Аманқос ақынның Ақ бұлты...

Ақ бұлттар, қара бұлттар, ала бұлттар,

Көрдің бе аспанда да алалық бар. 

Біреуде қарт та болса шалалық бар, 

Біреуде жас та болса даналық бар. 

Бұл өлеңді «даналық туралы толғаныс» деп түсінуге болады, бірақ ол жеткіліксіз. Мұнда ақын адамның жас пен даналық, атақ пен адамдық, жеңіс пен ар, мінез бен шындық, өмір мен өлім арасындағы орнын таразылайды. Ең маңыздысы, лирикалық кейіпкер өзін дана ретінде көрсетпейді. Керісінше, өмір бойы даналықтың «әліппесін» іздеп келе жатқан адам ретінде сөйлейді. Өлеңнің шынайылығы да осында.

1. «Ақ бұлттар, қара бұлттар, ала бұлттар…»: бүкіл өлеңнің философиялық кілті

Ақ бұлттар, қара бұлттар, ала бұлттар,

Байқасақ, аспанда да алалық бар.

Біреуде жас та болса, даналық бар,

Біреуде қарт та болса, шалалық бар.

Алғашқы шумақтағы бұлттарды бейнелеу тек табиғат көрінісі емес, ол адамзат қоғамының метафорасына айналғандай. Ақ, қара, ала бұлттар бір аспанда қатар жүреді. Адамдар да сондай: біреуін жасына, қызметіне, атағына қарап бағалау мүмкін емес. Ақын қалыптасқан түсінікті әдейі бұзады: жас = тәжірибесіз, қарт = дана деген формула өмірде үнемі дұрыс бола бермейді. Сондықтан:

«Біреуде жас та болса, даналық бар,

Біреуде қарт та болса, шалалық бар»

деген жолдар өлеңнің негізгі философиялық тезисіне айналады.

Мұндағы «даналық – шалалық» антитезасы өте ұтымды. Бір ғана дыбыстық жақындықтың өзінен мағыналық алшақтық туғызады.

2. Балалықпен қоштасу және даналыққа жете алмау парадоксы

Атым шығып бір шумақ қара бұлтпен,

Мен осылай қоштастым балалықпен.

Содан бері… Қанша жыл, қанша заман,

Табақтас та болмаппын даналықпен.

Бұл шумақта ақын өзінің шығармашылық жолына көз салады.

«Қара бұлт» алғашқы шумақтағы символдық желіні жалғастырады. Бір шумақ өлең арқылы аты шығып, балалықтан ерте алыстағанын меңзейді. Бірақ қызығы, балалықпен қоштасу автоматты түрде даналыққа жеткізбейді.

«Табақтас та болмаппын даналықпен»

деген тіркесте ақынның өзіндік ирониясы бар.

«Даналыққа жетпедім» демейді. «Табақтас та болмадым» дейді. Даналықты адам кейпіне енгізіп, онымен бір дастарқан басында отырудың өзін үлкен мәртебе санайды.

Бұл жерде кейіптеу мен фразеологиялық бейнелілік қатар қызмет атқарып тұр.

3. Өмір жолы көш пен дария арқылы беріледі

Жайлауына жеткен жоқ анық көшім,

Талай таңға ұласты жарық кешім.

Заман – түпсіз дария қалай өтем

Даналықтың білмесем әліппесін.

Бұл шумақта бірінен кейін бірі бірнеше ұлттық әрі философиялық образ келеді:

көш, жайлау, таң, кеш, дария, әліппе.

«Көш» қазақ дүниетанымында қозғалыс пен ғұмырдың көне символдарының бірі. Адам өмірі бір мекеннен екінші мекенге бет алған көш тәрізді. Ал: «Жайлауына жеткен жоқ анық көшім» деген жолдың астарында «өмірлік мұратыма әлі толық жеткен жоқпын» деген ой жатыр. Келесі метафора одан да ауқымды:

«Заман – түпсіз дария» Адам сол дариядан өтуге тиіс жолаушы.

Бірақ дариядан өту үшін білім ғана емес, даналықтың әліппесі қажет.

«Әліппе» деген сөз ерекше мәнге ие. Әліппе білімнің ең алғашқы баспалдағы болса, ақын өзін сонша жыл өмір сүрсе де даналықтың әліппесін әлі үйреніп жүрген шәкірт ретінде көрсетеді.

Бұл өзін төмендету емес. Керісінше, нағыз даналықтың белгісі адамның өзінің әлі де үйренері көп екенін сезінуі деген философиялық ой жатыр.

4. Ақын өзін ақымаққа да, данаға да қоспайды

Ойлай берем: жүріп те, жатып-ап та,

Еңбегім еш, тұзым сор татымап па?

Ақылдының алдына шықпасам да,

Мен өзімді қоспаймын ақымаққа.

Осы тұста лирикалық кейіпкердің мінезі анық көрінеді. Ол өзін:

«мен данамын» деп көтермейді. Бірақ:

«мен түк білмеймін» деп жалған кішіпейілділікке де салынбайды. Бұл өте маңызды. Ақын өз қадірін біледі.

«Ақылдының алдына шықпасам да» деген жолда қарапайымдылық бар болса, «өзімді қоспаймын ақымаққа» дегенде ішкі сенім мен тұлғалық беріктік бар. Демек, ақын үшін кішіпейілділік дегеніміз өзін жоққа шығару емес.

5. Атақтан жоғары тұрған қарапайымдық

Бар азырақ абырой, атағым да,

Астымда атым, үстімде шапаным да.

Жібі түзу жігітпін, жүріп келем

Қарапайым жандардың қатарында.

Бұл шумақта ақын қоғамдағы орнын жасырмайды. Абыройы да, атағы да бар.

«Астымда атым, үстімде шапаным» деген жол дәстүрлі қазақы өлшеммен қоғамдық мәртебені білдіреді. Бірақ шешуші жол:

«Қарапайым жандардың қатарында»

Ақынның түсінігіндегі даналық атақтың биіктігімен емес, адамның адамдардан бөлініп кетпеуімен өлшенеді.

«Жібі түзу жігіт» деген халықтық тіркес те кездейсоқ емес. Мұнда ақын өзін «ұлы ақын», «данышпан» деп емес, жібі түзу адам ретінде бағалайды.

6. Өлеңнің моральдық өзегі: шындық

Келесі үш шумақта өлеңнің философиялық толғанысы азаматтық ұстанымға ауысады:

Қолтығына біреудің тығылмаппын,

Тамыршыдай қара жер сырын бақтым.

Озбырлықтың алдында отқа түсіп,

Шындық үшін сәбидей шырылдаппын.

«Біреудің қолтығына тығылмау» дегені біреудің беделін паналамау, жағымпазданбау, өз жолымен жүру. Ал:

«Шындық үшін сәбидей шырылдаппын»

өлеңдегі ең әсерлі образдардың бірі. Неліктен «сәбидей»? Сәбиде есеп жоқ. Ол ауырса, шын жылайды. Қуанса, шын күледі. Оның реакциясында жасандылық болмайды. Демек, ақынның шындықты қорғауы да есепке құрылған әрекет емес, табиғи адамдық қажеттілік.

7. «Ұтылу» мен «ұту» ұғымдарының орнын ауыстыру

Ашық айттым досымның ұқпағанын,

Кейбіреуді көлгірсіп құптамадым.

Біреулерден ұтылып қалсам-дағы,

Қандай жақсы өзгені ұтпағаным.

Меніңше, өлеңнің ең терең жолдарының бірі осы:

«Қандай жақсы өзгені ұтпағаным».

Кәдімгі түсінікте адам ұтылмауға тырысады. Ал ақын үшін мәселе басқаша. Ол өмірдегі жеңісті біреуді жеңумен өлшемейді.

Біреуден ұтылып қалуы мүмкін. Бірақ сол үшін өтірік айтпаса, сатқындық жасамаса, біреуді басып кетпесе, арын сатпаса, онда оның «ұтылғаны» шын мәнінде моральдық жеңіліс емес.

Сөйтіп, ақын жеңіс пен жеңілістің мағынасын қайта анықтайды. Өзгені жеңу маңызды емес. Өзіңді жоғалтпау маңызды.

8. Мінез және қиянатқа төзбеу

Мінезім бе, мінезім шақпақ екен,

Сөйлегенде сөздерім тақ-тақ екен.

Қиянатты жердегі көре тұра,

Көзді жұмып қалайша аттап өтем?

«Шақпақ» сөзі мінездің қаттылығын ғана емес, от шығаратын қасиетін де елестетеді. Шақпақ тас соғылғанда ұшқын шығады. Ақын да қиянатқа тап болған кезде үнсіз қала алмайды.

Ал «тақ-тақ» дыбыстық қайталауы оның сөйлеу мәнерін естірткендей болады. Бұл еліктеуіш сөздің поэтикалық қызметі. Шумақ соңындағы:

«Көзді жұмып қалайша аттап өтем?»

деген риторикалық сұрақ жауап күтпейді. Жауабы анық: аттап өте алмайды. Өйткені бұл оның мінезіне ғана емес, ар-ұжданына қайшы.

9. Соңғы шумақ: адам, жер және бұлт

Қара жер! Сенде тудым, сенде өлемін,

Несіне арамтер боп сенделемін?!

Мен осынау бұлттардағы бұлқыныспен,

Буға айналып кеткенді жөн көремін.

Финал өте қуатты. Өлең бұлтпен басталып, бұлтпен аяқталады. Бұл композициялық тұтастық жасайды.

Басында:

«Ақ бұлттар, қара бұлттар, ала бұлттар…» десе, соңында:

«бұлттардағы бұлқыныспен» қайта оралады. Бірақ бастапқы бұлттар сыртқы дүниенің бейнесі еді. Соңғы шумақта сол бұлттардың бұлқынысы ақынның ішкі бұлқынысына айналғандай. Тағы бір маңызды контраст бар: қара жер ↔️ бұлт.

Жер тұрақтылықты, адам ғұмырының басталуы мен аяқталуын білдіреді:

«Сенде тудым, сенде өлемін».

Ал бұлт қозғалыстың, еркіндіктің, мазасыз рухтың символы. Соңындағы:

«Буға айналып кеткенді жөн көремін»

деген жолды тура мағынадағы өлімге ұмтылыс ретінде емес, поэтикалық-философиялық метафора ретінде оқыған дұрыс. Бұл жерде адам жоғалады, бірақ рух жоғалмайды деген түсінік сезіледі. Су буға айналады, бу бұлтқа айналады, бұлт қайта жаңбыр болып жерге түседі. Табиғаттағы мәңгілік айналым мен адам ғұмыры астасады. Сондықтан финалдағы «буға айналу» өлеңнің басындағы бұлт образын аяқтап, тұйық композициялық шеңбер жасайды: бұлт → адам → өмір → жер → бу → бұлт.

Өлеңдегі лирикалық кейіпкердің портреті

Өлеңнің барлық шумағын жинақтасақ, алдымыздан өте анық тұлға шығады. Ол өзін дана санамайды, бірақ ақымаққа қоспайды; атағы бар, бірақ қарапайым адамдардан бөлінбейді; ешкімнің қолтығына тығылмайды; досының қатесін бетіне айтады; көлгірсіп мақұлдамайды; біреуден ұтылғанына өкінбейді, бірақ біреуді ұтып кетуді мақсат етпейді; қиянатты көрсе үнсіз қала алмайды. Сондықтан өлеңдегі даналық ұғымының өзі біртіндеп өзгереді. Басында ақын даналықты әлі қол жеткізбеген биік ретінде көреді: «Даналықтың білмесем әліппесін». Ал өлеңді түгел оқып шыққаннан кейін оқырман парадоксты байқайды: өзін данамын демеген адамның өмірлік қағидаларының өзінде даналық бар. Бұл, меніңше, шығарманың ең маңызды астарлы идеясы.

Көркемдік жүйесі

Өлеңде антитеза ерекше орын алады: ақ пен қара, жас пен қарт, даналық пен шалалық, ақылды мен ақымақ, ұту мен ұтылу, жер мен бұлт қарама-қарсы қойылады.

Метафоралар: «Заман – түпсіз дария», «даналықтың әліппесі», «жайлауына жетпеген көш».

Теңеу: «Тамыршыдай қара жер сырын бақтым», «шындық үшін сәбидей шырылдаппын».

Кейіптеу: даналық адам сияқты «табақтас» болуға болатын ұғымға айналады.

Риторикалық сұрақтар: «Қиянатты… көре тұра, көзді жұмып қалайша аттап өтем?»

Дыбыстық бейнелеу: «тақ-тақ» мінездің өткірлігін сөздің дыбысы арқылы сезіндіреді.

Қайталау: бұлт образы шығарманың басы мен соңын біріктіреді.

Негізгі идеясы

Аманқос Ершуов бұл өлеңінде даналықты көп жасаумен де, атақпен де, қоғамдағы дәрежемен де өлшемейді. Даналықтың өлшемі адамның ар алдындағы тазалығы, қарапайымдылығы, шындыққа адалдығы және өз өміріне сын көзбен қарай білуі деген ойға жетелейді.

Сондықтан өлеңнің философиялық формуласын бір сөйлеммен былай түйіндеуге болады: Даналыққа жеттім деп ойлау даналық емес, өмір бойы оның әліппесін үйреніп, сол жолда адамдық қалпыңды жоғалтпау нағыз даналыққа жақындатады. Өлеңнің күші де осында: ақын «мен данамын» деп жарияламайды. Ол өз өмірін таразыға салады. Ал сол таразының ең ауыр басына атақты емес, арды; жеңісті емес, әділетті; жасты емес, адамдық кемелдікті қояды.

Шынар Сарманова, әдебиет пәнінің мұғалімі

Атырау облысы