Маусым айының үшінші аптасының жексенбісі - Әкелер күні. Әке мен бала арасындағы рухани әңгіме - қашан да құнды. Әкелер күніне орай қаламгер Берікхан Иісбекұлының «Қабір басындағы сырласу» атты реквиемін жариялап отырмыз.
Біздерде монастырь жоқ,
Мен оған барар едім.
Мұқағали
Ой талқы
– Әке, кейде адам көптің ортасында жүріп-ақ жалғызсырайды екен. Сондай сәттерде көңіл түкпірінде бала күннің жұпар иісі оянып, баяғыдай жан сырыңды бүкпесіз тыңдайтын бір жанды аңсайды екенсің. Мен де дәл сондай сәттерде өзіңді сан мәрте іздедім.Бала күнімдегідей ішіме бүккен сырларымды ақтарып, жанымды жеңілдеткім келді. Өйткені таңдаулы адамның жанында ғана уақыттан адаспай, өз қалпыңда қала алады екенсің. Сондықтан мен тағы да сізге келдім...– Айта ғой, айналайын, тыңдап отырмын.
– Әке... Осы сіз өмірден ерте кеткен жоқсыз ба?
Достарымның, әріптестерімнің әкелерінің жетпіс, жетпіс бес, сексен, сексен бес жасқа толған мерейтойларына барған сайын көңілім босап қалады. Сондай сәттерде: «Неге менің әкем ұзақ жасамады екен? Неге балаларының, немерелерінің қызық-қуанышын көбірек көрмеді екен?» деген ой келеді...
– Балам, «жазмыштан озмыш жоқ» деген. Әр пендеге Алла өлшеп берген ғұмыр бар. Мен де маңдайыма жазылған жасымды жасадым. Оған өкінішім жоқ.
Мен баласын ағаш бесікке де, жер бесікке де бөлеген әкемін... Бес бірдей сәбиімді бесіктен шықпай жатып жер қойнына тапсырған күндерім болды. Сонда Жаратқаннан: «Құдай-ау, құлындарыма ұзақ ғұмыр бере гөр. Солардың ержеткенін көрсем, қалаған күніңде өз құзырыңа алсаң да разымын» – деп тіледім.
Міне, тілеуім қабыл болды. Сендер дүниеге келдіңдер, ержеттіңдер, шаңырақ көтердіңдер. Менің көргім келген бақытым да, арманым да осы еді, балам...
– Сонда, әке, Құдайдан тілегеніңіз – балаларыңызға ұзақ ғұмыр ғана ма еді?..
– Балам, бес бірдей перзентін жер бесікке бөлеген әке үшін баласының амандығынан артық қандай тілек болуы мүмкін?..
Сондықтан қазақтың «аталатсаң, аталат, боталата көрме» деген аталы сөзінің қасіретті астарын менен артық кім сезінсін?.. Ата-ана үшін баласынан айырылудан артық қасірет бар ма бұл дүниеде?..
Сол күндері Жаратқанға жалбарынып, ұрпақ беруді сұрадым. Қазақ «тілеуіңді берсін», «тілеуің қабыл болсын» деп бекер айтпаған ғой. Өйткені тілек – адамның жүрегінен шығатын ең шынайы үн.
Міне, Алла тілеуімді қабыл етті. Төртеуіңді берді. Аман-есен ержеттіңдер. Әрқайсың шыр етіп дүниеге келген сәтте аттарыңды қойып тұрып, тағдырларыңды Жаратқанның мейіріміне тапсырдым, балам...
– Абай он бірінші сөзінде: «Біреулер Құдайдан бала тілейді. Ол баланы не қылады? Өлсем орнымды бассын дейді, артымнан Құран оқысын дейді, қартайған күнімде асырасын дейді» – дейді ғой. Осыны оқыған сайын менің де ойыма бір сұрақ оралады.
– Қандай сұрақ?
– «Сіз бала тілеуде нені мақсат етті екен?» – деген.
«Өлсем орнымды бассын» деп ойлады десем, орныңызды басатындай үлкен мансап та қумадыңыз, байлық та жиған жоқсыз.
«Артымнан Құран оқысын» деп тіледіңіз десем, бізге сүрелерді күштеп жаттатпадыңыз.
«Қартайғанда асырасын» деген де ойыңыз болмаған сияқты – бізге ешқашан міндет артпадыңыз.
– Сонда мен не үшін бала сүйді дейсің ғой?
– Иә. Сіздің шын мақсатыңыз қандай болды?
Әкем сәл үнсіз қалып, біраздан соң баяу ғана тіл қатты:
– Адам баланы өзіне қызмет етсін деп емес, өмірге мейірім қалдырсын деп сүйеді. Мен сендердің менің орнымды басқандарыңды емес, өз орындарыңды тапқандарыңды қаладым. Артымнан Құран оқығандарыңнан бұрын, тірі күнімде адамшылықты түсінгендерің маңызды болды. Ал қартайғанда асырай ма деп емес, жүректерің суымай, бір-біріңе жанашыр болсаңдар екен деп тіледім.
Мен үнсіз тыңдап отырдым.
– Балам, – деді әкем сәл жымиып, – әке-шешенің шын арманы – өзінен кейін із қалдыру емес, адам қалдыру.
– Онда біз үмітіңізді ақтай алдық па? – деп сұрадым.
Әкем асықпай ғана маған көз тастады. Жауап беруге де бір сәт ойланып қалғандай болды.
– Бұл – мен айтсам болды, жұрт айтса жөнді болатын сөз емес, балам, – деді сабырмен.
– Адамның баласы ата-ананың алдында ғана емес, ар алдында, халық алдында, ең әуелі Алланың алдында жауапты.
Ол сөзін жалғап, баяу үнмен сөйлеп кетті:
– Егер сендер адамдық парыздарыңды адал атқарсаңдар, ешкімнің ақысын жемей, біреуге қорған, біреуге медет бола білсеңдер – сол үмітті ақтағандарың. Халық алдында абыройлы болып, бүгінгі күннің ғана емес, ертеңнің де игілігіне жарайтын іс тындырсаңдар – сол менің еңбегімнің өтеуі.
Мен үнсіз тыңдап отырдым.
– Бірақ мұның өлшемі бір күнмен де, бір жетістікпен де өлшенбейді, – деді әкем.
– Адам шыр етіп дүние есігін ашқан сәттен бастап, фәниден өткенге дейін әр ісі үшін жауап береді. Жасаған жақсылығың – сауап болып жазылады. Ал біреуге жасаған қиянатың үшін де түбі жауап бересің. Кейде оның салмағы өзіңмен кетпей, ұрпағыңа дейін жетуі мүмкін...
Ол сөзін аяқтағанда, арамызда сәл тыныштық орнаған еді. Әкемнің даусында өкініштен гөрі аманаттың салмағы басым сезілді.
– Сонда сіздің көрген қиындығыңыз, тартқан азабыңыздың артында ата-бабамыздың жасаған қиянаттың кесірі бар ма? – деген сұрақты күтпеген жерден айтып қалдым. Даусым өзіме де қатқыл естілді.
Әкем маған ұзақ қарап қалды. Бұл жолы ол бірден жауап бермеді. Екеуара тыныштық тіпті ауырлап кеткендей болды.
– Балам, – деді ол ақырын ғана, – адамның өмірін бір ғана себеппен түсіндіру оңай сияқты көрінеді. Бірақ шындық олай қарапайым емес.
Ол орнынан сәл қозғалып, алысқа көз тастады.
– Кейбір адамдар барлығын өткеннің «жазасы» деп қабылдайды. Кейбірі бәрін «тағдыр» дейді. Ал кейбірі өз еңбегі мен өз таңдауының салмағын мойындағысы келмейді.
Әкем даусын сәл қатайтып жалғастырды:
– Иә, тарих бар, ата-баба ізі бар. Бірақ әр адамның өз жолы, өз жауапкершілігі бар. Егер мен қиналсам, оны тек өткеннің қиянатымен түсіндіру – өз ісім мен шешімімді жоққа шығару болады.
Мен үндемей тыңдап тұрдым.
– Қиындықтың бәрі бір ғана себептен тумайды, – деді ол.
– Кейде ол өмірдің заңдылығы, кейде адамның өз қателігі, кейде қоғамның салмағы. Ал оны тек «ата-баба кінәсі» деп қою – бүгінгі адамның жауапкершілігінен қашу болуы мүмкін.
Ол маған бұрылып қарады.
– Сен үшін маңыздысы – себеп іздеу емес, сол қиындықтың ішінде адам болып қалу. Өткенді айыптау оңай, ал бүгінді түзеу қиын.
Сол сәтте менің сұрағымның салмағы өзіме қайта түскендей болды.
– Қиындықтың ішінде қалай адам болып қалуға болады? – деп сұрадым мен баяу ғана.
Әкем жымиғандай болды. Бірақ ол жымиыстың ішінде қуаныштан гөрі көп нәрсе көрген адамның сабыры бар еді.
– Ең әуелі, балам, қиындық келгенде жүрегіңді жоғалтпау керек, – деді ол.
– Адам таршылықта өзінің шын болмысын көрсетеді. Байлықта бәрі жақсы көрінуі мүмкін, ал жоқшылық пен сынақ кімнің кім екенін ашады.
Ол аз-кем үнсіз қалды.
– Қиындық сені қатігез етіп жібермеуі керек. Өзгенің жаны ауырып тұрғанда мазақ етпеу, қолыңнан келсе жәрдем беру, қолыңнан келмесе – тым болмаса зияныңды тигізбеу... Адамдық кейде үлкен ерлік емес, осындай ұсақ көрінетін істерден басталады.
– Бірақ кейде адам шаршайды ғой...
– Шаршайды, – деді әкем сөзімді бөліп.
– Тіпті кейде әділетсіздікке де күйінеді. Бірақ адам болып қалу дегенің ашудан жауызға айналмау. Саған жасалған қиянатты сылтау етіп, өзіңнің де қиянат жасауға хақың жоқ.
Мен үнсіз тыңдап отырдым.
– Есіңде болсын, – деді ол жай ғана, – қиындық адамның мінезін ашпайды, таңдауыңды ашады. Сен қандай адам болатыныңды әр сәтте өзің шешесің.
Сол сөзден кейін мен қиындықтан қашу емес, оның ішінде өзіңді жоғалтпау маңызды екенін алғаш рет анық түсінгендей болдым.
– Бірақ, әке, «бұға берсең – сұға береді» деген де сөз бар ғой, – дедім мен.
– Мен оған тиіспесем де, ол маған қиянат жасауды тоқтатпайтын жағдайлар бар?
Әкем басын баяу изеді.
– Дұрыс айтасың. Өмір тек мейірімнен тұрмайды. Кейде өз шекараңды қорғай білу де адамдықтың бір бөлігі.
Ол маған тік қарап отырды.
– Адам болып қалу деген – бәріне көне беру емес, балам. Қиянатқа үнсіз келісу де дұрыс емес. Егер сен әділетсіздікке жол бере берсең, ол расында да күшейе түседі. Бірақ мәселе – қалай қарсы тұрғаныңда.
– Сонда қалай?
– Ашумен емес, ақылмен. Өшпенділікпен емес, ұстаныммен. Кей адам өзін қорғауды қиянатпен шатастырып алады. Ал шын беріктік – өзіңді қорғай отырып, өзіңнің де жауызға айналып кетпеуің.
Ол сәл кідіріп барып сөзін жалғады:
– Қарашы, отты отпен өшірмек болсаң, айналаңның бәрі өртенуі мүмкін. Сол сияқты біреудің қараңғылығы сенің де жаныңды қараңғы қылмауы керек.
– Бірақ кейде үндемеу әлсіздік сияқты көрінеді...
– Үндемеудің де, сөйлеудің де өз уақыты бар, – деді әкем.
– Адам кейде сабырмен жеңеді, кейде батылдықпен тоқтатады. Бірақ қай кезде де ардан аттамауы керек. Өйткені қарсы алдыңдағы адамның кім екені емес, сенің кім болып қалғаның маңыздырақ.
Мен ойланып қалдым.
– Есіңде болсын, балам, – деді әкем жай ғана, – әділет үшін күресу мен кек үшін күресудің алтын аралығы бар. Сол алтын аралықты ажырата алу – ең қиын сын.
– Сонда әділет үшін күресу деген не, ал кек үшін күресу деген не? – деп сұрадым.
Әкем терең дем алып, аз-кем үнсіз отырды.
– Екеуі сырттай ұқсас көрінуі мүмкін, балам. Екеуінде де адам қарсы тұрады, үндемейді, күреседі. Бірақ айырмасы – ниетінде.
– Қалай?
– Әділет үшін күрескен адам мәселені тоқтатқысы келеді. Ал кек қуған адам қарсыласын күйреткісі келеді.
Мен үнсіз қалдым.
– Әділеттің мақсаты – тепе-теңдікті қалпына келтіру, адамның ақысын қорғау, қиянатты тоқтату. Ал кектің мақсаты – ішіңдегі ашудың айызын қандыру. Сондықтан кек алған адам көбіне тыныштық таппайды. Себебі ол әділдік іздемейді, жан жарасының өтемін іздейді.
Әкем даусын бәсеңдетіп жалғастырды:
– Әділет үшін күрескен адам шектен шықпауға тырысады. Ол «маған не істесе, мен де соны істеймін» демейді. Ал кек алған адам уақыт өте қарсы алдындағы адамға ұқсап кетуі мүмкін.
– Сонда ашулануға болмай ма?
– Жоқ, ашу – адамға берілген сезім. Мәселе ашуда емес, ашудың сені басқаруында. Егер ашуың ақылыңнан биік тұрса, сен әділет жолынан кек жолына байқамай өтіп кетесің.
Ол маған байыппен қарады.
– Есіңде сақта: әділет үшін күрескен адам бір күні тоқтай алады. Ал кекпен жүрген адамның ішінде соғыс бітпейді.
Екеуара қайтадан тыныштық орнады.
– Сондықтан, балам, – деді әкем ақырын ғана, – өзіңді қорғаудан қорықпа. Бірақ жүрегіңді өшпенділікке билетіп қойма. Кей жеңістер адамды биіктетеді, ал кей жеңістер адамның өзін жоғалтуымен келеді.
– Ал егер қиянат маған емес, ұлттың мүддесіне жасалса ше? – деп сұрадым мен.
– Ондайда да сабыр сақтап, шектен аспау керек пе?
Әкемнің жанары бірден салмақтанып кетті.
– Ұлтқа жасалған қиянат – бір адамның ғана жарасы емес, балам. Оның салмағы ауыр болады. Өйткені ол тілге тиеді, ділге тиеді, тарихқа, болашаққа тиеді.
Ол сөзін асықпай жалғады:
– Бірақ мұндайда да ең қауіпті нәрсе – ашудың ақылды жеңіп кетуі. Себебі ұлт үшін күресемін деген адамның ішінде әділеттен бұрын өшпенділік оянып кетсе, ол өзі қорғамақ болған құндылықты өзі бүлдіруі мүмкін.
– Сонда не істеу керек?
– Ұлт мүддесі үшін күресу – айқайлау ғана емес. Ол – халықтың санасын көтеру, ана тілін сақтау, білімін күшейту, әділ қоғам құру, әлсізін қорғай алу. Кей адам ұлтты сүйгенін өзгеге өшпенділікпен дәлелдегісі келеді. Ал шын жанашыр адам ұлтын биіктетумен айналысады.
Мен үнсіз тыңдап отырдым.
– Есіңде болсын, – деді әкем, – ұлтқа деген махаббат басқа біреуді немесе басқа бір халықты жек көруден басталмайды. Ол өз халқыңа деген жауапкершіліктен басталады.
– Бірақ кейде үнсіз қалу сатқындық сияқты көрінеді...
– Иә, кей кезде сөйлеу – парыз. Әділетсіздікке қарсы тұру – азаматтың міндеті. Бірақ тағы да сол сұраққа келеміз: сенің мақсатың не? Елді қорғау ма, әлде біреуді жек көру ме?
Ол маған тік қарап айтты:
– Егер күресің халықтың ертеңі үшін болса – оның ішінде тәртіп те, сана да, жауапкершілік те болады. Ал егер оның түбінде кек пен ыза ғана тұрса, ол ертең өз ұлтыңа да зиянын тигізуі мүмкін.
Әкем сәл үнсіз қалды да, баяу ғана қосты:
– Ұлтты сақтау тек жаумен алысып қана болмайды, балам. Кейде оны сақтау – өз ішіңдегі қараңғылықпен күресу.
– Ал сол ұлтқа қиянат жасаған адам дәл жанымда жүрсе ше?..
Жасы үлкен, өзім сыйлайтын адам. Қиын кезде жанымнан табылған. Алаш деп сөйлейді, ұлт деп ұрандап отырады. Бірақ... қазақ тілінің дамуына келгенде қиянат жасағанын білемін.
– Онда сенің ішіңде екі түрлі сезім арпалысып тұр ғой. Бірі – адамға деген құрмет. Екіншісі – ұлт алдындағы жауапкершілік.
– Иә. Өз басыма жамандық жасаған жоқ. Керісінше, жақсылық көрсетті. Бірақ халыққа келгенде үнсіз қалуым дұрыс па? Білмеймін...
– Кейде адамды түгелдей ақ не қара деп бөлу қиын.
Бір адам саған қамқор болуы мүмкін, бірақ ұлтқа келгенде қателесуі де мүмкін. Бұл – сенің оған деген барлық құрметіңді жоққа шығармайды. Бірақ оның ісін ақтап алуға да себеп болмайды.
– Сонда не істегенім дұрыс?
Алыстайын ба? Әлде бетіне айтып, ашық сөйлесейін бе?
– Егер ол адамды шын сыйласаң, ең алдымен шындықты жасырмай сөйлескенің дұрыс шығар. Бірақ айыптау үшін емес – түсіну үшін.
«Сізді құрметтеймін. Бірақ осы әрекетіңіз жанымды ауыртады» деп айтуға болады. Кейде сабырмен айтылған сөз айқайдан да ауыр тиеді.
– Ал егер түсінбесе ше?
– Онда арақашықтық сақтау – реніш емес, өз ұстанымыңды қорғау болады. Өйткені адамға деген құрмет өз ұлтыңның мүддесінен биік тұрмауы керек.
– Сонда адамды жақсы көре тұрып, оның қателігімен келіспеуге болады ғой?
– Әрине. Нағыз адалдық – адамның көңіліне қарап үнсіз қалу емес, қажет жерде шындықты айта білу.
– Ол кісімен сөйлестім. Әрекеті туралы сұрағанымда, өзін ақтағандай болды. «Бұл – бастықтың тапсырмасы. Орындамасам, маған сөз келеді. Тіпті қызметімнен кетуім де мүмкін еді. Біреуге кесіріміз тимеуі керек қой» деді.
– Сонда ол өз әрекетін амалсыздықтан көре ме?
– Иә. Бірақ менің ішіме сыймай тұрғаны – осы. Мансап үшін, қызмет үшін, орын үшін ұлттық мүддені кейінге ысыруға бола ма?
Ана тілінің тағдыры таразыға түскенде, адам өз орнын ғана ойласа, оған қалай құрметпен қарауға болады?
– Адам кейде қызметімнен айырылып қалам ба деп, жағдайым нашарлап қала ма деп қорқады. Сол қорқыныштың тасасында өз арын да, ұстанымын да жұбатып үйренеді. «Мен кінәлі емеспін, жүйе солай» деп өзін тыныштандырады.
– Бірақ жүйе деген – адамдардың өзі емес пе?
Әркім «маған тиіспесе болды» деп шегіне берсе, онда ұлттық мүддені кім қорғайды?
– Дұрыс айтасың.
Ұлтқа жасалған қиянат көбіне айқайлап келмейді. Ол осындай үнсіз келісімдерден, «амал жоқ» деген сылтаулардан басталады.
– Сонда адам өз мансабын сақтап қалу үшін ана тілдің тағдырын құрбан етсе, оны түсінуге бола ма?
– Түсінуге болады. Бірақ ақтауға міндетті емессің. Өйткені кей сәтте адамның кім екені дәл сондай таңдауларда көрінеді. Бірі орнын сақтап қалады. Бірі ұстанымын сақтап қалады.
– Ең ауыры – ол жаман адам емес. Сыйлайтын адамым. Бірақ дәл осы тұста оның кішірейіп кеткенін көргендей болдым...
– Кейде адамның биіктігі оның айтқан сөзінен емес, тәуекел ете алған жерінен өлшенеді.
– Ел туралы айтып отырмыз ғой... Осындай таңдау сіздің де алдыңыздан шыққан шығар?
– Әр заманның өз сынағы болады ғой, қарағым...
Біздің әулет те талай қиын кезеңді бастан өткерді. Дінге қысым жасалған уақыт болды. Құран ұстаудың өзі қауіпті саналатын заман өтті. Сондай сәттердегі әулетіміздің таңдауы туралы айтып берейін...
Бұл оқиғаларды ел тарихынан бөліп қарауға болмайды. Арғы атам Тайтұяқ қажы Меккеге барып, мұсылманның бес парызының бірін өтеп қайтқан, елге қадірлі жан болған. Ал атам Ғани дінсіз қоғамда қырық жыл өмір сүрсе де, иманынан айнымаған адам еді.
– Сонда Ғани ата да қысым көрген ғой?
– Әрине. Ол кезде діни кітап ұстаудың өзі күдік тудыратын. Адамдар сенімін жүрегіне жасырып өмір сүрді.
Ғани ата екі ұлының амандығын ойлап, өз қолымен жазған өлеңдері мен қолжазбаларын өртеп жіберуге мәжбүр болған. Бұл жай қағаздың жануы емес еді – жүректің күйгені болатын. Бірақ ол Құранды өртемеді. Өйткені оны Алланың аманаты деп білді.
Кейін әкем мен шешем сол қасиетті кітаптарды көзінің қарашығындай сақтап өтті. Алмағайып заман ауысты. Патша үкіметі құлады, коммунисттер билікке келді, КСРО ыдырады, Қазақстан тәуелсіздігін алды. Мемлекеттік билік те, қоғамдық жүйе де неше мәрте өзгерді. Бірақ әулетіміздегі Құран жоғалмады.
– Демек, олар биліктен емес, аманаттан қорыққан екен ғой...
– Иә. Кей адам қызметінен айырылып қалудан қорқады, ал кей адам арынан айырылып қалудан қорқады.
Ғани атам Тарбағатайға табан тірей алмай амалсыз кетсе де, құлшылығын тастаған жоқ. Құлыстай өлкесінде ауыл молдасы болып, өмірінің соңына дейін Алла алдындағы парызын атқарды. Сол рухани сабақтастық атадан балаға, баладан кейін немере маған жетті.
– Сіздің жолыңыз да сол аманаттан басталды ма?
– Дәл солай. Маған Құран табысталған сәт – жай ғана кітап алған кез емес еді. Бұл – ата-бабаның сенімін, рухын, иманын келесі ұрпақтың иығына арту болатын.
Құран – жай кітап емес. Ол – ұрпақтан ұрпаққа жеткен рухани серт.
Ғани ата қолжазбасын өртесе де, иманын өртемеді. Ата-анам қорқыныш заманында Құранды жасырса да, жүрегіндегі сенімін жасырмады.
Ал мен сол аманатты халыққа қайта жеткізген буынның бір өкілі болдым.
– Сонда адамның шынайы болмысы дәл осындай таңдауларда көріне ме?
– Иә. Кейде елге қызмет ету мінберден сөйлегенде емес, заман қысқан сәтте аманатқа адал болып қала алған кезде көрінеді.
– Сонда аманатқа адал болу әркімнің қолынан келе бере ме?
– Жоқ, қарағым. Аманатқа адал болып қаламын десең, кей мүмкіндіктерден саналы түрде бас тартуға тура келеді. Өйткені ауырдың астымен, жеңілдің үстімен жүріп, ұстанымды сақтап қалу оңай емес.
Кейде алдыңнан билік шығады, кейде байлық шығады, кейде тыныш өмір мен ыңғайлы тіршілік азғырады. Бірақ сондай сәтте адам өзіне бір сұрақ қоюы керек: «Мен нені сақтап қалғым келеді – жағдайымды ма, әлде арымды ма?».
– Сонда адам бәрінен айырылып қалуы мүмкін ғой?..
– Иә, мүмкін. Байлық пен барлыққа жете алмауың мүмкін. Жоқшылық та, таршылық та көруің мүмкін. Бірақ егер арың таза болса, жаның тыныш болады. Өйткені дүниенің бәрі өткінші. Билік те уақытша, байлық та уақытша. Тоқтық та, жоқтық та мәңгі емес. Қиындық та өтеді. Күн батып, түн болады. Түн ауып, қайта таң атады.
Адамның шынайы қадірі – сол алмасқан замандардың ішінде өзін жоғалтпай қалуында.
– Сонда ең бастысы – әуелі өз ұстанымыңды анықтап алу ма?
– Дәл солай. Адам ең алдымен өмірлік берік ұстанымын таңдап алуы керек. Сосын соған сай жолынан таймауы керек. Өйткені ұстанымы жоқ адамды заманның ағыны иіріп әкетеді. Бүгін байлыққа, ертең билікке, арғы күні қорқынышқа жығады.
Ал ұстанымы берік адам кейде сүрінеді, кейде жығылады, кейде қиналады, кейде қияға құлайды, бірақ өзін жоғалтпайды.
– Сонда адам болып қалудың өзі үлкен күрес екен ғой?..
– Иә. Әсіресе құбылмалы заманда. Сондай уақытта адам болып қалу үшін әуелі жүректегі ұстанымды анықтап алу керек.
– Менің ұстанымым – ұлтты өркендету. Сол үшін оқыдым, білім алдым. Мемлекет те бізді бекер оқытқан жоқ қой. Бір адамның білім алуына қаншама қаржы, қаншама үміт жұмсалады. Сондықтан кейде өзіме: «Егер алған білімімді елге қызмет етуге жұмсамасам, онда оның мәні не?» деген сұрақ қоямын. Бірақ...
– Бірақ өмір тек арманнан тұрмайды ғой?
– Иә, ой-арманым көп. Ұлтқа пайдалы іс жасағым келеді. Қазақ тіліне, елдің рухани дамуына үлес қоссам деймін. Бірақ кейде сол таңдауларым утопия сияқты көрінеді. Өйткені мұндай жол уақытты да, қаржыны да талап етеді. Ал екінші жағында – отбасы тұр. Бала-шағаның қамы бар. Отағасы ретінде мойнымдағы жауапкершілік тағы бар. Сол үшін кейде қатты қиналамын.
– Не үшін қиналасың?
– Екі жауапкершіліктің арасында қиналамын. Бірі – ұлт алдындағы жауапкершілік. Екіншісі – отбасы алдындағы жауапкершілік. Кейде ұлтқа қызмет етемін деп жүріп, үй ішіне салмақ түсіріп алам ба деп қорқамын. Ал кейде тек тіршілік қамымен кетіп, өз миссиямнан алыстап бара жатқандай сезінемін.
– Бұл көп адамның ішіндегі үнсіз күрес қой...
– Иә. Сырт көзге бәрі тыныш көрінуі мүмкін. Бірақ адамның ішіндегі тартыс өте ауыр болады екен.
Бір дауыс: «Тәуекел ет, ұлтқа қызмет қыл» дейді.
Екінші дауыс: «Алдымен бала-шағаңның жағдайын ойла» дейді.
– Сонда қайсысы дұрыс?
– Меніңше, бұл жерде бірін таңдап, бірін жоққа шығару міндет емес.
Ең қиыны – екеуінің арасындағы тепе-теңдікті табу. Өйткені отбасыңды асырау да – аманат. Ал ұлтқа қызмет ету де – аманат. Бірі үшін бірін түгел құрбан ету кейде дұрыс шешім бола бермейді.
– Сонда адам не істеуі керек?
– Әуелі асықпай өз жолын анықтауы керек. Үлкен істер бір күнде жасалмайды. Кейде ұлтқа қызмет ету айқайлы мінберден емес, күн сайынғы адал еңбектен басталады. Ең бастысы – жүректегі отты өшіріп алмау. Қазір мүмкіндік аз болуы мүмкін. Қаржы да, уақыт та жетіспеуі мүмкін. Бірақ егер адам өз бағытын жоғалтпаса, уақыт өте жол да ашылады.
– Сонда арманнан бас тартпау керек қой?
– Иә. Арманнан емес, тек асығыстықтан сақ болу керек. Өйткені ұлтқа шынайы қызмет ету – бір сәттік шабыт емес, ұзаққа созылатын сабыр мен табандылықтың жолы.
– Сонда ұлтқа қызмет ету деген не?
– Ол – бір күндік жігер емес. Бір сәттік эмоция да емес. Ұлтқа қызмет ету – сабыр мен табандылықтың жолы. Кейде сенің еңбегіңді ешкім байқамайды, кейде сөзің өтпейді, кейде шаршайсың, кейде күмәнданасың. Бірақ сондай сәтте тоқтап қалмай, өз бағытыңнан таймау – табандылық. Ал нәтиже бірден келмесе де, жүректегі сенімді өшірмей жалғастыра беру – сабыр.
– Сонда үлкен өзгерістер бірден болмай ма?
– Әрине, болмайды. Ағаш та бір күнде тамыр жаймайды. Ұлттың санасы да, рухы да біртіндеп өседі. Бүгін еккен дәніңнің жемісін ертең сен емес, бәлкім кейінгі ұрпақ көрер. Бірақ сол дәнді себу – сенің міндетің.
– Кейде адам өз еңбегінің нәтижесін көргісі келеді ғой...
– Ол – табиғи нәрсе. Бірақ шынайы қызмет көбіне марапат үшін емес, парыз сезімімен жасалады. Сабыр – күте білу ғана емес, қиындыққа қарамастан жолыңды жалғастыра алу. Ал табандылық – шаршасаң да, сүрінсең де, қайта тұрып жүре беру.
– Сонда адамды соңына дейін алып баратын күш не?
– Егер жүректе шынайы сенім болса, адамды алға сүйрейтін де – сол. Өйткені сабыр мен табандылықтың түбінде үміт жатады.
– Үміт?
– Иә. Үміт болмаса, адам ештеңе бастамас еді. Дән еккен диқан да ертең көктейтініне үміттенеді. Бала тәрбиелеген әке де оның жақсы адам боларына үміттенеді. Ұлтқа қызмет етем деген адам да еңбегім бір күні елге пайдасын тигізер деп үміттенеді.
– Бірақ кейде үміттің өзі әлсіреп кетеді ғой?..
– Өйткені адам бірден нәтиже күтеді. Ал өмір көп нәрсені уақытпен береді. Кейде сенің еңбегің дәл қазір бағаланбайды. Кейде сөзіңді түсінбейді, кейде жалғыз қалғандай боласың. Бірақ үміт – бәрі дайын болғанда ғана пайда болатын сезім емес, қараңғылықтың ішінде де жарық бар екеніне сену.
– Сонда үміт адамды алға жетелей ме?
– Иә. Үміт – адамның ішкі шамшырағы секілді. Жол жоғалтқанда бағыт береді. Шаршағанда құлатпай ұстап тұрады. Сондықтан адам кейде бар дүниесінен айырылса да, үмітінен айырылмауға тырысады.
– Үміттің түбі не деп ойлайсыз?
– Меніңше, үміттің түбінде сенім жатады. Өзіңнің жолыңның мәніне сену. Еңбектің зая кетпейтініне сену. Жақсылықтың түбі бір жарыққа апаратынына сену. Күн қанша батса да, таңның атарын білетін адам ғана үмітін жоғалтпайды.
– Сену?
– Иә. Адамның бүкіл ғұмыры көбіне сенімнің үстінде тұрады. Ана сәбиінің ертең жүріп кететініне сенеді. Ұстаз шәкіртінің адам боларына сенеді. Диқан жерге дән тастағанда оның көктейтініне сенеді. Егер адам ештеңеге сенбесе, қазіргі әлемдік резонанс болмас еді.
– Бірақ кейде сенімнің өзі шайқалып кетеді ғой...
– Өйткені өмір адамды сынайды. Кейде жолың болмайды, кейде еңбегің еленбейді, кейде әділетсіздікке кезігесің. Сонда адамның ішінде: «Мұның бәрінің мәні бар ма?» деген сұрақ туады.
– Сондай сәтте сенімді қалай сақтап қалуға болады?
– Сенім деген – бәрі жақсы болып тұрған кезде ғана пайда болатын нәрсе емес. Нағыз сенім – қиындықтың ішінде жоғалмайтын нәрсе. Дауыл кезінде тамыры терең ағаш қана құламай тұратыны сияқты, адамды да ұстап тұратын – ішкі сенімі.
– Сонда сенім деген дін бе?
– Жоқ. Сенімнің түрі көп. Адам Аллаға сенеді, өзіне сенеді, жолының ақ екеніне сенеді, елінің болашағына сенеді. Сол сенім адамды алға жылжытады.
– Ал сенім жоғалса ше?
– Онда адамның іші босап қалады. Өйткені үміттің де, табандылықтың да түбінде сенім жатады.
Сенім жоқ жерде адам тез шаршайды. Ал сенімі бар адам кейде бүкіл дүние қарсы тұрғандай көрінсе де, бәрібір жолынан таймайды.
– Сонда адамды соңына дейін алып баратын күш – сенім бе?
– Иә. Себебі сенім – көзбен көрмесең де, жүрекпен жалғастыра беру қабілеті.
– Сенім дегенде ойыма Мағжанның өлеңі түседі...
«Арыстандай айбатты,
Жолбарыстай қайратты –
Мен жастарға сенемін!»
Мағжан неге сонша сеніммен айтты екен?
– Өйткені ол ұлттың болашағын жастардың рухынан көрді. Заманы ауыр болса да, үмітін жоғалтпады. Сенім деген кейде дәл осындай болады – айналаң қараңғы болса да, болашақтан жарық көру.
– Сонда сенім тек өзіңе емес, өзгеге де артылатын үміт ғой?
– Әрине. Адам кейде өзіне сенбей тұрған сәтте, біреудің сенімі оны қайта көтеріп жібереді. Мағжанның «Мен жастарға сенемін» деуі – тұтас ұлттың ертеңіне айтылған аманат сияқты.
– Ал адамның өзін ұстап тұратын сенім ше?
– Ол туралы Фариза жақсы айтқан.
«Өмірде мені сындырмаған
Сенімім мен намысым бар».
Міне, адамның ішкі тірегі осы. Кейде адамды байлығы емес, атағы емес – сенімі мен намысы аман алып қалады.
– Намыс пен сенім бір-бірімен байланысты ма?
– Иә. Намыс – адамның сыртқы тік тұрысы болса, сенім – ішкі сүйеніші. Егер адамның сенімі әлсіресе, намысы да қажи бастайды. Ал сенімі берік адам қиындыққа сынбайды.
– Бірақ адам кейде өзгеден қолдау іздейді ғой?..
– Іздейді. Бірақ Абай айтқандай, адамның ең үлкен тірегі – бәрібір өзі.
«Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап,
Әуре етеді ішіне қулық сақтап.
Өзіңе сен, өзіңді алып шығар,
Еңбегің мен ақылың екі жақтап».
Абайдың айтып тұрғаны – адам мақтауға да, даттауға да тәуелді болмауы керек дегені. Өйткені бүгін сені көтерген жұрт ертең ұмытып кетуі мүмкін.
– Сонда адамды алға бастыратыны – ішкі сенім бе?
— Дәл солай. Мағжан – болашаққа сенуді үйретеді. Фариза – сенім мен намысты жоғалтпауға шақырады. Абай – ең әуелі өзіңе сенуді ескертеді.
Үшеуінің айтқаны үш түрлі сияқты көрінгенімен, түбі бір арнаға келіп тоғысады.
– Қандай арнаға?
– Адамның рухын сақтап қалатын арнаға. Өйткені сенім жоқ жерде үміт әлсірейді. Үміт әлсіреген жерде табандылық жоғалады. Ал табандылық кеткен жерде адам өз жолынан адаса бастайды. Сондықтан кейде адамға ең алдымен сыртқы жағдайды емес, ішкі сенімін сақтап қалу маңыздырақ болады.
– Ішкі сенімді қалай сақтап қалуға болады?
– Ең алдымен, өзіңді өзгелермен салыстыруды тоқтату керек. Әр адамның жолы, уақыты, тәжірибесі әртүрлі. Біреудің жетістігі сенің әлсіз екеніңді білдірмейді.
– Бірақ кейде айналаңдағы адамдардың пікірі қатты әсер етеді...
– Иә, ондай сәттер болады. Алайда адамның құнын өзгелердің бағасы емес, өзінің ішкі ұстанымы анықтайды. Егер сен өз құндылығыңды өзің түсінсең, сыртқы пікір саған бұрынғыдай әсер етпейді.
– Ал сенімді жоғалтып алмау үшін тағы не маңызды?
– Қателесуден қорықпау. Көп адам бір қателіктен кейін өзіне деген сенімін жоғалтады. Негізінде, қателік – әлсіздік емес, тәжірибе. Әр сүріну адамды шыңдайды.
– Кейде өзіңе деген күмән бәрібір пайда болады...
– Ол қалыпты нәрсе. Маңыздысы – сол күмәнге беріліп кетпеу. Өзіңе кішкентай мақсаттар қойып, оларды орындап отыру керек. Әрбір кішкентай жеңіс ішкі сенімді күшейтеді.
– Сонда ішкі сенім бір күнде қалыптаспай ма?
– Әрине, ішкі сенім – біртіндеп қалыптасатын қасиет. Ол өзіңді қабылдаудан, еңбектенуден және өзіңе адал болудан басталады.
– Демек, адам ең алдымен өзіне сенуді үйренуі керек қой?
– Дәл солай. Өзіне сенген адам өмірдің қиындықтарына да берілмейді.
– Әке, сіз өмірдің қиындығын бір адамдай көрдіңіз ғой... Атама ерте дерт жабысып, отбасының бар ауыртпалығы жастайыңыздан сіздің мойныңызға түсті. Егін ектіңіз, мал бақтыңыз. Үйдің үлкені болған соң бауырларыңыз бен қарындастарыңызды жеткіземін деп, ауыр жұмысқа ерте араласттыңыз. Соның кесірінен білім алуға да мүмкіндік болмады. Бауырлардың қамы біткеннен кейін баланың қамымен жүрдіңіз. Басқа жұртта еңбек демалысы деген болады, ал сіздің өміріңізде жыл он екі ай, тәулік бойы тынымсыз еңбек қана болды...
– Иә, балам... Өмір адамды таңдамайды екен.
– Оның үстіне, жастық шағыңызда бес балаңыздан айырылдыңыз... Кейін ата-баба аманатын орындап, «балаларымды атамекенге жеткіземін» деп жүргенде апам өмірден өтті. Апама топырақ сала алмай қалғаныңыз өзегіңізді өртеді. Алпысты алқымдағанда анамнан айырылдыңыз. Артынша араға жыл жарым салып көкем де қайтыс болды. Сонда: «Өмір жолымен қарасақ, аға болып мен бірінші кетуім керек еді ғой... Қайран дүние-ай, бауырым, сенің артыңда қалып қойдым...» – деп зар еңіреп жылағаныңыз әлі есімде...
– Адамның жүрегі бәрін көтереді деп ойлайды жұрт. Бірақ кейбір қайғыны көтермейсің, тек сонымен өмір сүруді үйренеді екенсің...
– Осынша қиындықты қалай еңсердіңіз, әке? Қалай сынбадыңыз? Қалай берілмедіңіз?
– Балам, адамға кейде таңдау берілмейді. Артыңнан қарап отырған отбасың болса, сен құлауға хақың жоқ екенін түсінесің. Қайғыдан қашып құтыла алмайсың, бірақ оны арқалап жүріп те өмір сүруге болады. Менің күшім – сендер болдыңдар. «Балаларым аман болсын, ұрпағым өссін» деген ой мені алға сүйреді.
– Сонда сізді ұстап тұрған үміт пе?
– Үміт қана емес, жауапкершілік. Ер азамат кейде өзі үшін емес, өзгелер үшін өмір сүреді. Ішің қан жылап тұрса да, сыртқа сыр бермейсің. Өйткені сен тоқтасаң, шаңырақ шайқалады.
– Сонда мықтылық деген жыламау ма?
– Жоқ, балам. Мықтылық – жыласаң да сынбау. Қанша рет тағдыр тізерлетсе де, қайта тұра білу. Адамды өмір шыңдайды екен... Бірақ сол сынақтардан кейін жүректе тек сабыр ғана қалады.
– Сабыр дейсіз бе?
– Иә, балам... Сабыр – бәріне үнсіз көне салу емес. Сабыр – ішің өртеніп тұрса да, үмітіңді өшірмеу. Тағдырдың тауқыметі жанды қажытқанда да, «ертеңім бар» деп өмірден қол үзбеу.
– Бірақ кейде адам бәрінен шаршайды ғой?..
– Шаршайды. Мен де талай рет шаршадым. Кей түндері ішімдегі мұңды ешкімге айта алмай, үнсіз отырған кездерім болды. Бірақ таң бәрібір атады екен. Өмір тоқтамайды. Сен де тоқтамауың керек.
– Осынша қайғыдан кейін адамдарға, өмірге деген өкпе болмады ма?
– Болды, балам... Пендеміз ғой. Кейде «неге?» деп тағдырға да ренжисің. Бірақ уақыт өте келе түсінесің: адамға берілген сынақ бекер емес екен. Қайғы жүректі жұмсартады, адамды тереңдетеді. Бәлкім, мен көрген ауырлықтарды көрмесем, өмірдің қадірін де бұлай түсінбес пе едім...
– Сонда сабыр адамды сақтап қалады дейсіз бе?
– Сабыр адамды сындырмайды. Қайғы адамды құлатуы мүмкін, бірақ сабыр қайта тұрғызады. Ең бастысы – жүректегі мейірім мен үмітті жоғалтпау. Адам сол екеуі барда тірі.
– Үміт туралы жоғарыда біраз айттыңыз. Ал «жүректегі мейірім мен үміт барда адам тірі» дегенді қалай түсінуге болады?
– Балам, адамның тірі жүруі басқа, ал шын мәнінде өмір сүруі басқа. Кей адамдар дем алып жүргенімен, іші бос болады. Ештеңеге сенбейді, ешкімді жақсы көрмейді, ештеңеден жылулық сезбейді. Ондай кезде адам сырттай ғана тірі...
– Сонда ғалымдар айтып жүрген «қуыс кеуде» деген сол ма?
– Иә, соған жақын ұғым, балам. «Қуыс кеуде» деп ішінде рухани тереңдігі жоқ, жүрегінде мейірім мен жан жылуы аз адамды айтады. Ондай адам сырттай білімді, мықты, тіпті бай көрінуі мүмкін. Бірақ ішінде жанға тірек болатын құндылық болмаса, адам бірте-бірте рухани босап қалады.
– Сонда адамды адам қылатын тек ақыл емес пе?
– Ақыл маңызды. Бірақ жүрексіз ақыл адамды толық етпейді. Ақыл жол табады, ал мейірім сол жолды адамшылықтан айырмайды. Егер адамның ішінде сүйіспеншілік, жанашырлық, үміт болмаса, ол өмірдің шынайы мәнін де терең сезіне алмайды.
– Ал ондай күйге адам қалай түсіп қалады?
– Кейде көп қиянат көреді, көп алданып, жүрегі шаршайды. Содан кейін ешкімге сенбей, бәріне суып кетеді. Өзінің ішкі жан дүниесін жауып тастайды. Сол кезде адам тірі болғанымен, рухани жағынан қуыс тарта бастайды.
– Ондай күйден шығуға бола ма?
– Әрине болады, балам. Адамның жүрегі толық өшіп кетпейді. Оны қайта тірілтетін – мейірім, шынайы қарым-қатынас, сенім, сағыныш, кейде тіпті бір ауыз жылы сөз. Адам жүрегіне жарық кірсе, қайта жанданады.
– Сонда жүректі тірі ұстап тұру да еңбек екен ғой...
– Дәл солай. Жүректі таза сақтау – өмір бойғы күрес. Қанша қиындық көрсең де, ішіңдегі адамдықты жоғалтпау – ең үлкен мықтылық.
– Ал мейірім ше?
– Мейірім – адамның жүрегін адам қылып ұстап тұратын қасиет. Қанша ауырлық көрсең де, жүрегің тасқа айналмаса, біреудің қайғысын түсіне алсаң, жақыныңа жанашыр бола білсең – сенің рухың әлі тірі деген сөз.
– Сонда қайғы адамды қатайтып жібермеуі керек пе?
– Қайғы қатайтады, бірақ қатігез қылмауы керек. Мен өмірден көп теперіш көрдім. Егер сол қайғының бәрін жүрекке өшпенділік қылып жинасам, баяғыда-ақ сынып кетер едім. Адамды аман алып қалатын – кек емес, мейірім.
– Ал үміттің орны қандай?
– Үміт – адамның ішкі жарығы. Ертеңге сендіретін күш. Кейде өмірде ештеңе қалмағандай көрінеді. Сондай сәтте адамды алға сүйрейтін – кішкентай ғана үміт. «Бәлкім, бәрі жақсы болар...» деген бір сәуле.
– Егер адам үмітін жоғалтса ше?
– Онда адам іштен өше бастайды. Сондықтан қандай қиындық келсе де, жүректегі екі нәрсені жоғалтпау керек: мейірім мен үмітті. Мейірім сені адам болып сақтайды, ал үміт өмірде алға жүруге күш береді.
– Сонда нағыз мықтылық та осында ма?
– Иә, балам. Нағыз мықтылық – тағдырдан тас жүрек болып шығу емес. Қанша қиналсаң да, жүрегіңдегі жылуды жоғалтпай, ертеңге сеніп өмір сүре білу.
– Бұл сонда қазақ философиясындағы кемел адамға ұмтылыс па?
– Иә, балам, соған жақын ұғым. Қазақ дүниетанымында адам тек күн көріп, тіршілік ету үшін өмір сүрмейді. Адамның мақсаты – рухани жетілу, адамшылықты сақтау, ар мен ұяттан аттамау. Яғни «кемел адам» болуға ұмтылу.
– Кемел адам деген қандай адам сонда?
– Кемел адам – тек білімді не бай адам емес. Ол – ақылы мен жүрегі тең тұрған адам. Қайғы көрсе де қатігезденбейтін, қолына билік тисе де тәкаппарланбайтын, өз пайдасынан бұрын адамдықты ойлайтын жан.
– Сонда бұл тек қазаққа ғана тән ұғым ба?
– Жоқ, мұндай ұғым көптеген халықта бар. Бірақ қазақта ол ерекше түрде адамгершілікпен, сабырмен, обал-сауаппен, кісілікпен байланысып кеткен. Абайдың «Толық адам» ілімі де соған үндейді. Яғни адам ақыл, қайрат, жүректі тең ұстап, жүректі басшылыққа қоюы керек дейді.
– Неге дәл жүрек?
– Өйткені жүрек – мейірімнің, ардың, ұяттың мекені. Ақыл кейде есепке жүгіреді, қайрат күшке сүйенеді. Ал жүрек адамды адам болып қалуға жетелейді.
– Сонда сіз айтқан мейірім мен үміт те кемелдікке бастайтын қасиеттер ме?
– Әрине. Үмітсіз адам алға жүрмейді, мейірімсіз адам терең адам бола алмайды. Кемелдік – мінсіз болу емес, балам. Кемелдік – өмірдің ауырлығына қарамастан, адамдық қасиетті жоғалтпай өмір сүре білу.
– «Адамдық қасиетті жоғалтпау» дейсіз бе?
– Иә, балам. Өмір кейде адамды қатты сынайды. Жоқшылықпен де, қайғымен де, сатқындықпен де. Сондай сәттерде адамның ішінде екі жол пайда болады: бірі – қатайып, бәріне суып кету; екіншісі – қанша қиналса да, адам болып қалу.
– Адам болып қалу деген нақты не?
– Ол – қолыңнан келсе жақсылық жасау. Әлсізді таптамау. Біреудің көз жасына себеп болмау. Қолыңда мүмкіндік тұрса да, ардан аттамау. Өзің қиналып жүрсең де, өзгенің қайғысын түсіне білу.
– Бірақ өмірде мейірімді адамдар көп зардап шегетіндей көрінеді...
– Өйткені мейірімді адамның жүрегі тірі болады. Ол бәрін терең сезінеді. Бірақ сол сезіну – әлсіздік емес. Керісінше, ол адамды рухани биік етеді. Тас жүрек адам ауырмайтын шығар, бірақ ол шынайы өмірдің жылуын да сезіне алмайды.
– Сонда адамдық қасиет қиындық келгенде сынала ма?
– Дәл солай. Адамның кім екені беймарал күнде емес, басына іс түскенде көрінеді. Қиналғанда адам не адамдығын сақтайды, не ішіндегі жарығын жоғалтады.
– Ішіндегі жарық деген не?
– Ол – ар, ұят, мейірім, үміт. Қазақ «жүзі жылы адам» дейді ғой. Ол тек сыртқы келбет емес. Іші таза адамның жанынан жылу сезіліп тұрады. Ал ішкі жарығын өшіріп алған адам бай болса да, мықты болса да, рухани жалғыз қалады.
– Сонда өмірдің ең үлкен жеңісі не?
– Ең үлкен жеңіс – тағдыр сені қанша сынаса да, жүрегіңдегі адамдықты жоғалтпай өту.
– Онда қазақ ғылымында неге кемелдікті күрделі, қиын етіп түсіндіріледі?
– Өйткені, балам, кемелдік – жай ғана жақсы адам болу емес. Ол – адамның өз нәпсісімен, әлсіздігімен, ашуымен, қорқынышымен өмір бойы күресуі. Сырттан қарағанда оңай сөз сияқты көрінеді: «адам бол», «ар сақта», «мейірімді бол». Бірақ оны өмірдің сынағында жоғалтпай алып жүру өте қиын.
– Сонда кемелдікке жету мүмкін емес пе?
– Жоқ, мәселе «толық жетуде» емес. Қазақ дүниетанымында кемелдік – баратын соңғы нүкте емес, үздіксіз ұмтылыс. Адам күн сайын өзін тәрбиелейді, түзетеді. Кейде қателеседі, құлайды, қайта тұрады. Сол жолдың өзі маңызды.
– Бірақ кей еңбектерде тым терең, ауыр ұғымдармен айтылады...
– Себебі адам жанының өзі күрделі. Қазақтың ойшылдары адамды тек тән ретінде емес, рухани болмыс ретінде қараған. Абай, Шәкәрім секілді тұлғалар «адам қандай болуы керек?» деген сұраққа жауап іздеген. Сондықтан олар жүрек, нәпсі, рух, ар, ұждан туралы терең толғанған.
– Сонда кемелдік тек біліммен келмей ме?
– Жоқ. Білім – құрал ғана. Адам өте білімді болып, бірақ ішкі дүниесі жұтаң болуы мүмкін. Қазақ «білімің болса да, кісілігің болмаса – бәрі бекер» деген. Кемелдік – ақылдың, мінездің, жүректің бірге жетілуі.
– Ал неге кей адамдар кемелдікті қол жетпейтін нәрсе сияқты көреді?
– Өйткені олар кемелдікті мінсіздікпен шатастырады. Ал қазақ танымында кемел адам – ешқашан қателеспейтін адам емес, ол қателігін түсініп, тәубесіне келіп, өзін түзете алатын адам. Яғни рухани тірі адам.
– Сонда кемелдік күрделі болғанымен, негізі адамдықты сақтаудан басталады ғой?
– Дәл солай, балам. Барлық терең философияның түбінде қарапайым ғана ақиқат жатады: адам болып қалу.
– Әке, осы бір сұрақ... Абай «Адам бол – мал тап» дейді ғой. Сонда бұл сіз айтқан «адам болып қалу» ұғымын толықтыра ма, әлде екеуі екі бөлек нәрсе ме?
– Жоқ, балам, екеуі екі бөлек емес. Керісінше, бір-бірін толықтырып тұрған ұғымдар. Көп адам Абайдың сол сөзін тек «бай бол» дегендей түсініп қалады. Бірақ Абай үшін «мал табу» – өмір сүрудің қамы, адал еңбек ету, отбасыңды асырау, елге пайдаңды тигізу. Ал «адам болу» – сол жолда адамдық қасиетті жоғалтпау.
– Сонда Абай байлыққа қарсы болмаған ба?
– Әрине қарсы болмаған. Қазақ дүниетанымында еңбек етіп, мал табу – ұят емес. Керісінше, адал ризық табу – азаматтың міндеті. Абайдың сынағаны – малдың құлы болу. Яғни адам байлықты басқармай, байлық адамды басқарып кетсе, сол қауіпті.
– «Мал тап» пен «адам болдың» арасында қандай байланыс бар сонда?
– Байланысы өте терең. Адам аш болса, бала-шағасының қамын ойлап күйзелсе, рухани дүниеге де ауыр болады. Сондықтан Абай алдымен еңбекті, кәсіпті, талапты дәріптейді. Бірақ сонымен бірге «мал үшін ардан безбе» дейді. Яғни «дүниені тап, бірақ адамдығыңды сатып емес» дейді.
– Сонда сіздің өміріңіз де осыған ұқсайды ғой...
– Иә, балам. Мен өмір бойы еңбек еттім. Мал бақтым, жер жырттым, бала өсірдім. Бірақ бар ойым – «балаларым адам болсын» деген тілек еді. Өйткені мал бір жұттық, бүгін бар, ертең жоқ. Ал адамдық қасиет – ұрпаққа қалатын ең үлкен мұра.
– Сонда «адам болып қалу» – Абай айтқан ойдың жалғасы ма?
– Дәл солай. Абайдың «Адам бол» дегені – тек білім ал немесе байы деген сөз емес. Ол – жүрегіңді жоғалтпа, ардан аттама, еңбегің адал болсын, мейірімің өшпесін дегені. Ал менің «адам болып қалу» дегенім – сол аманатты өмірдің қиын сынақтарында да сақтап өте білу.
– Әке, мені осы бір сұрақ қатты мазалайды... Мен осы аманатыңызды сақтап жүрмін бе? Жұмыс бабымен, жан бағу қамымен Өскеменде тұрдым, мансап жолымен Ақтөбеге бардым, Семейге келдім, Астанаға кеттім... Тіпті, бастарыңызға келіп Құран оқу үшін айында емес, жылында бір-ақ рет келем...
– Балам... Аманат деген тек қабірдің басына жиі келу емес. Аманат – әкенің атын өшірмеу, тәрбиесін жоғалтпау, адал өмір сүру. Сен түзде жүрсең де, жүрегің туған жерден ажырамаса, ата-анаңды ұмытпасаң – бұл да аманатқа адалдық.
– Бірақ көңілде бәрібір кінә бар...
– Өйткені жүрегің тірі. Адам ұмытқанда емес, сағынғанда қиналады. Сенің бұл сұрағыңның өзі – тамырыңнан қол үзбегеніңнің белгісі.
– Кейде өзімді алыс кетіп қалғандай сезінемін...
– Өмір адамды жан-жаққа алып кетеді, балам. Біреу бала-шағасының қамымен кетеді, біреу нан табамын деп кетеді. Сен де тағдыр айдаған жерлерде жүрсің. Бірақ мәселе қашықтықта емес. Мәселе – жүректің қайда екенінде.
– Сонда сіз ренжімейсіз бе?
– Әке баласына ренішті ұзақ сақтамайды. Маған сенің жылына неше рет келгеніңнен бұрын, қандай адам болып жүргенің маңыздырақ. Біреуге қиянат жасамай жүрсің бе? Наның адал ма? Адамдарға мейірімің бар ма? Міне, аманаттың үлкені – осы.
– Бірақ сіздердің жандарыңызда көбірек болуым керек еді...
– Әр адамның ішінде «үлгермедім» деген өкініш болады, балам. Менде де болды. Адам тіршіліктің соңында түсінеді екен: уақыт ешкімге жетпейді. Сондықтан өзіңді жеп қойма. Тек бар кезде қадірлей біл. Тірінің көңілін қалдырма. Өткенге дұға қыл. Сонда біз де риза боламыз.
– Сонда аманат деген тек өткенді аңсау емес пе?
– Жоқ. Аманат – өткенді арқалап, болашаққа адамдықты жеткізу. Егер сен балаларыңа мейірім үйретсең, адалдық үйретсең, тамырын ұмыттырмасаң – менің өмірім де бекер өтпегені.
– «Тірінің көңілін қалдырма» дейсіз... Бірақ адам баласының бұйымтайы да әртүрлі ғой, әке. Бірі шын мұқтаж болып келеді – қолыңнан келгенше көмектесесің. Ал енді бірі қисынға келмейтін нәрсе сұрайды, тіпті кейде ардан аттауға итермелейтін өтініш айтады. Сондайда бәрінің көңілін табу мүмкін емес қой...
– Әрине, балам. «Көңілін қалдырма» дегенім – бәрінің айтқанына көне бер деген сөз емес. Адамның көңілін табамын деп, өз арыңнан аттауға болмайды. Қазақ «ұят болады» деумен қатар, «обал болады», «жаман болады» деп тәрбиелеген. Кейде біреудің көңіліне қарау үшін өз жүрегіңді жаралауға тура келсе, ол дұрыс жол емес.
– Сонда адам қай жерден шек қоюы керек?
– Шек – ар мен ақиқатта. Егер біреудің өтініші сенің адамдығыңа, адалдығыңа қарсы келсе, одан бас тарту – қатыгездік емес. Кейде «жоқ» деп айту да кісілік. Өйткені адам бәріне бірдей жаға алмайды. Бәрінің көңілінен шығамын деген адам, соңында өз болмысынан айырылып қалады.
– ...Ал «өткенге дұға қыл» деген сөзіңізге келгенде қатты қиналамын, әке.
– Неге, балам?
– Сіздей Құранды мақамымен оқитын молданың баласы бола тұра, мен Құран бағыштағанда «Фатиха» мен «Ықыласты» әрең оқимын. Сіз секілді мақаммен оқу мен үшін арман... Кейде содан ұяламын. Өзіңіздің алдыңызда парызымды толық өтей алмай жүргендей күй кешемін...
– Әй, балам-ай... Дұғаның салмағы мақамында емес, ниетінде. Иә, Құранды әсем дауыспен оқу – үлкен өнер, үлкен сауап. Бірақ Алла адамның үніне емес, жүрегіне қарайды. Сенің қиналып тұрып оқыған бір «Фатихаңның» өзінде сағыныш бар, құрмет бар, ықылас бар.
– Бірақ сіздей бола алмадым ғой...
– Сен мен болу үшін туған жоқсың, балам. Әр адамның өз жолы бар. Менің жолым – Құранмен өтті, сенің жолың – тіршіліктің басқа сынақтарымен өтіп жатыр. Өзіңді өзгенің өлшемімен өлшеме.
– Сонда аз білсем де, дұғам жетеді ме?
– Жетеді, балам. Өліге ең керегі – тірінің шынайы дұғасы. Кейде жүректен шыққан қысқа ғана дұға, мақамға салып оқылған ұзақ сөзден де ауыр тартады. Сен бізді ұмытпай, сағынып, бір ауыз «жарықтықтар, рухтарыңыз шат болсын» деп еске алсаң – соның өзі үлкен сауап.
– Демек, дұға – тек сөз емес қой?
– Әрине. Дұға – жүректің үнi. Егер жүрегіңде құрмет пен сағыныш бар болса, сен бізден алыстап кеткен жоқсың, балам...
– Әке, сіз «өзіңді өзгенің өлшемімен өлшеме» дейсіз... Сонда менің өз өлшемім қандай болу керек? Өмірлік миссиям не? Бала бағу ма, мал бағу ма, ел бағу ма? Әлде өзімді өзім бағу ма?.. Көкейімде жүрген ең күрделі сұрақ осы...
– Балам, адам өмір бойы сол сұрақтың жауабын іздеп өтеді. Кейбіреулер миссияны тым алыстан іздейді – атақтан, мансаптан, елдің мақтауынан. Бірақ өмірдің үлкен мәні көбіне қарапайым нәрселердің ішінде жатады.
– Сонда адамның өлшемі неде?
– Сенің өлшемің – жүрегің мен ар-ұятыңда. Өзіңмен оңаша қалғанда, «мен бүгін біреуге зиянымды тигізбедім бе, адал жүрдім бе, бір жанға пайдам тиді ме?» деп сұрай алсаң – міне, сол сенің таразың.
– Бірақ қоғам бәрібір адамды қызметімен, табысымен өлшейді ғой...
– Қоғамның өлшемі өзгеріп тұрады, балам. Бүгін қошеметтеген адамын ертең ұмытып кетеді. Ал адамның шын бағасы – артында не қалдырғанында. Біреу сарай салады, біреу саналы ұрпақ тәрбиелейді. Біреу мал жинайды, біреу елдің батасын жинайды. Уақыт өте қайсысы қымбат екенін өмірдің өзі көрсетеді.
– Сонда «бала бағу», «мал бағу», «ел бағу» дегендердің қайсысы маңызды?
– Бұлардың бәрі маңызды. Бірақ мәселе неде емес, қалай атқарғаныңда. Бала бақсаң – адам қылып өсір. Мал бақсаң – адал еңбекпен бақ. Ел басқарсаң – қара басыңды емес, халықтың қамын ойла. Ал өзіңді бағу деген – нәпсіңді емес, жаныңды жоғалтпау.
– Сонда өмірлік миссия бір ғана үлкен мақсат емес пе?
– Жоқ, балам. Өмірлік миссия кейде күн сайынғы ұсақ көрінетін істердің ішінде жатады. Біреудің көңілін көтеру, балаңа дұрыс тәрбие беру, ата-анаңды ұмытпау, адал нан табу – осылардың бәрі үлкен миссияның бөлшектері.
– Бірақ адам өз жолын тапқанын қалай біледі?
– Ішің тыныш болғанда білесің. Адам өз болмысына қарсы өмір сүрсе, ішінде үнемі бір мазасыздық жүреді. Ал ар-ұятынан аттамай, жүрегімен үйлескен жолда жүрсе, өмірі ауыр болса да, жанында бір тыныштық болады.
– Сонда менің миссиям дайын тұрған бір атау емес қой?
– Дәл солай. Ол – өмір бойы қалыптасатын жол. Сен қай қалада жүрсең де, қандай қызмет атқарсаң да, егер адамдықты жоғалтпай, өзіңнен кейін жылу қалдырсаң – өз миссияңды орындап жүргенің.
– «Өзіңнен кейін жылу қалдырсаң...» дейсіз. Оны қалай түсінуге болады, әке?
– Балам, адам бұл өмірден өткенде артында тек дүние қалдырмайды. Оның сөзі қалады, мінезі қалады, өзгеге жасаған жақсылығы қалады. Кей адамдардың атын естісең, жүрегіңе бір жылулық келеді. Себебі олар біреуге мейірім көрсеткен, біреуге медет болған.
– Сонда жылу деген – жақсылық па?
– Жақсылық қана емес, адамның жанынан тарайтын ізгілік. Кейде шаршап жүргенде бір ауыз жылы сөз естисің – сол өмір бойы есіңде қалады, кейде бір адам сен қиын кезде қолыңнан ұстайды – оны ұмытпайсың. Міне, бұл – адамның артында қалдырған жылуы.
– Ал дүние, мансап, атақ ше?
– Олар да керек. Бірақ олардың қызуы уақытша. Адам дүниемен емес, жүрекке қалдырған ізімен есте қалады. Қанша бай адам ұмытылып кетті, ал қарапайым ғана мейірімді жандарды ел әлі күнге дейін сағынып айтады.
– Сонда адам артында ескерткіш емес, есті істер қалдыруы керек пе?
– Дәл солай. Кей адамның моласы биік болады, бірақ аты жүректерде жоқ. Ал кей адамның қабірі елеусіз болса да, артындағы дұғасы үзілмейді. Неге? Өйткені ол тірісінде адамдардың жүрегіне жылу қалдырған.
– Жылу қалдыру үшін міндетті түрде үлкен іс жасау керек пе?
– Жоқ, балам. Кейде ең үлкен жылу – кішкентай нәрседе. Балаңа уақыт бөлу, шаршаған адамды тыңдау, біреудің үмітін өшірмеу, адал болу... Осылардың бәрі адамның артында қалатын рухани із.
– Сонда адамның шын байлығы да осы ма?
– Иә. Адамның шын байлығы – артында қалған дүние емес, артында қалған рухани ізі.
– Әке, жан бағу үшін жұмысқа жалданған мына өмірде уақыттың көбі үйде емес, түзде өтеді. Түзде жүріп те адамның шаршағанын тыңдауға болады, үмітін үкілеуге болады, адал болуға болады. Бірақ бір үлкен мәселе бар... Балаңа уақыт бөлу.
– Иә, балам... Бұл – көп әкенің ішіндегі үнсіз қайғы. Ер азамат «балам аш қалмасын» деп жүріп, кейде баласының балалық шағынан кеш қалып жатады.
– Кейде қорқамын... «Мен де сіз сияқты өмір бойы тіршіліктің соңында жүріп, балаларымның есейіп кеткенін байқамай қаламын ба?» деп.
– Ондай қорқыныстың болуының өзі жақсы, балам. Демек, сен балаңнан алыстап кеткің келмейді. Кей әкелер баласына тек ақша жеткізуді әкелік міндет деп ойлайды. Ал балаға кейде дүние емес, әкесінің жанында отырған бір сағаты қымбат.
– Бірақ тіршілік те қысады ғой...
– Әрине. Мен де сендердің қамдарың үшін күн-түн демей еңбек еттім. Бірақ жасың ұлғайғанда түсінеді екенсің: бала үшін «әкем бізді қалай асырады?» дегеннен бұрын, «әкем бізбен қалай бірге болды?» деген естелік маңыздырақ болып қалады.
– Сонда не істеу керек?
– Уақыттың көп болуы міндет емес, маңыздысы – бар уақытыңның шынайы болуы. Кей әке күні бойы үйде жүреді, бірақ баласының жанын танымайды. Ал кей әке аз уақыт бөлсе де, сол сәтте баласына толық көңілін береді. Бала оны сезеді.
– Бірақ кейде жұмыстан шаршап келесің...
– Білемін, балам. Бірақ бала сенің шаршағаныңды емес, мейіріміңді есінде сақтайды. Бірге ішкен шай, айтылған әңгіме, иығына қойған қол – бұлар ұсақ нәрсе сияқты көрінеді. Бірақ жылдар өткенде баланың жүрегінде қалатын – солар.
– Сонда балаға уақыт бөлу деген тек қасында отыру емес пе?
– Жоқ. Ол – балаңа «сен мен үшін маңыздысың» дегенді сездіру. Кейде бес минуттық шынайы әңгіме, бес сағаттық үнсіз бірге отырудан артық болады.
– Кейде үлгермей жатқандай күй кешемін...
– Адам өмірде бәріне үлгермейді, балам. Бірақ ең жақын адамдарыңа жүрегіңнің жылуын жеткізуге тырыс. Өйткені балаға әкенің мінсіз болғаны емес, жанында болғаны керек.
– Сосын тағы бір айтқан аманаттарыңыз бар еді ғой… Ағалы-інілі арасындағы береке, ағайын-туыспен аралас-құраластық туралы. Соңғы кезде сол қарым-қатынас күн өткен сайын суып бара жатқандай көрінеді маған.
– Неге олай ойлайсың?
– Бұрын ауыл арасы жақын кезде қатынас та жиі еді. Мереке сайын барып, хал сұрасып тұратынбыз. Ал қазір ара қашықтық алыстаған сайын, көңіл де алыстап кеткендей. Жылына бір-ақ рет барып қайтамын. Олардың да келе беруге жағдайы келе бермейді.
– Сонда көңіліңе қаяу түсетіні бар ма?
– Иә… Кейде ішімнен: «Неге мені іздеп келмейді екен?» деп ренжіп қаламын. Бірақ артынша өзімді өзім жұбатамын. Бұл жаққа жұмыс бабымен көшіп кеткен – олар емес, мен ғой. Мүмкін, олардың да ішінде маған деген өкпе бар шығар...
– Адам алыстаған сайын араны сағыныш жалғайды. Бірақ туыстықтың жібі үзілмеуі үшін екі жақтан да ниет керек.
– Дәл сол нәрсе мені көп ойландырады. Туған-туыспен, аға-іні арасындағы сол берекелі байланысты қалай сақтап қаламыз деген сұрақ жанымды мазалайды. Өйткені уақыт пен қашықтық алыстатқанымен, көңіл алыстамауы керек қой...
– «Көңіл алыстамау үшін не істеу керек?» деген сұрақты ойласам, көңілім одан сайын күптілене түседі... Кейде бәрі қолдан сусып бара жатқандай көрінеді. Ақыл айтып, кеңес беріңізші...
– Адамды алыстататын ең әуелі қашықтық емес, үнсіздік. Сондықтан туыстықтың жібі үзілмесін десең, хабарласуды тоқтатпа. Кейде бір ауыз амандық сұрасудың өзі адамның көңілін жылытатынын ұмытпа.
– Бірақ кейде мен ғана іздеп жүргендей көрінемін. Сондайда ішімнен реніш те пайда болады…
– Ол – адам көңіліне тән нәрсе. Бірақ әркімнің өмірінде өз қиындығы, өз күйбеңі бар. Бірі сағына тұра үн қатпауы мүмкін, бірі іздей тұра уақыт таба алмауы мүмкін. Сондықтан үнсіздікті бірден суықтыққа жоруға болмайды.
– Дегенмен бұрынғыдай аралас-құраластық азайып кеткені жанға батады…
– Уақыт өзгерді, тұрмыс өзгерді. Бірақ ниет өзгермеуі керек. Туыстықтың берекесі үлкен дүниеден емес, кішкентай ықыластан басталады. Кейде «қалайсың?» деген бір ауыз сөздің өзі араны жақындатады.
– Сонда арадағы жылылықты сақтау үшін адам бірінші болып қадам жасаудан жалықпауы керек пе?
– Иә. Себебі жақындық күткеннен емес, іздегеннен сақталады. Біреу келмеді деп көңіл суытқаннан гөрі, өзің іздеп барғаның абзал. Ертең өкініп қалмау үшін бүгін араны үзбеуге тырысу керек.
– Рас айтасыз... Қашықтық алыстатқанымен, көңіл алыстамауы керек қой.
– Дәл солай. Туыс деген – тағдыр қосқан адам. Уақыт өте бәрі өзгерер, бірақ адамды адамға жақын ұстап тұратын нәрсе – ықылас пен мейірім.
– «Адамды адамға жақын ұстап тұратын – ықылас пен мейірім» дейсіз бе?..
Мейірім жайлы бір жолы сондай мейірлене айтып едіңіз, сол сөзіңіз әлі күнге дейін жадымда. Ал ықылас ше?.. Ықылас деген не өзі?
– Ықылас – адамның біреуге қарай жүрекпен бұрылуы. Мейірім жанды жылытса, ықылас адамды адамға жақындатады.
– Сонда ықылас тек жақсы көру ғана ма?
– Жоқ, жақсы көруден де тереңірек. Ықылас – іздеп тұру, көңіл бөлу, үнсіз қалмау. Кейде бір ауыз «қалайсың?» деген сөздің өзінде үлкен ықылас жатады. Ал кейде ұзақ сөйлесіп отырып та, адам жүрегіңе жақындай алмайды.
– Қазір адамдарда сол ықылас азайып бара жатқандай көрінеді…
– Өйткені адамдар уақыттан бұрын көңілден тарылып барады. Бәрінің қолы бос емес, тіршілігі көп. Бірақ ықылас уақыттың көптігінен емес, ниеттің тазалығынан туады. Шын ықылас бар жерде адам сені ұмытпайды.
– Кейде туыстарым хабарласпаса, «мені іздемейді» деп көңілім құлазиды...
– Ол – көңілдің табиғаты. Бірақ бір нәрсені ұмытпа: адам әрдайым сағынғанын айта бермейді. Кейбіреулердің ықыласы үнсіз болады. Олар іздеп келе алмаса да, іштей тілеулес болып жүреді.
– Сонда ықыласты міндетті түрде сөзбен білдірілуі керек емес пе?
– Иә, ықылас кейде көзқарастан, кейде күтуден, кейде үнсіз алаңдаудан да сезіледі. Бірақ оны жоғалтып алмау үшін адам ара-тұра білдіріп тұруы керек. Себебі айтылмаған сағыныш та, көрсетілмеген көңіл де уақыт өте көмескіленіп кетеді.
– Демек, туыстықтың тамырын терең ұстап тұрған да – осы ықылас қой?..
– Дәл солай. Мейірім жүректі жұмсартса, ықылас жүректердің арасын жалғайды. Адамдар бір-біріне шынайы ықыласпен қараған жерде реніш те ұзақ тұрмайды, қашықтық та қатты сезілмейді.
– Әке, «реніш» дегенде Мұқағалидың мына бір өлең жолдары еріксіз есіме оралады...
«Әй, балам-ай!
Шамалы-ау түсінігің,
Қандай болар, білмеймін, кісілігің...
Жаңа ғана қайтқандай жерлеп мені,
Жауар күндей қабағын түсіруін!..»
Осы жолдарды оқығанда әкенің ішкі мұңы, баласына деген назы сондай ауыр сезіледі... Кейде ойлаймын, бізге де ренішіңіз болды ма? – деп.
– Реніш деген… Ол кейде өкпеден емес, үміттен туады, балам. Адам бөтеннен емес, өзегінен шыққан өз жақынынан көбірек нәрсе күтеді. Сондықтан көңілге дақ түссе, оның салмағы да ауырлау сезіледі.
– Сонда әкенің реніші – баласына деген махаббаттың екінші қыры ма?
– Иә. Әке баласына сырттай қаталдау көрінгенімен, ішінде мейірім жатады. Кейде сол мейірімді жеткізе алмай қалады. Өйткені әкенің махаббаты көбіне үнсіз болады. Ол сөзбен емес, төзіммен, еңбекпен, уайыммен білінеді.
– Мұқағали да соны айтып тұрғандай... «Қидым бәрін сен өксіп қалмасын деп» деген жолдары жанға батады.
– Әке баласы үшін көп нәрседен бас тартады, бірақ оны міндет қылып айтпайды. Кейде шаршайды, кейде көңіліне кірбің түседі. Бірақ сол реніштің түбінде бәрібір балаға деген алаң бар.
– Ал біз кейде соны кеш түсінетін сияқтымыз…
– Адам баласы ата-ананың үнсіз құрбандығын уақыт өте келе ғана ұғады. Жастық кезде әкенің қабағын қатулық деп қабылдайсың. Ал есейген сайын оның артында қанша уайым, қанша жауапкершілік тұрғанын сезесің.
– Сонда бізге деген ренішіңіз болды ма?
– Болған шығар... Бірақ ол жүректе қатып қалған өкпе емес. Баладан көңіл қалса да, әкенің жүрегі баласына деген мейірімнен босап қалмайды. Әкенің реніші ұзаққа созылғанымен, махаббаты одан да ұзақ өмір сүреді.
– Кейде сіздердің үнсіздіктеріңізді түсінбей қаламыз...
– Себебі әр буынның сезімді жеткізу тәсілі бөлек. Сендер сөзбен айтасыңдар, біз ішке жұтамыз. Бірақ айтылмаған сезім жоқ деген сөз емес.
– Демек, әкенің ренішінің түбінде бәрібір баласын жоғалтып алмауға деген қорқыныш жатады ғой…
– Дәл солай, балам. Әке қатуланса – түзелсін дейді, үндемесе – түсінсе екен дейді. Ал жүрегінің түбінде баласына деген тілеуден басқа ештеңе жатпайды...
– Әке, шыныңызды айтыңызшы... Қайсымыз үшін көбірек алаңдадыңыз? Қайсымыз үшін көбірек қорықтыңыз? Қайсымыз үшін көбірек тілеу тіледіңіз?
– Әке жүрегі баласын бөліп сүймейді, балам... Бірақ әр балаға деген уайымның түрі бөлек болады. Біреуің үшін тағдырыңнан қорқамын, біреуің үшін мінезіңе алаңдаймын, енді біреуің үшін жүрегіңнің тым жұмсақтығына уайымдаймын.
– Сонда бәрімізге деген алаң әртүрлі болғаны ғой?..
– Иә. Бір балаң отқа жақын жүреді – күйіп қала ма деп қорқасың. Бір балаң суға жақын жүреді – ағып кете ме деп алаңдайсың. Ал енді біреуі үндемей жүреді – ішіне не түйіп жүргенін білмей қиналасың. Әке үшін баланың жақсысы не жаманы болмайды, тек әрқайсысының тағдыры әртүрлі.
– Бірақ бәрібір біреуіміз үшін көбірек тілеу тіледіңіз ғой...
– Тілеуді ең әлсіз көрінгеніңе көбірек тілейсің. Өйткені әке жүрегі қай баласының сүрініп кетуі мүмкін екенін үнсіз сезіп жүреді. Кейде сырттай мықты көрінген балаңның ішінде дауыл болып жатады. Ал кейде тым нәзік көрінгені бәрінен төзімді болып шығады.
– Сонда сіздің қорқынышыңыз не еді?
– Баламның бір күні жалғыз қалып қоюынан қорқатынмын. Адамның жоқшылыққа да, қиындыққа да төзетіні бар. Бірақ көңілдің жалғыздығы ауыр. Сондықтан сендердің араларың суымаса екен, бір-біріңе сүйеу бола білсе екен деп көп тіледім.
– Біз оны сезбеппіз...
– Әкенің тілегі көбіне айтылмайды, балам. Түн ішінде үнсіз жасалған дұға болып қалады. Сендер ұйықтап жатқанда, мен сендердің ертеңдерің үшін алаңдап жататынмын.
– Қазір ойласам, сіздің қаталдығыңыздың өзінде қорқыныш бар екен ғой...
– Иә. Әке кейде қатал сөйлейді, бірақ оның түбінде «балам қателеспесе екен» деген қорқыныш жатады. Адам әке болғанда ғана сол сезімді тереңірек түсінеді.
– Сонда бәрімізге бірдей тілеу тіледіңіз бе?
– Бірдей емес... Бірақ бәріңе бір жүрекпен тіледім. Әке жүрегі бөлінбейді, тек әр бала үшін әртүрлі ауырады…
– Ал шешем ше?.. Шешем де солай ойлаушы ма еді?
– Ана жүрегі әкенікінен де бөлек болады, балам. Әке көбіне уайымын ішіне жұтып үндемей жүрсе, ана баласының ауырғанын жанымен сезеді. Сендердің қуаныштарыңды да, мұңдарыңды да менен бұрын байқап қоятын.
– Кейде анамыз бізге қаттырақ алаңдайтын сияқты көрінетін…
– Өйткені ана жүрегі балаға байлаулы тұрады. Сендер есейіп кетсеңдер де, оның көзінде баяғы қорғансыз бала күйінде қаласыңдар. Түнде кешіксеңдер, есікке қайта-қайта қарайтын да – сол анаң. Дауыстарыңнан көңіл-күйлеріңді танып қоятын да – сол.
– Сонда ол кісі де бәріміз үшін әртүрлі алаңдады ма?
– Иә. Біреуіңнің мінезіңе алаңдады, біреуіңнің жалғыздығыңа уайымдады, енді біреуіңнің тым сенгіш жүрегіңнен қорықты. Бірақ қай-қайсыңды да бөліп-жармай жақсы көрді. Ана махаббатының ауыр жері де сол – бәріне бірдей жүрегі ауырады.
– Біз оны кейде түсінбей қалдық қой...
– Анаң оған ренжімейтін. Баланың түсінбей кететінін аналар ерте-ақ кешіріп қояды. Тек сендердің бір-біріңнен алыстап кетпегендеріңді қалады. «Туыстығы үзілмесе екен, бір-біріне сүйеу болса екен» деп көп айтушы еді ғой.
– Иә... Қазір ойласам, сол сөздерінің салмағы ауыр екен...
– Ана адамның айтқан ақылы уақыт өткен сайын тереңдей береді, балам. Жастық кезде жай сөз секілді естілетін дүниенің мәнін адам есейгенде барып ұғады.
– Шешем бізге ренжіді ме екен?..
– Ренжісе де, ұзақ сақтамаған шығар. Ана реніші – көктемгі бұлт сияқты. Көлеңкесі тез түседі, бірақ артынан бәрібір мейірімі жарқырап шыға келеді. Ана жүрегінде өкпеден бұрын мейірім көп болады.
– Сонда шешемнің ең үлкен тілегі не еді?
– Сендердің аман болғандарың. Бір-біріңнен суымағандарың. Адам болып қалғандарың. Ана үшін одан асқан бақыт жоқ…
– Шіркін... Анамның бақытын баянды ете алдық па екен?.. Кейде осы ой жанымды мазалайды.
– Ана бақыты деген – өзгеше ұғым, балам. Ол байлықпен де, атақпен де өлшенбейді. Ана үшін ең үлкен бақыт – баласының амандығы, бір-біріне деген сыйластығы, жүректерінің суымауы.
– Бірақ біз кейде оның көңілін қалдырған шығармыз...
– Қалдырмаған бала бар ма?.. Балалықтың буымен байқамай ауыр сөз айтып қоятын кездер болады. Кейде анаңның үнсіз жүрген мұңын аңғармай өтесің. Бірақ ана жүрегі баласының қателігінен бұрын, оның амандығын ойлайды.
– Сонда ана бізді бәрібір кешіріп жүрді ме?
– Ана көбіне ренішін де мейірімінің астына жасырады. Сендер күліп жүрсеңдер, соны бақыт көреді. Тек кейде іштей: «Балаларым бір-бірінен алыстап кетпесе екен...» деп алаңдайтын.
– Иә... Қазір ойласам, біз есейген сайын арамыз да сиреп кеткендей...
– Уақыт солай, балам. Әркім өз тіршілігінің соңында кетеді. Бірақ ана бақытының баянды болуы – сендердің араларыңдағы ықыластың жоғалмауында. Егер бір-біріңе тілеулес болып, іздеп тұра алсаңдар, анаңның арманының өлмегені сол.
– Кейде анам тірі кезінде айта алмаған сөздерім ішімде қалып қойғандай болады...
– Ол сезім әр баланың жүрегінде бар. Адам анасының қадірін көбіне уақыт өткенде тереңірек түсінеді. Бірақ ананың махаббаты айтылмай қалған сөзге өкпелемейді. Ол сендердің жүректеріңдегі сағыныштан-ақ бәрін сезеді.
– Сонда анамның бақытын кеш те болса жалғастыруға болады ғой?..
– Әрине. Ана бақыты – артында қалған балаларының бірлігімен жалғасады. Бір-біріңе суық болмай, туыстықтың жібін үзбей жүрсеңдер, анаңның жүрегінен тараған мейірім әлі де өмір сүріп тұр деген сөз.
– Демек, анамның баянды бақыты – біздің бүгінгі қарым-қатынасымызда екен ғой...
– Дәл солай, балам. Ана өмірден өтсе де, оның бақыты балаларының жүрегінде жалғасып жатады...
Ар талқы
– Әке, сіз бірде: «Адамның ең үлкен соты – өз ары» деп едіңіз. Сол сөздің мәнін енді ғана ұға бастағандаймын. Ар алдында таза болу деген не өзі?
Әкем маған бір сәт үнсіз қарап отырды да ауыр ойдың арасынан сөз іздегендей баяу тіл қатты:
– Балам, адам бұл өмірде талай сынақтан өтеді. Біреуден озамын деп жанталасады, байлық жинайды, атақ қуады. Кейде сол жолда өз жүрегін жоғалтып алып жатады. Бірақ солардың бәрінен биік бір нәрсе бар. Ол – ар. Ар дегенің – адамның ішіндегі үнсіз төреші. Жұрт сені мақтап, жақсы адам деп таныса да, егер арың мазасыз болса, сен шын бақытты емессің.
– Сонда ар дегеніміз адамның өзіне берген есебі ме? – деп сұрадым ойлана отырып.
Әкем басын баяу изеді.
– Иә, балам. Ар – адамның өз жүрегінің таразысы. Хәкім Абай: «Егерде есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал!» – демей ме? Адам кейде өзгені алдауы мүмкін, бірақ өз арын алдай алмайды.
Сәл үнсіз қалып, сөзін жалғады:
– Сол есепті алған кезде өзіңнен сұрайсың: өткен уақытымды қалай өткіздім? Не білімге жарайтын, не дүниеге қажет болатын іс істедім бе? Әлде күндерімнің қалай өтіп кеткенін өзім де аңғармай қалдым ба?
Мен үнсіз тыңдап отырдым.
– Адам күн сайын есеп бере алмаса, аптасына бір рет ойлансын. Оған да шамасы келмесе, айына бір мәрте болса да өзімен сырлассын. Бірақ қалай болғанда да, ғұмырының соңында әр адам өз арының алдында тоқтайды. Сол сәтте: «Өмірімді қалай өткіздім? Қажетті білім алдым ба? Түсіндім бе? Қолдана алдым ба?» – деп толғанады. Егер бұған жауабы болмаса, адам ең алдымен өзіне өкпелейді.
Мен төмен қарап, біраз үнсіз қалдым. Әкемнің сөздері санамда ұзақ жаңғырып тұрды. Ар, есеп, өмір, білім... бәрі бір-бірімен байланысып жатқандай еді. Ойым сан-саққа жүгірді.
Біраз ойланып барып, әкеме қарадым.
– Ал сіз... өміріңізді қалай өткіздіңіз? – деп сұрадым баяу ғана.
Әкем жымиып қойды. Бірақ жүзіндегі сол жымиыстың астарында талай жылдың табы, талай өткелдің ізі жатқандай көрінді.
– Әр адам өзінше есеп береді, балам, – деді ол асықпай.
– Мен де талай рет өзіммен өзім сөйлестім. Кейде өткен күндеріме риза болдым, кейде өкіндім. Адамның өзіне есеп беруі – бір күндік іс емес. Ол ғұмыр бойы жалғасатын әдет.
Сәл кідіріп, көкжиекке көз тастады.
– Жас күнімде уақыт көп сияқты көрінетін. Кейін түсіндім: адамның ең үлкен байлығы – уақыт екен. Сол уақытты отбасыма арнадым ба, біреуге пайдам тиді ме, артымда із қалдыра алдым ба – осы сұрақтар мені де жиі ойландырады.
Терең тыныс алып, сөзін жалғады.
– Қасым ақын айтқандай:
«Өзге емес, өзім айтам өз жайымды,
Жүрегім жалын атқан сөз дайында».
Мен де өз өміріме көз жүгіртіп, неге риза болғанымды, неге өкінгенімді айтып берейін.
Аз-кем үнсіздіктен кейін даусы жұмсара түсті.
– Мен де өзіңдей бала болдым. Біреуден кем, біреуден артық болдым. Кейде өзімнен: «Әке-шешемнің үмітін ақтай алдым ба? Аға болып бауырларыма қамқор болдым ба?» деп сұраймын. Адамның өзіне қоятын ең ауыр сұрағы – осы шығар.
Маған қарап жымиып қойды.
– Өмір деген тек күн кешу емес екен. Қиындық көрсем де, ата жолынан таймадым. Дінімді жалғадым, ділімді үзбедім. Ата-бабадан қалған аманатты арқалап, қолдан келгенше ұрпаққа жеткізуге тырыстым.
Даусы бір сәт дірілдеп кетті.
– Ата жұртқа жетпіс жылдан соң қайта оралдым. Бұл – мен үшін аманаттың орындалуы еді. Бірақ әр қуаныштың өз өтеуі болады екен. Жұртта қалған шешеммен, туыс-туғандарыммен бақұлдасып, топырақ сала алмай қалдым. Бірге туған бауыр-қарындастарымнан алыстап кеттім.
Жанарын төмен салды.
– Адал еңбек еттім. Біреудің ала жібін аттамадым. Жақсыға жаттық жасамадым, жаманға жақтаспадым. Отбасы құрдым, отағасы атандым. Бала сүйдім, әке болдым. Кейін ата атандым.
Ол осы жерге келгенде үнсіз қалды.
– Бірақ өкініш те аз болған жоқ, балам. Үйдегі жарымды бақытты ете алдым ба – оны да білмеймін. Ер адам кейде сырттың ауыртпалығын көтеремін деп жүріп, үйдегі жарының үнсіз мұңын байқамай қалады екен.
Терең дем алды.
– Орнымды басатын ұл, қызығым болатын қыз сүйдім. Бірақ тағдыр екі ұлым мен үш қызымды жастайынан алып кетті. Баладан айырылу – адам жүрегінің ең ауыр сынағы екен. Ондай қайғыны сөз жеңілдете алмайды.
Мен үнсіз тыңдап отырдым. Оның әр сөзі жүректен шыққандай әсер етті.
– Сонда сонша қиындықтан кейін ертеңге үмітіңізді қалай жоғалтпадыңыз? – деп сұрадым.
Әкем көкжиекке қарап біраз отырды.
– Үмітті адам бір күнде жоғалтпайды, балам. Сол сияқты жоғалған үміт те бір күнде қайта табыла қоймайды. Маған күш берген – сенім, еңбек және адамдар. Қайғырып отырып қалсаң, қайғы сені жеңеді. Ал әрекет етсең, жүрек қайта тіріледі.
Ол маған тіке қарады.
– Кейде адам өмірінің мәнін жоғалтса, үмітін де жоғалтады. Сондықтан өмірде отбасына, ұрпағына, еліне, еңбегіне арқа сүйеп, мән беру керек. Сонда ғана адам сүрінсе де қайта тұрады.
– Өмірімді қалай өткіздім дейсің ғой? – деді ол баяу жымиып.
– Қателесіп те өткіздім, үйреніп те өткіздім. Жоғалтып та өткіздім, тауып та өткіздім. Бірақ бір нәрсеге риза боламын: қолдан келгенше адам болып өмір сүруге тырыстым.
Мен үнсіз қалдым. Сол сәтте әкем өмірін айтып отырған жоқ еді. Ол маған өмір сүрудің өзін үйретіп отырғандай көрінді.
Біраз үнсіздіктен кейін көкейімде тағы бір сұрақ оянды.
– Әке, сіз өзіңізден «қажетті білім алдым ба?» деп сұрап көрдіңіз бе?
Әкем жымиып қойды. Бірақ бұл жолғы жымиысында ой басым еді.
– Көп сұрадым, балам. Адам өзінен: «Қажетті білім алдым ба?» деп сұрауды тоқтатса, өсуін де тоқтатады.
Сәл үнсіз қалып, сөзін сабақтады.
– Қазіргі білім беру деңгейімен қарасаң, мен тек кәсіптік білім алдым. Уақытында жоғары білім алсам деген арманым болды. Бірақ арманның болғаны бір басқа, оған жететін жағдай мен мүмкіндік бір басқа екен. Тіршіліктің қамыты мойныма ерте түсті. Нан табу, отбасы бағу, өмірдің жүгін көтеру – сол кезде маңыздырақ көрінді.
Даусы баяулап кетті.
– «Еткебасты» тірліктің соңында жүріп, кейде білім қуды кейінге ысыра бердім. Кейін түсіндім: уақыт күтпейді екен.
Бірақ ол бірден ойын басқа арнаға бұрды.
– Дегенмен бір нәрсені кеш түсіндім: қажетті білім деген тек мектеп пен кітаптағы білім емес екен. Өмірдің өзі де ұстаз болады. Біреу саған адалдықты үйретеді, біреу сабырды үйретеді, енді біреу өз қателігімен сабақ береді. Қарт даналықты үйретеді, бала риясыз бақытты үйретеді.
Мен үнсіз тыңдап отырдым.
– Жас күнімде білімді дипломмен өлшейтінмін, – деді ол баяу. – Кейін түсіндім: адамға ең керек білім – қай кезде сөйлеуді, қай кезде үндемеуді, кімге жақсылық жасауды, кімнің қадірін білуді үйрететін білім екен.
Сәл жымиып қойды.
– Әншіден ән үйрендім, шеберден өнер үйрендім. Жақсыдан үлгі алдым, жаманнан жирендім. Көргеннің бәрінен сабақ алуға тырыстым. Жасым алпысқа келсе де ізденуді тоқтатпадым. Діни білімімді жетілдірдім. Себебі адам үйренуді тоқтатқан күні рухани тоқырай бастайды.
– Сонда өзіңізді «толық білім алдым» деп айта аласыз ба? – деп сұрадым.
Әкем басын баяу шайқады.
– Жоқ, балам. Адам «болдым, толдым» деген күні кеми бастайды. Өмірдің өзі соңына дейін оқылатын кітап сияқты. Оның әр беті жаңа сабақ.
Ол маған тіке қарады.
– Сондықтан өзіңнен тек «көп білім алдым ба?» деп емес, «керекті білім алдым ба?» деп сұра. Себебі білімнің көптігі емес, өмірге жарауы маңызды.
– Мен өмірден бір нәрсе түсіндім, балам. Білім адамға тек жол көрсетпейді. Білім адамға өзін тануға көмектеседі. Ал өзін таныған адам өмірдің де қадірін кеш болса да түсінеді.
Әкемнің әр сөзі ойымда жаңғырып тұрды. Біраз үнсіздіктен кейін тағы бір сұрақ қойдым.
– Әке, сіз өзіңізден «Түсіндім бе? Қолдана алдым ба?» деп сұрап көрдіңіз бе?
Әкем жымиып қойды. Бірақ бұл жолғы жымиысында шаршаудан гөрі, көп ойланған адамның сабыры бар еді.
– Көп сұрадым, балам. Өйткені білім алу бір басқа, оны түсіну бір басқа, ал өмірде қолдану – мүлде басқа әңгіме.
Ол аз-кем үнсіз қалды.
– Жас күнімде «естігенімнің бәрін білемін» деп ойлайтынмын. Кейін түсіндім: білу мен түсінудің арасы алыс екен. Кей адам кітапты көп оқиды, бірақ адам танымайды. Кей адам аз оқиды, бірақ өмірді жақсы түсінеді.
Мен үнсіз тыңдап отырдым.
– Маған аталарымыздың бір сөзі кейін қатты ой салды, – деді ол баяу.
– «Білгенің бір тоғыз, білмегенің тоқсан тоғыз». Адам түсіндім деген сайын, түсінбеген дүниесінің көп екенін байқайды екен.
Ол қолын тізесіне қойып, сөзін жалғады.
– Мен де талай нәрсені кеш түсіндім. Ата-ананың қадірін алыстағанда түсіндім. Уақыттың қадірін жоғалтқанда түсіндім. Кей адамдардың орнын олар кеткенде түсіндім.
Даусы жұмсара түсті.
– Ал қолдана алдым ба десең... бәрін емес. Кей ақылды кеш қолдандым. Кей мүмкіндікті жіберіп алдым. Кей сөзді уақытында айта алмадым. Бірақ өмірдің өзі де соны үйретеді екен.
– Сонда білімнің өлшемі не? – деп сұрадым.
Әкем маған тіке қарады.
– Білімнің өлшемі – өмірге пайдасы. Егер білгенің мінезіңді өзгертпесе, адамдармен қарым-қатынасыңды түземесе, біреуге пайдаң тимесе – ол білім әлі толық бойыңа сіңбеген.
Сәл жымиып қойды.
– Сондықтан өзіңнен тек «білдім бе?» деп сұрама, балам. «Түсіндім бе? Қолдана алдым ба?» деп сұра. Себебі адамның өмірін өзгертетін – білімнің өзі емес, оны қалай қолданғаны.
– Мен өмірден бір нәрсе үйрендім, – деді әкем жай ғана.
– Түсінгеніңді іске айналдыра алмасаң, ол тек ой болып қалады.
Мен үнсіз отырдым. Әкемнің айтқан әр сөзі санамда қайта жаңғырып жатқандай.
Біраздан кейін тағы бір сұрақ қойдым.
– Әке, сонда адам өмірінің өлшемі не? Немен өлшенеді?
Әкем жымиып қойды. Бірақ бұл жолы оның жанарында көпті көрген адамның байсалды тыныштығы тұрды.
– Адам өмірін байлықпен де, мансаппен де, атақпен де толық өлшей алмайсың, балам, – деді баяу.
– Өйткені оның бәрі бір күні қалады. Ал адаммен бірге жүретін бір ғана нәрсе бар.
Ол сәл үнсіз қалды.
– Ол не? – деп сұрадым.
Әкем маған тіке қарады.
– Ар.
Бір ауыз сөз айтты да, қайта көкжиекке көз салды.
– Мен өмір бойы өзімнен көп сұрақ сұрадым: ата-анамның үмітін ақтай алдым ба? Уақытымды дұрыс жұмсадым ба? Қажетті білім алдым ба? Түсіндім бе? Қолдана алдым ба? Біреуге пайдам тиді ме? Отбасыма жылу бере алдым ба? Осындай сұрақтардың бәрі ақырында бір жерге келіп тіреледі.
– Қай жерге? – дедім баяу.
– Арға, балам.
Даусы бұрынғыдан да жай шықты.
– Адам кейде өзін алдар, кейде өзгені де алдар. Бірақ жүрегіндегі таразыны алдай алмайды. Түн тынышталғанда, жалғыз қалғанда, адам өз-өзіне ғана жауап береді.
Мен үнсіз тыңдап отырдым.
– Ар деген тек ұят емес, – деді ол сөзін жалғап. – Ар деген – аманатқа адал болу. Ар деген – ата-анаңды қадірлеу. Ар деген – біреудің ала жібін аттамау. Ар деген – білгеніңді пайдаға жарату. Ар деген – қателессең мойындап, сүрінсең қайта тұра білу.
Сәл жымиып қойды.
– Өмірімде қателік те болды, өкініш те болды. Кейде кеш түсіндім, кейде кешіктім. Бірақ қолдан келгенше ардан аттамауға тырыстым. Соған риза боламын.
– Сондықтан, балам, өмір бойы өзіңнен сұрап жүр: «Жұртқа қалай көрінем?» деп емес, «Ар таразысына түскенде қалай жауап берем?» деп сұра.
Мен үнсіз қалдым.
Сол сәтте мен әкемнің өмір жайлы емес, адам болып қалу жайлы айтып отырғанын түсінгендей болдым.
Көр талқы
2024 жылғы көк шөптің басы қатайған кез. Тамыздың үші. Құланиек.
Сіз ажалмен арпалысып жаттыңыз. Ал біз қасыңызда шарасыз жанталастық. Уақыт тоқтап қалғандай сезілді. Көз алдым қарауытып кетті. Жүрегім кеудемде тұтқын құстай тулап, жан-дүнием астаң-кестең болды.
Сол сәтте бізде тек бір-ақ амал қалды.
– Қидым... қидым... қидым...
Ауызбен айттық. Қанша қайталадық. Бірақ жүрек қимады.
Тілімізді кәлимаға келтіріп:
– «Лә иләһә иллә Аллаһ, Мұһаммәдүр-расулуллаһ...»
– «Лә иләһә иллә Аллаһ, Мұһаммәдүр-расулуллаһ...»
– «Лә иләһә иллә Аллаһ, Мұһаммәдүр-расулуллаһ...» – деп үздіксіз қайталай бердік.
Әр сөзімізбен өмірге жармасып жатқандай едік. Әр дұғамызбен сізді алып қалғымыз келді.
Бірақ амал нешік...
Бір сәтте жүрегіңіздің соғысы тоқтады. Жанарыңыз тоқтады. Дыбысыңыз үзілді. Жаныңыз тәніңізден ажырады. Біз тәніңізді құшақтап, зар еңіреп қала бердік.
– Тағы да қидым... қидым... қидым... Қанша айтсақ та, қимадық.
Хош, әке... хош... хош...
Күндер өтті... Айлар өтті... Жылдар жылжыды...
– Әке... неге сонша асықтың?
– Иә, балам... Сол сәтте мен де қатты қиналдым. Сендер ойлағандай, бақұлдасу оңай емес.
Бір жақта атаң бар еді. Апаң бар еді. Көкең бар еді.
Түсіне білсең, мен де сендей баламын ғой, балам... Мен де әке-шешемді сағындым... Мен де қапияда айырылған інімді сағындым. Оған айтар сөзім көп еді. Аманатыңды орындадым деп айтқым келді. Қуанышты жаңалықтарымды бөліскім келді.
Таңдау маған да ауыр тиді. Қатты қиналдым...
Сосын... бір кезде шешеңді көрдім. Одан кейін сәби күнінде шетінеп кеткен ағаларың – Бейсенбек, Аманжол, Тұрсынғали, апайларың – Бірлік пен Қанағатты көрдім... Айналайындарым... Сүп-сүйкімді... Бейкүнә... Періште... Қуана қарсы алды. Фәниде қызық-қуаныштарын аз көріп едім... Көріп, көзайым болдым.
Ал сендерге қарап көңілім тоқ еді, балам.
Құдайға шүкір... Сендердің біраз қызық-қуаныштарыңды көрдім. Шамам келгенше тәлім-тәрбие бердім. Қолымнан келгенінше әкелік парызымды атқардым.
Ал оларға ше?.. Олар менің құшағымды толық сезбей кетті. Сол үшін жүрегім екіге жарылды. Ақыры... таңдау жасадым.
Бірақ мынаны ұмытпа, балам. Мен сендерге де, оларға да әкемін. Әкенің жүрегі барлық балаға бірдей, ауырғанынды жазылғанша уайымдайды, үйден шығып кеткенін оралғанша күтеді, жасы кішісін ержеткенше алаңдайды.
Сендерден кеткенім – жақсы көрмегенімнен емес, уақытым жеткенінен...
Сол сәтте ғана әкем кеткенімен әкелік мейірімінің кетпегенің, дауысы ұмытылғанымен, сөзі ұмытылмағанын түсіндім...
– Әке... Сіз кеткеннен кейін үйдің іші өзгеріп кетті. Тек үй емес... Бүкіл өмірім өзгеріп кеткендей болды. Байыз таппай кеттім. Байыз таппағаным сондай – сізді жер қойнына тапсырған күннің ертеңіне қалаға қайтым... Сізсіз ауылдың мәні жоқтай көрінді. Әр бұрыштан сізді іздедім. Қора жаққа қарасам – сіз жоқсыз. Есік алдына шықсам – сіз жоқсыз. Дастархан басына отырсам – орныңыз бос. Расымды айтсам, мен ауылдан емес... Шындықпен бетпе-бет келуден қаштым.
Бұрын қарапайым көрінетін дүниелер қазір қатты сағындырады. Үйге кіргендегі даусыңыз. Дастархан үстіндегі әңгімеңіз. «Балам, амансың ба?» – деген бір ауыз сөзіңіз...
Сол сөздердің қадірін кеш түсініппін. Сіз жел жағымның саясы, ық жағымның панасы екенсіз. Сіз барда біз өмірдің салмағын толық сезінбеппін.
Кейде қатты шаршасам, сізге хабарласқым келеді. Бірақ хатым жетпейді. Бір қуаныш болса, сізге бөліскім келеді. Бірақ дауысым жетпейді. Бір қиындық болса, сізден ақыл сұрағым келеді. Бірақ сұрағым жетпейді. Сосын бір сәт үнсіз қаламын. Өйткені есіме түседі... Сіз жоқсыз.
– Балам... Мен жоқ болып кеткен жоқпын. Тек сен көрмейтін жақтамын. Бірақ сенің мінезіңде бармын, сенің сөзіңде бармын, сенің жасаған таңдауларыңда бармын, балаларыңа айтқан ақылыңда бармын. Демек, сен тек өзіңді ғана алып жүрген жоқсың, менің тәлім-тәрбиеді де алып жүрсің.
Адам бұл дүниеге мәңгілік өмір сүру үшін келмейді. Бүгін бар, ертең жоқ. Сондықтан өмірдің өткіншті екенін ұмытпа. Бардың қадірін барында біл.
– Бірақ, әке... Сізге деген сағыныш неге басылмайды?
– Өйткені сағыныш – махаббаттың көлеңкесі, балам. Адам бұл дүниеден өткенде, оны жақындары көз жасын төгіп жоқтай, жүрегі ала сұрып іздейді, сары өзегі өртеніп сағынады. Бұл – адамдық. Бұл – жақындық. Бірақ өмір онымен тоқтамайды, өзен ағысындай аға береді, аға береді. Сен де сол ағыстың ішіндесің. Сондықтан өмір сүр. Тек күн өткізу үшін емес, күндей жарық сыйлау үшін өмір сүр.
– Әке... Біз сізді жеткілікті қадірлей алдық па? Ренжітіп алған жоқпыз ба? Кейде дауыс көтерген сәттеріміз үшін кешіресіз бе?
– Балам... Әкенің жүрегі баласына өкпе сақтамайды. Сендер кейде түсінбей қалдыңдар. Мен де кейде қатты айттым. Бірақ бәрінің түбінде ниет болды. Әкелік ниет. Сендер жақсы болсын дедім. Түсінсін дедім. Болашақта қиналмасын дедім. Ата-ана баласынан мінсіздік күтпейді. Тек амандық күтеді.
– Әке... Сіз кеткен соң біз өскендей болдық. Өмірдің ауыр екенін түсіндік. Жетімдік дегеннің жастан емес, көңілдің сезімінен болатынын түсіндік.
«Ата-анасы бар адамның басында алтын тәжі бар, оның ата-анасынан айырылған адам ғана көре алады» дегенді сөздің мағынасын сол кезде ұқтық.
– Иә, балам... Өзім кеткеніммен, көзімдей болған сендер барсыңдар. Әкемнің рухы шат болсын десең – ағаңнан алыстама, бауырыңнан бөлектенбе, берекенің беріктігі енді өз қолдарыңда.
– Әке... Енді кездесеміз бе?
– Иә, балам, күндердің бір күні міндетті түрде кездесеміз. Өйткені бұл дүниеге келген әрбір жанның жолы бір жерге апарады. Адам дүниеге келсе, өседі, қартаяды, кейін өмірден өтеді. Бірақ өмір өліммен аяқталмайды. Қиямет күніне дейін барлық адам Барзах әлемінде болады.
– Сонда ол жерде не болады?
– Ол жерде адамнан сенімі, дүниетанымы мен өмірлік ұстанымы сұралады. Бірақ бұл сұрақтарға жай ғана жаттап алған сөзбен жауап беру мүмкін емес. Өйткені ақыретте адамның тілі емес, бүкіл өмірі сөйлейді. Оның отбасындағы тәрбиесі, қоғамдағы ісі, еліне жасаған қызметі, адамгершілігі мен құлшылығы таразыға түседі.
– Жаназадағы «марқұмның қарызы бар ма?» деген сұрақпен бәрі аяқталмай ма?
– Жоқ, балам. Ол сұрақ адамдардың бір-бірінің алдындағы ақысын өтеу үшін қойылады. Ал Алланың алдында адамның жауапкершілігі әлдеқайда кең. Әркімнен өзіне берілген мүмкіндік пен аманат үшін сұралады. Ол мүмкіндігін игілікке жұмсады ма, халқына пайдасын тигізді ме, үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсетті ме – соның бәрі ескеріледі.
– Онда адам бұл өмірде неден қорқуы керек?
– Өлімнен емес, балам. Өйткені өлім – өмір жолының заңды жалғасы. Адам өз Отанына, ұлтына, ана тіліне және еліне қызмет ете алмаудан қорқуы керек. Өзіне жүктелген міндеттен қашудан, босқа өткен өмірден қорқуы керек.
Сондықтан өлімді еске алу – өмірден безіну емес. Керісінше, өмірдің қадірін түсіну. Адам бұл дүниеге мәңгі қалу үшін емес, артында жақсы ісі, жақсы сөзі, жақсы ұрпағы мен жақсы аты қалуы үшін келеді. Өйткені күндердің бір күні әркім бұл фәниде жасаған амалдары үшін жауап береді. Сол себепті адам бұл өмірді жауаптан қашу үшін емес, сол жауапты ар алдында да, Жаратқан алдында да асқақ рухпен бере алатындай етіп сүруі керек.
