альманағында қызмет атқарып, журналистика мен әдебиеттің өзара сабақтастығын терең меңгерді. Кейін мемлекеттік және мәдениет салаларында да еңбек етті. Қай қызметте жүрсе де, оның негізгі мұраты – қазақ сөзінің қадірін арттыру, елдік мәселелерді көтеру, рухани құндылықтарды ұлықтау болды. 

Отарбаев шығармаларын оқығанда, оқырман жай ғана оқиға желісіне куә болмайды. Ол кейіпкерлердің ішкі арпалысына үңіледі, қоғамдағы әділетсіздікпен бетпе-бет келеді, адамдық қасиет пен ар алдындағы жауапкершілік туралы ойға қалады. Жазушының тілі өткір, ойы тосын, суреттеуі шынайы. Оның сөз саптауынан халықтың мінезі, даланың кең тынысы, заманның қайшылығы сезіледі.

Прозадағы шындық пен шеберлік

Қаламгердің «Түнгі от», «Шер», «Жұлдыздар құлаған жер», «Жайық жыры», «Қараша қаздар қайтқанда», «Дауысыңды естідім», «Біздің ауылдың амазонкалары», «Бас», «Шыңғыс ханның көз жасы», т.б. туындылары – қазақ прозасының мазмұндық және көркемдік көкжиегін кеңейткен шығармалар.

Бұл туындылардың атауларының өзінен-ақ жазушының көркемдік әлеміне тән сыршылдық пен тереңдікті аңғаруға болады. Ол кейіпкерлерін мінсіз етіп көрсетуден гөрі, олардың шынайы болмысын ашуға ұмтылды. Адамның арпалысын, жалғыздығын, өкінішін, үмітін және рухани беріктігін суреттеу арқылы оқырманды өз заманына сын көзбен қарауға шақырды.

Рахымжан Отарбаев үшін әдебиет – өмірді әсемдеп көрсететін құрал ғана емес, қоғамның жан жарасын танытатын, адамды өзімен-өзі есептестіретін рухани күш. Сондықтан оның шығармаларындағы шындық кейде ащы, кейде мұңды болғанымен, әрдайым ойлануға жетелейді. Жазушының көркемдік қуаты да осында: ол оқырманға дайын тұжырым ұсынбай, мәселенің мәнін өз жүрегімен сезінуге мүмкіндік береді.

Драматургиядағы тарихи сана және ұлттық рух

Рахымжан Отарбаевтың шығармашылық болмысын драматургиясыз елестету мүмкін емес. Оның «Бейбарыс сұлтан», «Бас», «Сырым батыр», «Мұстафа Шоқай», «Нашақор жайлы новелла», «Нұржауған-ғұмыр» секілді пьесалары қазақ театрының репертуарын байытып, көрерменді тарихи және әлеуметтік мәселелер туралы толғандырды. Қаламгердің бірқатар драмалық туындылары Қазақстандағы және шетелдердегі театр сахналарында қойылды. 

Тарихи тақырыпқа қалам тартқанда, жазушы өткенді құр баяндаумен шектелмейді. Ол тарихи тұлғалардың тағдыры арқылы бүгінгі қоғамға да сұрақ қояды. Елдік мүдде, билік пен жауапкершілік, жеке адамның таңдауы, ұлт алдындағы парыз – драматург шығармаларында әр қырынан көрініс табатын мәселелер.

Әсіресе тарихи тұлғалардың өмірін сахнаға шығаруының мәні зор. Өйткені тарихты тану – тек өткенді білу емес, бүгінгі болмысыңды бағамдау. Отарбаев драматургиясы көрерменді осы ойға жетелейді. Оның кейіпкерлері арқылы ұлттың азаттыққа ұмтылысы, рухани беріктігі мен тарихи тағдырын пайымдауға болады.

Қайсар қаламгердің азаматтық ұстанымы

Рахымжан Отарбаевты даралайтын қасиеттердің бірі – азаматтық батылдығы. Ол әдебиеттің қоғамдық жауапкершілігін терең сезінді. Қаламгер үшін жазушы болу – әдемі сөйлем құрау ғана емес, уақыттың шындығын тану, қоғамның көлеңкелі тұстарын ашу, адам мен адамзат алдындағы жауапкершілікті сезіну.

Ол өмірінің соңғы жылдарында «Ақ Жайық kz» әдеби, қоғамдық-саяси журналын ашып, оның бас редакторы болды. Бұл бастама да қаламгердің әдебиетке ғана емес, қоғамдық ойдың дамуына да үлес қосуға ұмтылғанын аңғартады. 

Жазушының еңбегі мемлекет тарапынан да лайықты бағаланды. Ол Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атанып, «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталды. Халықаралық Шыңғыс Айтматов атындағы академияның академигі болды. Атырау қаласы мен Құрманғазы ауданының құрметті азаматы атағына ие болды. 

Бұл марапаттар қаламгердің қоғамдық еңбегіне берілген баға болса, оның шынайы рухани биігі – шығармаларын іздеп оқитын, кейіпкерлерімен сырласатын, ойларынан өзіне жауап іздейтін оқырманның ықыласы.

Мәңгілік мұра – ұрпаққа аманат

Қаламгердің өмірден өтуі – қазақ әдебиеті үшін орны толмас қаза. Бірақ әдебиеттің ғұмыры адам ғұмырынан ұзақ. Суреткердің тәні бақилық болғанымен, сөзі халықпен бірге жасайды. Рахымжан Отарбаевтың шығармалары да уақыт өткен сайын жаңа қырынан танылып, кейінгі буынның рухани ізденісіне қызмет ете береді.

Оның мұрасын бүгінгі ұрпаққа таныту – кітаптарын қайта басып шығарумен ғана шектелмейтін маңызды міндет. Жазушының драмалық шығармаларын сахнада жаңғырту, прозасын әдеби талдау тұрғысынан зерделеу, шығармаларын жастар арасында насихаттау – ұлттық әдебиеттің сабақтастығын сақтаудың бір жолы.

Рахымжан Отарбаевтың туындылары бізге сөздің салмағын сезінуді, шындыққа тура қарауды, ұлттық құндылықтарды бағалауды үйретеді. Оның әдеби әлеміне үңілген сайын адам болмысы, қоғам тағдыры және ұлттың рухани жауапкершілігі туралы толғаныстардың өзектілігі арта түседі.

Бүгін, жазушының туған күнінде, оның өмір жолы мен шығармашылығын еске алу – бір тұлғаны ғана ұлықтау емес, қазақ сөз өнеріне деген құрметті жаңғырту. Өйткені шынайы қаламгердің ғұмыры туған күнімен өлшенбейді. Оның ғұмыры – жазған шығармаларының өміршеңдігімен, көтерген мәселелерінің маңызымен, оқырман жүрегінде қалдырған ізімен өлшенеді.

Рахымжан Отарбаев – қазақ әдебиетінде өзіндік үнін қалдырған, қара сөзге қайрат, сахна сөзіне рух дарытқан көрнекті қаламгер. Оның шығармашылық мұрасы – ұлт руханиятының қазынасы, ал есімі мен еңбегі әдебиетсүйер қауымның жадында мәңгі сақталмақ.
Мақалаға пайдаланылған фотосуреттер ашық ғаламтор көзінен алынды.