Қазақстан Жазушылар одағы Астана филиалы мен Астана қаласы Тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының «Қаламгер ұстаханасы» жобасы аясында – филология ғылымдарының докторы, профессор Жанат Әскербекқызының «Көркем шығармашылықтағы миф және мифопоэтика» тақырыбында дәрісі өткен еді. Сол дәрісті мәтінге айналдырып, көпшілік оқырманға ұсынып отырмыз.
Көркем шығармашылық – күрделі әлем. Адамзат тарихының қай кезеңінде көркем сөз өнері нақты түрде қалыптасып, пайда болғанын біз дөп басып айта алмаймыз. Біздің білетініміз – ежелгі дәуірлердегі жартасқа түсірілген таңбалар, кейінгі жазбалар мен ауыз әдебиетінің үлгілері. Көшпелі Еуразия кеңістігін мекендеген тайпалардың ауызша мұрасы – осы сөз өнерінің бастауында тұрған рухани құбылыс деп қарастырамыз.
Осы жерде көркем шығармашылықтың қайнарында тағы да не жатыр деген сұрақ туындайды. Ғалымдар мен ойшылдардың айтуынша, ежелгі Грек, Рим тарихынан бастау алатын жазбаларда – «Миф» дейтін тамаша ұғым бар. Ал, Кеңестік идеология кезінде мифке көбіне «қиял», «ойдан шығарылған», «қисынсыз әңгіме» деген біржақты анықтама берілді. Алайда бұл – үстірт түсінік.
Миф дегеніміз бұл мүлде бөлек, үлкен бір дүние. Адамзат дәуірінің бірнеше кезеңдерді қамтыған ғажайып құбылыс деп айтуға болады. Егер арғы-бергі ойшылдардың еңбектеріне қарап отырсақ, онда: «Миф ең алғашқы шығармашылық ойлау. Яғни дүниені көрген, түйсінген, таныған адам оны өзінің санасында қорытып, қайтадан сол туралы өзіндік пайымын ұсынады», – дейді. Ендеше миф дегеніміз шығармашылықтың, яғни көркем ойлаудың ең алғашқы пішіні, формасы.
Бұл туралы көптеген ойшылдар мен ғалымдар айтқан. Мысалы, орыс зерттеушісі Морев өз еңбектерінде Жан Батист, Фридрих Шлегельдің, Макс Мюллердің тұжырымдарына сүйене отырып, мифті – шығармашылықтың бастау көзі ретінде сипаттайды. Сондықтан, миф – өтірік немесе ертегі емес, ол – символдар мен бейнелер арқылы адам баласының дүниені түсіну, танып-білу жолындағы алғашқы көркем ойлау әрекеті.
Оқу құралдарында мифке түрлі анықтамалар беріледі: табиғат құбылыстары, әлемнің жаратылысы, адам мен құдайлар, рух иелері, қаһармандар туралы әңгімелердің бәрі де мифтер болып саналады.
Американдық жазушы Торнтон Уайлдердің мифке берген мынадай поэтикалық сипаттамасы бар: «Миф – өз тарихын сан ғасырлар бойы әңгімелеген халықтың арманшыл жаны», - дейді. Бұл – мифке берілген анықтамалардың ішіндегі ең бір нәзік әрі романтикалық анықтамалардың бірі. Себебі мифте - мәңгілік өмір бар, мифте – арманға жету бар, мифте – бүкіл мақсат-мұраттың орындалуы бар. Сөйтіп, адамзаттың ғұмыр бойы аңсайтын адамгершілік, парасат дейтін биікке жетелеп отыды. Біз мәселеге осы тұрғыдан қарасақ, жалпы көркем шығармашылықтың негізгі өзегіндегі гуманизм идеясын мифтік ойлау формасынан бастау алып жатқанын ерекше айтуымызға болады.
Ғылымда таңба деген ұғымы бар. Ежелгі жартасқа қашалған немесе салынған таңбалардың әрқайсысының астарында үлкен символикалық мән жатыр. Кейіннен бұл таңбалар мен белгілер мифтік бейнелерге, одан әрі көркемдік образдарға айналып отырды. Осылайша, символ, таңба, миф – бәрі көркем шығармашылықтың негізін құрайтын маңызды элементтер болды.
Күннің бейнеленуі, оны жылқымен байланыстырып көрсету, күнді адамның басы тәрізді формада бейнелеу – мұның бәрі де символикалық мәнге ие. Бұл таңбалар мифтік танымнан бастау алып, кейінгі мәдениеттерде символға айналды.
Символдар теориясын жасаған Эрнст Кассирер былай дейді: «Біздің бүкіл өміріміз – символдар әлемі». Бұл рас. Біз өмір сүріп жатқан орта түгелдей символдармен көмкерілген. Міне, осы символдар поэзия, проза, драма сияқты әдеби жанрлардың өзегіне айналды. Бұл – көркем шығармашылықтың негізгі шындығы.
Шығармашылықты нақты бір қалыпқа салып, шектеп тастау мүмкін емес. Ол – еркіндікті, қиялдың шексіздігін, таланттың кемелдігін талап ететін кең өріс. Сондықтан миф те шығармашылықтың ішінде өз орнын табады, өз қызметін атқарады.
Миф туралы не айтуға болады?
Ең алдымен, миф – дүниенің жаратылуы туралы әңгімелер. Барлық халықтардың фольклорында әлемнің, адамның, табиғат құбылыстарының қалай пайда болғаны жайлы мифтік баяндаулар болады. Бұл мифология мыңдаған жылдан бері зерттеліп келеді. Неге әлем ғалымдары мифке сонша қызығады? Себебі оның толық шешілмеген құпиясы әлі көп.
Миф – тірі организм сияқты. Миф өзінің жадында адамзат бастан кешкен ұлы географиялық ашылуларды, қырғын соғыстар мен ұлы жеңістерді, алапат трагедиялар мен кереметтей қуаныштарды сақтап келген кереметтей дүние. Біз олардың барлығында мифтің баянын, мотивтерін оқи отырып, түсіндіре аламыз және өзіміз де түсіне аламыз.
Украин ғалымы Потебняның мынадай бір керемет сөзі бар. Ол былай дейді:
«Сөзді бірнеше қабаттан тұрады десек, сол қабаттарды аршып-аршып келгенде, ең соңында қалатыны – миф қабаты, бәрі содан басталады», - дейді. «Кез келген сөз немесе атау пайда болғанға дейін өзінің атаулық мәніне енгенше, сол құбылысты немесе нысанға алған қасиетті өзінің бойына сіңіреді», - деген ойды айтады тағы. Бұл – өте қисынды әрі құптарлық тұжырым.
Сонымен қатар, мифтік танымдағы жаратылыс түсініктеріне назар аударсақ, біз бір-біріне қарама-қарсы құбылыстардың арасындағы күресті байқаймыз. Мифтік және философиялық көзқарастарда даму – осы қарама-қайшылықтардың күресі мен бірлігінен туындайды.
Философиядағы диалектиканың негізгі заңдарының бірі – қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күресі. Егер екі қарама-қарсы күш арасында күрес болмаса, даму да, өзгеріс те болмайды. Бұл – ғылым дәлелдеген ақиқат.
Алғашқы мифтерде хаос пен космос ұғымдары кездеседі. Яғни, хаостан – космос түзілген. Бұл түсінік дінтанымда да бар. Қазақы сенім-наным мен дәстүрлі діни ілімде «Он сегіз мың ғалам» деген ұғым бар. Бұл ғалам – шексіздік, белгісіздік ішінде пайда болған құрылым. Оның түзілуін – дін, философия, тіпті физика да өзінше түсіндіреді.
Біздің мифтеріміз – осы дүниенің түпкі болмысын ерекше қалыпта түсіндіреді. Миф – шексіздік, белгісіздік, түпсіздік ұғымдарынан бастау алады.
Мысалы, мифтерде: «Басында ештеңе жоқ еді, тек шексіз су әлемі болатын» деген түсінік жиі кездеседі. Бұл судың шеті де, түбі де белгісіз. Уақыт өте келе, бұл судың бетінде бір өзгеріс пайда болады: не төбешік, не жұмыртқа, не тағы бір тіршілік нышаны бой көрсетеді.
Мұндай мифтерді славян, көне үнді, қытай, мысыр мифологияларынан да көреміз. Оларда алғашқы тіршілік сол су бетінде пайда болған жұмыртқадан немесе төбешіктен басталады. Бұл жұмыртқа көбіне от пен судың шарпысуынан пайда болады деген түсінік айтылады.
Көне үнді-қытай мифологиясында «Буырша» немесе «Паньгу» деп аталатын бір алып жұмыртқадан жарып шығады. Жұмыртқаның мөлдір, жеңіл қабатынан аспан, қою, ауыр қабатынан жер жаралады. Осы екі әлемнің ортасында адамзат пайда болады.
Бірақ бұл жаратылыс – бірден үйлесіп кететін процесс емес еді. Аспан мен жер, жарық пен қараңғы, жақсылық пен жамандық арасындағы күрес арқылы біртіндеп қалыптасқаны айтылады.
Мысыр мифологиясында да осындай таным бар. Онда бастапқыда «Нұн» деген шексіз мұхит болады. Сол Нұннан бір күні төбешік пайда болады. Бұл төбенің үш атауы бар – Атум, Ра, Хепри яғни таңсәрі, түсте және кешкі уақыттағы бейнелері. Бұған алғашқы құдай деген атты тағады, бірақ ол алғашқы әмірші ретінде қабылданады.
Адамзат баласының танымындағы ерекшелік – кез келген құбылысты адамға ұқсатып, антропоморфты түрде бейнелеуінде. Адамның өзі сияқты басы, көзі, денесі бар құдайлар бейнесі табиғатты түсіндірудің бір формасына айналады.
Сондықтан желге, күнге, суға, түнге, тауға – барлығына адам пішінін берген. Бұл құбылыс ғылымда антропоморфизм деп аталады.
Осылайша, кейінгі көркем шығармашылықтағы образ жасау, бейне түзу мифтік танымнан бастау алғанын байқаймыз.
Мысыр мифологиясында алғашқы жаратушы – Атум дүниеге келді дейді. Ол:
«Мен өз-өзімді жараттым», – дейді. Содан кейін одан «Шу» мен «Тефнут» (немесе Технет) жаратылады. Бұл екеуі – ауа мен ылғалдың бейнесі. Олардан кейін «Геб» (жер) пен «Нут» (аспан) жаратылады. Бірі ер, бірі әйел кейіпте көрсетіледі.
Қызығы, басқа халықтардың мифологиясында аспан – еркек, жер – әйел ретінде бейнеленсе, Мысыр мифологиясында керісінше: «Нут» – аспан ана, «Геб» – жер аталық . Бұл да оның тым ескілігі болуы керек.
Бұдан әрі мифте келесі кейіпкерлер – «Осирис» пен «Исида», «Сет» пен «Нефтида», кейін олардың ұлы – «Гор» пайда болады. Бұл кейіпкерлер – адамзат арасындағы қарым-қатынасты, отбасылық, бауырлық, билік пен әділет, сатқындық пен күрес тақырыптарын бейнелейтін мифтік тұлғалар.
Бұл мифтік кейіпкерлер әрбір халықтың танымында жеке персонаж, кейіпкер ретінде қалыптасып, көркем әдебиетте, ауыз әдебиетінде және мифопоэтикалық шығармаларда үлкен рөл атқарды.
Грек мифологиясында бүкіл әлемге танылған, көптеген әдеби сюжеттерге негіз болған жаратылыс туралы ерекше түсінік бар. Бұл мифтерде алғашқы тіршіліктің бастауы – Уран мен Гея.
Уран – аспан, аталық бейне. Гея – жер, аналық бейне.
Осы екеуінен Кронос бастаған алғашқы тіршілік иелері тарай бастайды. Бірақ Уран өз билігін сақтап қалу үшін, өзінен кейінгі ұрпақтың билікке келуіне, дамуына мүмкіндік бермейді, яғни қозғалыстың тоқтап қалуына себеп болады. Өйткені оған жазымыш Тәңірлері: «Күндердің күнінде өзіңнен туған балаларыңның бірі сені тақтан тайдырып, билікті алады», - деп айтқан болатын. Сол себепті Уран балаларын жұтып қойып отырады. Бірақ әйелі Гея соңғы ұлы Зевсті құтқарып қалады. Жасырын өсіп-жетілген Зевс ақырында Уранды жеңіп, билікті өз қолына алады. Бұл – билік үшін күрес, ұрпақтар арасындағы қақтығыс, ескі мен жаңаның тартысы сияқты тақырыптардың миф арқылы берілуі. Бұл – табиғаттағы стихиялардың күресі тәрізді. Грек мифологиясындағы құдайлар мен олардың арасындағы күрестер – шын мәнінде, адам мен табиғаттың, қоғам мен тарихтың өзара байланысын бейнелейтін антропоморфты (адам бейнесіндегі) символдық кейіпкерлер.
Мысалы, Зевс бастаған Олимп құдайларының іс-әрекеттері, олардың арасындағы қайшылықтар мен келісімдер – бәрі адамзаттың мінез-құлқы мен тіршілік заңдылықтарын көрсетеді. «Троя соғысы», оның себептері мен салдары туралы аңыздар – соның жарқын дәлелі.
Қытай мифологиясында да дүниенің жаратылысы туралы ерекше концепциялар бар. Онда алғашқыда екі «Ұлы рух» болған делінеді – «Инь» және «Ян».
Ян – аспан, жарық, жылу, еркек бастама, тақ ұғым.
Инь – жер, қараңғылық, суық, әйел бастама, жұп ұғым.
Бұл екі күш бір-біріне қарама-қарсы болғанымен, өзара әрекеттесіп, үйлесім тауып, тіршіліктің басталуына себепші болады. Олардың қарым-қатынасы нәтижесінде табиғатта тепе-теңдік орнайды, тіршілік пайда болады. Бұл да мифтің шығармашылық ойлаудың терең қырын көрсетеді. Мұнда абсолют ұғым бар, яғни бейнесіз, бірақ бар рухани күш ретінде қабылданған идеялар белгілі бір персонаждар арқылы түсіндірілген.
Ал Көне Шумер мифологиясында дүниенің жаратылысы былай сипатталады:
«Баяғыда, жоғарыда көк аспан жоқ болғанда, төменде қара жер жоқ болғанда, жер дүниені алып жатқан тек су болды дейді.
Ол:
Апсу – тұщы су, аталық бастау.
Тиамат – ащы су, аналық бастау.
Бұл екеуі бастапқыда үндесіп, тыныш өмір сүреді. Бірақ уақыт өте келе олардың ұрпақтары пайда болады. Сол ұрпақтар:
«Біз қашанғы ата-анамыздың үстемдігін үнемі мойындауымыз керек?» – деп, дамуға, өзгеріске ұмтылады. Осылайша алғашқы қақтығыс туады.
Кейін бұл тартыс батыр Мардуктың сахнаға шығуымен шегіне жетеді. Ол Тиаматпен жекпе-жекке шығып, оны өлтіреді. Оның денесін екіге бөліп:
Жоғарғы бөлігінен – аспанды, төменгі бөлігінен – жерді жаратады.
Бұл миф те – хаостан космосқа өтудің бейнесі. Тәртіптің орнауы, құрылымның пайда болуы үшін міндетті түрде күрес, тартыс, қарсы тұру жүреді.
Барлық мифтердегі ортақ нәрсе – қарама-қайшылық арқылы даму. Бұл қарама-қайшылықтар көбіне персонаждар, адам кейпіндегі бейнелер арқылы сипатталады. Неге? Себебі адам – дүниені өзі арқылы таниды. Ол кез келген нысанды, құбылысты өз бейнесіне ұқсатады. Бұл – антропоморфизмнің негізі.
Міне, сол себепті сонау замандағы адам баласы кез–келген дүниені адам секілді сөйлетеді. Мысалға өзендерге жан бітіріп, ағаштарды тірі етеді құстарды сөйлетеді. Мұның барлығы сол архаикалық дәуірлердегі мифтік танымның жалғасуы, бүгінге дейін жеткен мифопоэтикалық жалғастықтың бастауы деп айтуға болады.
Мен осы көне дәстүрді айтып отырған себебім – бұл мифтік дүниетаным біздің эрамызға дейінгі дәуірлерден бастау алады. Ал біздің дәуіріміздің III–IV ғасырларына қарай, Көне түркілердің жаратылыс туралы түсінігінде де осындай ұқсас мифтік таным бар екенін көреміз.
«Жоғарыда көк аспан жаратылғанда, төменде қара жер жаратылғанда, екеуінің арасында адам баласы жаратылды», – дейді. Бұл Күлтегін жазуындағы ежелгі түркілік қағида.
Бұл – мифтің формасы өзгермей сақталғанын білдіреді. Сол дәстүр ауытқымай, сол формула өзгермей келеді де, бірақ ішінара болған өзгерістер сол формуланың ішіне қойылады. Мысалы, үнділік Ведалық мәтіндерде жаратылыс туралы тұжырым басқаша. Онда: «Бар нәрсе де жоқ болатын ол кезде, жоқ нәрсе де жоқ болатын ол кезде», - деп суреттеледі. Ал түркі халықтарының: «Жоғарыда көк аспан, төменде қара жер...», - деп басталатын тұжырымды Шумер мифологиясымен байланыстыруымыз тегін емес. Өйткені қазіргі зерттеулер де, тарихи жазбалар да, Көк Түріктердің көнеден бастау алған дүниетанымының тамыры тереңде, сонау Шумер мәдениетінде жатқанын меңзейді. Көптеген ғалымдар бұл жайында нақты тұжырымдар мен қисындар келтіреді.
Міне, біз осындай мәдени қабаттарға үңіле отырып, дүниенің бастауында тұрған екі қарама-қарсы күш – хаос пен космос туралы айтқанда, тек жаратылыс кезеңімен шектеліп қалмаймыз. Жер мен аспан, тіршілік пен адам баласының жаратылуы – бұл тек бастамасы ғана еді. Одан кейін не болды? Ол жаратылыспен бәрі бітті ме? Әрине, жоқ. Мифтік таным әрі қарай да дами берді. Хаос пен космос арасындағы тартыс тоқтаған жоқ. Бұл қарама-қарсылық кейін ізгілік пен зұлымдықтың арасындағы мәңгілік майданға ұласты.
Адамзат біртіндеп мифтік ойлау дәуірінен өтіп, поэтикалық ойлау кезеңіне аяқ басады. Бұл кезде мифтер фольклорға айналады. Яғни бұрынғы мифологиялық таным енді көркем туындылардың өзегіне айналды. Фольклорда біз үш әлем туралы түсінікті, мифтік сюжеттер мен мифтік кейіпкерлердің ізін көптеп кездестіреміз.
Ал жазба әдебиетке келгенде, бұл таным мүлде тереңдей түсті. Онда мифологиядағы идеялар әртүрлі символ, деталь, мотив, сюжет ретінде орнықты. Осылайша, көркем шығармашылықтың алғашқы кезеңінен бастап бүгінгі күнге дейінгі даму үрдісінде мифтің орны ерекше екенін анық аңғарамыз.
Жақсылық пен жамандықтың күресі – адамзаттық ойдың басты өзегі. Бұл күрес те антропоморфты кейіпке еніп, адам бейнесі арқылы көрінді. Яғни мифологиядағы күштер адам кейпіне еніп, бізге жақын, түсінікті формада суреттелді.
Алайда бұл күрес тоқтаған емес. Хаос пен космос мәңгілік қарама-қайшылықта. Егер хаос болмаса, космос пайда болар ма еді? Тіршіліктің өзі де сол бастапқы хаостан туындады емес пе?
Міне, осы мәселелерге мән беру маңызды. Мысалы, аспан – тазалық пен руханилықтың белгісі, ал жер – тіршілікті тудырып жатқан аналық бастау бейнесі. Оның да өз орны, маңызы ерекше. Сондықтан мифологияда жер мен аспан, жарық пен түнек, хаос пен тәртіп арасындағы осындай нәзік байланыстар терең поэтикалық бейнелеумен берілген.
Бұл дәстүр кейіннен көркем әдебиетке де келіп енді.
Абайдың шығармашылығынан бір тікелей мысал келтіретін болсақ, ол табиғат пен жаратылыс арасындағы байланысқа терең мән береді. Мысалы, Абайдың: «Анамызды жер иіп емізгенде, Бейне әкеңдей үстіңе аспан төнер» деген жолдарында Жер – Ана, Аспан – Әке бейнесінде көрінеді. Бұл жерде жер мен аспанның мәңгілік үйлесімі мен бірлігін өте терең поэтикалық образбен бейнелеген.
Сол сияқты, Абайда: «Күн – күйеу, жер – қалыңдық, сағынышты» деген бейнелі сөздер бар. Бұл – Аспан мен Жердің арасындағы тығыз байланыс, олардың өзара сағынысы мен махаббаты – адамзатқа да, тіршілікке де бастау берген күш ретінде сипатталады.
Немесе тағы бір мысал, француз ақыны Гюбоның (Guillevic) атақты «Аспан мен Жер» атты өлеңінде мынадай мазмұн бар: «Аспанның біткен жерінен – Жер басталады, ал Жердің таусылған тұсынан – Аспан жалғасады», - дейді. Бұл ой – Аспан мен Жердің бір-бірінен ажырамайтын, мәңгілік бірлікте өмір сүретін екі бастау екенін тереңінен көрсетеді.
Енді осы тұжырымнан мынадай сұрақ туындайды:
Хаос пен космос, жарық пен түнек, ізгілік пен зұлымдық арасындағы күрес көркем шығармашылықта, фольклорда қалай сипат алып, қалайша трансформацияланды?
Мысал ретінде шығыс халықтарының мифтері мен біздің қазақ фольклорындағы жақсылық пен жамандық туралы аңызды айтуға болады.
Қазақ ертегісінде былай делінеді:
«Жақсылық атты кейіпкер бір өзі, жалғыз атымен жолға шығады. Жолда келе жатып, Жамандықпен кездеседі. Жамандық – жаяу, өзі әлсіз, әрі баратын жеріне жете алмайтын халде болады. Ол Жақсылыққа: «Мені де алып кетші, жолдас болайын», - деп өтініш айтады. Жақсылық оны аяп, атына мінгізіп алады.
Алайда жол үстінде Жамандық опасыздық жасап, Жақсылықты өзі түсіріп тастап, оның атына мініп, әрі қарай жалғыз өзі кетіп қалады.
Жолда қалған Жақсылық болса, өзінің ниеті таза болғандықтан, жол бойы түрлі жақсы істерге кездеседі. Жақсы адамдармен ұшырасады, игі істер жасайды. Соңында өз мақсатына жетіп, Жақсылыққа лайықты биік дәрежеге көтеріледі.
Ал Жамандық болса, әділетсіз жолмен келгенімен, ештеңеге жете алмайды. Өзінің ішкі жамандығының, сатқындығының құрбаны болады.
Бұл – қазақ фольклорында жақсылық пен жамандықтың арасындағы күресті көркем түрде жеткізудің бір мысалы ғана. Мұндай оқиғалар мифологиялық дүниетанымнан тамыр алып, кейінгі әдебиет пен фольклорда күрделі символикаға айналып, көркем шығармашылықтың өзегіне енді.
Мысыр мифологиясында өте терең мағынаға ие бір оқиға бар. Бұл оқиға бұрынғы айтылған жаратылыс кезеңіндегі төрт құдайлық бейнеден кейін, келесі даму сатысына – яғни адамдар арасындағы қарым-қатынастарды сипаттайтын деңгейге көшу кезінде көрінеді.
Аңыз бойынша, Мысыр құдайларының бірі – Сет өзінің туысқаны Осиристі өлтіреді. Осирис – жақсылықтың, құнарлықтың, үйлесімділіктің және әділеттің символы ретінде бейнеленеді. Ол – бойына барлық ізгі қасиеттерді жинақтаған құдай. Ал Сет болса, Осиристің беделіне, жоғары дәрежесіне, ерекше қадіріне қызғана қарап, оны қастандықпен өлтіреді.
Кейіннен Осирис пен Исида құдайының ұлы – Гор дүниеге келеді. Гор мен Сет арасында ұзаққа созылған, тоқтамайтын майдан басталады. Бұл – Мысыр мифологиясындағы ең ірі әрі мәні терең тартыстардың бірі.
Кейбір заманауи интерпретациялар мен жазбаларда мысалы, Эрих Хорнунгтің еңбектерінде осы мифтің символдық мәні кеңінен ашылады. Онда мынадай ой айтылады: Гор Сетті жеңсе де, оны өлтірмейді. Сол сияқты, Сет Горды жеңсе де, өмірін қимайды. Себебі, бұл екі кейіпкер – бір-біріне қарама-қарсы болғанымен, бірінсіз бірі кемелденбейді. Яғни, Гор Сет арқылы өзгеріп, жаңарып отырады; Сет те Гор арқылы дамып, ішкі болмысын танытады.
Сол себепті кейбір Мысыр рельефтерінде, ыдыстардың сыртындағы суреттерде немесе пирамида қабырғаларында бейнеленетін кейбір образдарда бір денеге екі түрлі бас – Гор мен Сеттің бастары салынады. Бұл адам болмысындағы екі түрлі бастаманың (ізгілік пен зұлымдықтың) қатар өмір сүретінін, ал кейде бұл екеуінің басқаруды қатар жүргізуге мәжбүр болатынын білдіреді. Бұл, әсіресе, қос патшалықтың бірігуі туралы идеямен де байланыстырылады: бір патшалық – ізгілікке, екіншісі – күшке, тіпті зұлымдыққа негізделуі мүмкін, алайда олар мемлекет басшылығын бірге атқарады.
Дегенмен, түптеп келгенде адамзаттық қағидада ізгілік жеңуі керек. Сол мифтің соңында Гор Сетті өлтіріп, Осиристі қайта тірілтеді.
Алайда, қайта тірілген Осирис жер бетіне оралудан бас тартып, жерасты патшалығының иесі болып қала береді. Бұл жерде Мысыр мифологиясына тән негізгі идея – рухтың мәңгілік өмірі, ажалдың шартты сипаты көрінеді. Көптеген мифтерде «өлім» абсолютті жойылу емес, тек бір кеңістіктен екінші кеңістікке ауысу ретінде сипатталады. Яғни, екі немесе үш әлем бар, ал адам рухы бұл әлемдерде түрлі кейіпте өмір сүре береді.
Бұл түсінік біздің діни дүниетанымымыздағы «о дүние», «бақи», «мәңгілік өмір» ұғымдарымен үндесіп жатыр. Ежелгі мифтік жүйеде адам рухының түпнегізі, оның қайтар нүктесі, рухани мәңгілік тұрағы бар деп есептеледі.
Гор жеңіске жеткен соң елді билей бастайды. Ол – әділеттілік пен жарықтың, игілік пен теңдіктің символына айналады. Осы арқылы миф адам баласының ішкі күресін, оның рухани қалыптасуын, ізгілік пен зұлымдықтың арасындағы тартыстың мәңгілік сипатын көрсетеді.
Ғалымдардың пайымдауынша, Гор мен Сеттің бейнесі – адам өміріндегі жақсылық пен жамандықтың үздіксіз майданының көрінісі. Бұл майдан тек мифологиялық кеңістікте ғана емес, адам жанының терең түкпірінде де жүріп жатады.
Дәл осындай дуалистік (екіұдайлық) таным үнді мифологиясында да кездеседі. Мысалы, үнділік діни жүйеде Шива мен Вишну есімді екі құдай бейнесі бар. Бұл құдайлардың біреуі – ізгілік пен жарату бастауында, ал екіншісі – жойқын күш пен хаостың, тіпті зұлымдықтың бастауы ретінде сипатталады.
Алайда үнді дүниетанымында бұл екі күшті бір-бірінен ажыратып қарастырмайды. Керісінше, екеуін бір мүсінге біріктіріп – Харихара деп атайды. Бұл –Хари (Вишну) мен Хара (Шива) есімдерінің бірігуінен құралған құдайлық бейне.
Үнділердің көне жазбаларында Харихара – бір тұлғада екі қарама-қарсы болмыстың тұтастығы ретінде бейнеленеді. Оның бір жағы ақ, екінші жағы қара болады. Бұл жерде айта кетерлік қызық жайт – үнділік мәдениетте ақ түс – қасіретті, қара түс – ізгілікті білдіреді. Бұл түсінік біздің дәстүрлі символикамыздан өзгеше.
Харихара бейнесі арқылы үнді мифологиясы мынадай терең идеяны білдіреді:
«Ізгілік пен зұлымдық – бір-бірінен ажырамас құбылыстар. Олар бірге болғанда ғана тіршілік, өмір, тепе-теңдік бар. Ал егер ажыратылып кетсе, тіршілік тоқтайды». Осыдан біз мифологиядағы символикалық тұтастық пен тепе-теңдікті көреміз. Мұндай түсініктер шығармашылық тұрғыда да ерекше маңызға ие.
Миф пен шығармашылықтың байланысы
Бүгінгі көркем шығармашылықта бұл ұғымдар неге маңызды деп ойлансақ, жауап айқын.
Мифтің өзі шығармашылықтың алғашқы, табиғи көрінісі. Мифтерді ойлап табу, бейнелер мен сюжеттерді құрастыру – бұл өз дәуіріндегі адамдардың дүниетанымының көркем тілмен өрнектелуі.
Көне адамзаттың рухани әлемін, қоршаған ортаны қабылдауын, жақсылық пен жамандықты, өмір мен өлімді қалай түсінгенін – осы мифтік баяндардан көреміз. Олар арқылы алғашқы символдық ойлау, антропоморфтық бейнелеу (құбылысты адам кейпінде көрсету), қиял мен шындықтың астасуы сияқты шығармашылық категориялармен дамыды.
Яғни, мифология – дүниені көркемдікпен танудың, бейнелі ойлаудың негізі. Бүгінгі әдебиет, театр, кино, кескіндеме, поэзия сияқты шығармашылық формалардың арғы бастауында да – осы мифтік таным жатыр.
Мифологиялық дүниетанымнан бастау алған ізгілік пен зұлымдық, қарама-қайшылық пен тұтастық туралы идеялар тек көне мәтіндерде ғана қалып қойған жоқ. Олар көркем шығармашылықтың дамуы барысында поэтикалық ойлауға, кейін фольклор мен әдебиетке, тіпті психологиялық, экзистенциялық прозаларға дейін түрленіп жетті.
Әлем әдебиетінен мысал келтірмей-ақ қояйын. Таза қазақ әдебиетіне келсек, Төлен ағамыздың «Оң қол» әңгімесі мен «Парасат майданы», Мұхтар Мағауин ағамыздың «Қыпшақ аруы» мен «Жармағын» ашық мысал ретінде алып көрсетуге болады.
Сонау арғы дәуірлердегі мифтерден бастау алған қарама-қайшылықтың күресін бейнелейтін тәсілді, кейінгі біздің көркем әдебиетте жаңаша тұрпат иеленіп, жаңа трансформациялық сипат пен жаңа кейіпкерлердің туындауына әсер етті.
Жарасқан Әбдіраштың да «Екі Жарас» деген бір тамаша өлеңі бар. Ал «Парасат майданының» соңында Төлен Әбдік Мұқағали Мақатаевтің мынадай өлеңдерін келтіреді: «Зұлымдық атаулы менімен бірге жерленген соң, менің қабіріме бармаңдар...» деген мағынада айтады.
Міне, сонау ілкіден бастау алып, өзінің алтын тінін үзбей, кейінгі ойлау жүйесінде жаңа сипатпен көрініс табады. Көркем өнердің, соның ішінде сөз өнерінің ғажайыптай бір ерекше үлгілеріне негіз болып отырған қаншама мотивтер, бейнелеулер, деталь, элементтер бар. Осының барлығын таратып отырсаңыздар, өзінің бастауын сонау көне дәуірдегі дүние танымдық негіздегі мифке апарып тірейді. Сондықтан да мифті біз – көне дәуірдегі шығармашылықтың ең алғашқы формасы деп атау себебіміз осы.
Төлен Әбдік ағамыздың осы «Оң қол» әңгімесінде Алма деген кейіпкердің оң қолы өзіне шабуыл жасайды. Ал енді, «Оң» дегеніміз қазақ ұғымында жақсылықтың, ізгіліктің белгісі. Бізде: «Оң сапар болсын!», «Ісі оңалды», «Бәрі оңынан болсын!» деген секілді сөздер бар. Ал бұл әңгімеде адамның өзіне келетін жамандықтың өзі – дәл сол оң қолынан келіп отыр. Дәрігердің атынан баяндалатын он жеті жастағы, жап-жас сұлу қыздың трагедиясы сол, қыз өз-өзіне шабуыл жасайды. Дәрігер қанша тырысқанымен оны аман алып қала алмайды. Ақырында, қыздың оң қолы өзін-өзі өлтіріп тынады.
Бұл көркем тәсіл арқылы автор «Біздің өзімізді құртып жатқан нәрсе – өз ішімізде», – деген терең философиялық ой айтады. Зұлымдық, жамандық сырттан емес, адам санасының ішінен бастау алады.
Әңгімеде дәрігерлер бұл құбылыстың себебін зерттеп, оның арғы аталарынан, яғни бұрынғы ұрпақтардан жалғасқан бейсаналық әсер болуы мүмкін екенін айтады. Бұл – ұрпақтан ұрпаққа өтетін рухани жара секілді.
Сондықтан бұл әңгімені біз тек сыртқы оқиға желісімен емес, символдық және философиялық тұрғыда түсінуіміз керек. Адам өзінің ішкі қарама-қайшылығымен күреседі. Автордың «Оң қол» деп атауының өзі ізгілік ретіндегі ұғымды терістеу емес, оның қайшылығы мен шекарасын көрсеткісі келгені анық.
Енді діни немесе мистикалық әңгімелерде жиі айтылатын мынадай бір мысал бар. Адамның ішінде екі қасқыр өмір сүреді, біреуі – жарық, екіншісі – қараңғы. Қайсысын көбірек тамақтандырсаң, сол жеңеді дейді. Бұл – өте қарапайым, бірақ терең ұғым. Ал осы қарапайым идеяны біздің суреткерлер күрделі, көркем формада, ерекше кейіпкерлер арқылы бейнелейді.
Мәселен, Төлен Әбдіктің «Оң қол» әңгімесіндегі Алма кейіпкері – алғаш осы ішкі күрестің бір көрінісі. Кейінірек бұл идея жаңаша сипатқа ие болып, «Парасат майданы» повесінде тереңдей түседі. Мұнда адамның бір өзі екі түрлі болмысқа бөлініп, ішкі майдан жүріп жатқанын көреміз.
Басты кейіпкер ауруханада жатыр. Ол өмірдің мәні, қоғамдағы келеңсіз құбылыстар туралы көп ойланады. Сүйтсе оның ойларын біреу оқып отығандай оған хат жазып жатады. Содан ол таң қалып «Менің ішімдегі ойымды оқып отыр ма? Ол менің ең теріс, жаман, сұмдық ойларымды да оқи ма?» деген үрейге түседі. Ақырында, өзі ойлап, өзі жазып отырған адамның – өзі екенін түсінгенде қатты шошынады. Сол сәтте: «Егер менің ішімдегі жаман ойлар менімен бірге өмір сүрсе, онда олар да менімен бірге көрге кетсін», – деген шешімге келеді.
Бұл – Төлен Әбдік прозасына тән терең философиялық пайым. Мұнда суреткер адамзат болмысындағы ізгілік пен зұлымдықтың күресінде ізгіліктің жеңуі үшін не істеу керек деген сауалға көркемдік тұрғыдан жауап береді. Өйткені повестің атының өзі – «Парасат майданы». Яғни, «Парасат майданында» парасат жеңіске жету керек деген ойды айтады.
Кез келген көркем шығармада тартыс болуы заңды. Мейлі ол өлең болсын, әңгіме болсын, роман мен повесть болсын – егер өзегінде тартыс болмаса, шығарма әсерсіз, әлсіз болады. Оқырманды өзіне тартпайды, терең ой қалдырмайды. Ал егер сол тартыс қисынды дамып, көркем түрде түйінделсе – ол шығарманың шынайы биігіне жеткені.
Осы көркемдік тартыстың бастауы тым әріде – мифологиялық танымда жатыр. Әлемнің жаралуы туралы көне мифтерде хаос пен космостың күресі, кейін ізгілік пен зұлымдықтың мәңгілік шайқасы бейнеленген. Бұл – адамзат санасындағы терең метафора. Ол мифтерден бастау алып, поэтикалық ойлау дәуірі арқылы қазіргі көркем шығармашылықтың табиғатына сіңіп кеткен қуатты идея. Жазушы атаулы осы ішкі майданды, адамның ішкі жарығын да, қараңғысын да көркемдікпен жеткізуге тырысады.
Енді біз мифологиядағы екі дүниеге бөліну туралы айтып отырмыз ғой. Бір нәрсенің екіге жарылуы. Бұл жерде тек адамның бойындағы жақсылық пен жамандықтың күресі ғана емес, сонымен қатар бір адамның бойындағы әртүрлі ойлар мен сезімдердің қақтығысы да болады.
Мұның бастауы әріде жатыр. Әуелгі мифтерде біртұтас дүниенің екіге жарылуы, содан кейінгі әртүрлілік, тартыс, қарама-қарсылық – міне, осы идеялар кейінгі шығармашылықта, адамның ішкі әлемін бейнелеуде жалғасын тапқан.
Бір адамның бойындағы әртүрлі пиғылдардың, сезімдердің күресі, жақсылыққа не жамандыққа қарай ұмтылысы – бүгінде лирикалық шығармаларда кеңінен көрініс тауып отыр. Мұның көркем әдебиеттегі атауы – «Қос жарылу». Яғни, біртұтас болмыстың екіге бөлінуі.
Бұл «Қос жарылу» шығармашылықта екі түрлі формада көрінеді.
1. Үлкен біртұтас қоғамдық организмнің немесе өмір сүруші топтың екіге бөлінуі, екі түрлі бағытта кетуі.
2. Біртұтас жеке адамның ішкі әлемінің өз ішінде екіге жарылуы.
Яғни, тұтас бір ортадан – қоғамнан – жекелеген адамға дейін жалғасатын қос жарылу процесі бар. Осы идеялар көркем шығармашылықтың өзегіне айналған.
Мұның бастауында біз бұған дейін айтып өткен екіге жарылу ұғымы тұр. Енді жеке адамның өз ішіндегі екіге жарылуы немесе сезімдер қақтығысы, әртүрлі көңіл-күйлердің тайталасы – көркем шығармашылықтағы басты тақырыптардың бірі. Бұл құбылыс әдебиетте «коллизия», «конфликт» деп аталады.
Көркем шығармашылықта, әсіресе драмада, роман мен повестерде осындай үлкен ішкі және сыртқы конфликтерге қатысты күрделі қатынастар жүйесі қалыптасқан. Ал енді адамның шағын бір ішкі жан сезіміндегі әртүрлі ойлардың тайталасын біз лирикалық шығармалардан көре аламыз. Лирикалық кейіпкердің жан дүниесіндегі қозғалыс, әрқилы сезімдердің тартысы. Лириканың негізі алтын өзегі деп айтуымызға болады
Абай шығармашылығынан бастап, оның арғы жағында тұрған жыраулар поэзиясына назар аударайық. Бұлардың әрқайсысында бұл тартыс сипаттары параллельдік тұрғыда – психологиялық параллелизм, синтаксистік параллелизм, болмаса одан да мүлдем күрделеніп, лирикалық философиялық мәнінде көрініс тауып отырды.
Жыраулар поэзиясына назар аударсақ, мысалы, «Шалкиіздің Би Темірге тепсінуі» немесе «Толығауы» дейтін толғауында қарапайым формальдық пішінде тұрғанына назар аударайық.
«Еділден аққан сызашық
Біз көргенде тебінгіге
Жетер-жетпес су еді -
Телегейдей сайқалтып,
Жарқыраған беренді
Теңіз етсе, Тәңірі етті!», – дейді.
Яғни, бұл жерде қандай үдеріс қалай жатыр? Қалай өсті немесе қалай жарқырады? Болмайтын бір сызашықтың, жылғаның теңізге айналуы дейтін ұғымды бейнелеуіне сыйдырады.
«Жағасына қыршын біткен тал еді -
Жапырағын жайқалтып,
Терек етсе, Тәңірі етті!», – дейді.
Енді неге бұның бәрін айтты? Неге ол айдаладағы сызашықтың теңізге жетуінен, бір болмайтын кішкентай ғана талдың терекке айналуын айтып келеді де:
«Тебінгінің астынан
Ала балта суырысып,
Тепсінісіп келгенде
Тең атаның ұлы едің,
Дәрежеңді артық етсе, Тәңірі етті!», – дейді.
«Сен кімсің?» – дегенге сайып тұрған нәрсе. Бірақ бұл қалай болғанмен де көшпенділердің санасында бар дүниетаным. Өзінің билеушісіне деген ерекше құрмет, оны артық тұту, оның артықтығын мойындау деген сияқты бір екпінді, айналып келгенде, табиғатпен, өзінің танымдық жүйесімен алып келеді.
Сонда ғана ол нанымды, қисынды болады. Сөздің логикасы болады. Суреттеудің, бейнелеудің өзіндік бір жаңа жүйесі түзіледі.
Болмаса:
«Жауынды күні көп жүрме,
Жар жағасы тайғақ-ты.
Жаманға жақыным деп сыр айтпа,
Күндердің күні болғанда,
Сол жаман өз басыңа айғақ-ты!», – деп, анау табиғаттағы бір құбылысты әкеледі де, мынау адам бойындағы қасиетті екеуінің арасындағы бір шекті, шекараны қойып отырады.
Болмаса, біздің «Батырар жырындағы» «Едіге жыры» мен «Ер Тарғын жыры» назар аударыңыздар. Онда да бүкілі – салыстыру. Ал салыстырудың басындағы екі түрлі, екі ыңғайлы нәрсені ғана қою емес, енді сол екі позицияға тұрған заттардың, ұғымдардың, нысандардың, құбылыстардың, әрекеттердің барлығының бір жағындағы жүйемен келуі бар.
Яғни, бұл жерде шығармашылық иесінің өзінің алдына қойған мақсат-мүддесі тұрады: біз нені айтуымыз керек, нені білуіміз керек, нені түйіндеуіміз керек деген әр шығармашылық иесінің, суреткердің өзінің алдына қойған кредосы бар. Әр суреткердің өзінің ұстанған позициясы тұрады. Қарап отырсаң, оның бәрін көркемдікке айналдыру – бұл шығармашылық иелеріне бұйырылған бір бақыт, солардың еншісіне берілген бір дүние деп айтуымызға болады.
Жалпы, мифологияға тән ең бір жақсы көретін дүнием, өмірдің мәңгілік болуы туралы идея. Рух мәңгілігі, өмір иесі ретінде рухтың өлмейтіндігі – бұл әрқайсымыздың өз танымымызда бар. Біз – түрік тектіміз, өзіміз сенген, иланған сеніміміз бар. Иә, бұл әрқайсымыздың ішімізде.
Міне, осы тұрғыдан келсек, мифтік баяндар адамға ерекше бір әсер береді. Серікбол Қондыбай Үшқияның жұртынан шыққан ғажайып бір феномен. Ол кісінің айтқандарында мынадай нәрсе бар:
«Ілкі төр» деген жеріміз бар. Рух қайдан келді – сонда барады. Ақыры айналып келеді, – дейді. Сол «Ілкі төрдің» бергі жағында «Төретам» деген ұғым бар дейді қазақта. Тағы бір ұғым – «Жиделі Байсын». Түркі дүниесінде бар. Қорқыт іздегені де осы. Ажалдан қашуы –мәңгілік тұрақ, рух мекенін іздеуі. Ақыры ол тұрақты судың бетінен тауыпты дейді.
Су – екі дүниені жалғайтын медиатор. Хаос та – су. Бұл адамзаттың «Мәңгілік мекені», «Рух мекені» дейтін түсініктерін туғызады. Мұндай ұғым шумерлерде де, қытайларда да бар. Біздің түркілердің түсініктерінде де жатыр. Жалпы барлық халықтарда бар. Бірақ біз оны әрқайсымыз өзімізше түсінеміз.
Абсолютті ақиқатты біз білмейміз. Ол жаққа барып келген ешкім жоқ.
Бірақ осы бір нәрсеге біздің жанымыз, көңіліміз иланады. Біз оны рас деп қабылдаймыз. Өзіміздің ішкі сана-сезімімізде, көңіліміздің түкпірінде – ол рас деп қабылданады.
Мысалы, кельт мифологиясында адам өлген соң аралға барады екен дейді. Ол Донның үйі дейді екен. Дон дегеніміз ең ағаш марқұм болған адам екен дейді. Немесе бір Авагон деген арал бар дейді. Алмалар пісіп тұрады. Ешкім жемейді. Ал онда атақты «Артур король» жатыр дейді. Қашан халық оны керек қылады, іздейді. Сол кезде қайтадан халықтың ортасына оралады дейді.
Сондай-ақ қытай мифологиясында адам жердің астына түскен соң, тура алдынан он екі палата шығады. Кіріп келгенде алдына бір айна тұрады. Бұл айна – «Зұлымдық айнасы» деп аталады екен дейді. Сол айнаның алдында адам баласының тіршіліктегі жақсы-жаман істерінің бәрі көрініп тұрады екен.
Міне, соған байланысты әрбір палатада жаза тағайындалады да, ең соңғы палатаға барып, «Бұл адамның рухы әрі қарай қалай өмір сүруі керек, қайсысына лайықты?» – деген шешім қабылданады дейді.
Ал енді гректерді қарасаңыздар: Аид патшалығы бар, ана қаһарлы Стикс өзені бар, көлеңкелер жүзіп жүретін. Бірақ одан басқа Крон деген патша бастап баратын Элисей деген ғажайып адамдар мекені бар. Яғни, сен жақсы болсаң – жақсы жерге, жаман болсаң – жаман жерге барасың. Егер сен жақсы, өзгеше өмір сүрсең – рахат, тамаша, ғажайып мекенге барасың. Егер сен зұлым, оңбаған болсаң – өзің азапталатын, тергелетін сондай бір «оңбаған жерге» барасың дейді.
Мысалы, Осирис келіп жүректі алады екен де, таразыға салады екен дейді. Сонда жүрек шынын айтып қояды екен. Егер жүректе титтей бір жамандық болса – болды. Бір құбыжық ит тұрады, соның талауына беріледі дейді.
Сол кездегі көне мысырлықтарда «Заклинание» деген болған. Пенде баласы болғасын – бір титтей де күнә жасалады ғой. Осирис сотының алдында жүрек сатып қоймас үшін, сол кезедгі халық жүрекке сол заклинаниені оқиды екен.
Қарап отырсаңыздар – адамзат баласын ұлы гуманизмге бастайтын, қандай болсаң да, жақсылық ізгілік деген дүниенің сені жеңетінін түсіндіріп тұратын – осы мифтік мотивтер, мифтік сюжеттер.
Сондықтан, осы «миф» дейтін әлемге жаңаша көзқарас тұрғысынан қарағанымыз жөн. Әсіресе болашақ жастарымызға баса айтатын дүниеміз де осы пайымдар дер едік.
