Қытай жазушысы Мо Янның Қазақстанға келуі әдеби ортада қызу пікірталас туғызды. Әлеуметтік желілерде «Неге қазақ жазушысы Нобель сыйлығын алмайды?», «Бізде Мо Яннан артық түспесе, кем түспес жазушы көп қой» деген сарындағы пікірлер жиі айтылды. Бұл сұрақтың астарында ұлттық әдебиетке деген жанашырлық та, белгілі бір деңгейдегі өкпе-наз да жатыр. Алайда мәселені тек жазушының талантымен немесе әдеби шығарманың көркемдік деңгейімен ғана түсіндіру жеткіліксіз. Ойлап қарасақ, Нобель сыйлығы – тек әдеби жетістіктің көрсеткіші емес, сонымен бірге ұлт тілі мен мәдениеті, аударма саясатының, халықаралық әдеби айналымның нәтижесі.
Ең алдымен бір нәрсені түсініп алған жөн: әдебиет пен тілдің тағдыры бір-бірінен ажырамайды. Әдебиеттің әлемдік кеңістікке шығуы сол әдебиетті тудырған тілдің ықпалына, таралу аймағына және аударылу мүмкіндігіне тікелей байланысты.
Қытай әдебиеті туралы сөз болғанда, біз ең алдымен қытай тілінің қуатын ескеруіміз керек. Қытай тілі – миллиардтан астам адамның тілі. Қытай мемлекеті ондаған жыл бойы өз әдебиетін, мәдениетін, ғылыми еңбектерін әлем тілдеріне жүйелі түрде аударып келеді. Нәтижесінде қытай әдебиеті халықаралық әдеби кеңістіктің ажырамас бөлігіне айналды.
Ал қазақ әдебиеті өз қазанында өзі қайнап жатыр... Қазақ тілінде сөйлейтін халық саны салыстырмалы түрде өте аз. Оның үстіне қазақ тілінің халықаралық ғылыми, мәдени және әдеби айналымдағы үлесі де шектеулі. Сондықтан «неге қазақ жазушысы Нобель алмайды?» деген сұрақтың алдында «қазақ әдебиеті әлемге қаншалықты таныс?» деген сауал тұруы керек.
Өкінішке қарай, әлем қазақ әдебиетін толық танып отырған жоқ. Оның басты себептерінің бірі – аударма мәселесі. Кез келген ұлы әдебиет алдымен өз ұлтының шекарасынан шығып, өзге тілдерде өмір сүре бастағанда ғана әлемдік құбылысқа айналады. Бүгінгі күні әлем әдебиетінің классиктері саналатын көптеген қаламгерлердің шығармалары ондаған, тіпті жүздеген тілге аударылған. Олар тек өз елінің жазушысы емес, адамзаттық құндылықтарды сөйлеткен тұлғалар ретінде қабылданады.
Қазақ әдебиетінде де әлемдік деңгейдегі шығармалар аз емес. Абайдың философиялық тереңдігі, Мұхтар Әуезовтің эпикалық қуаты, Мағжан Жұмабайдың поэтикалық әлемі, Әбіш Кекілбайұлы мен Мұхтар Мағауиннің интеллектуалдық прозасы – халықаралық оқырман үшін қызықты болуы тиіс мұралар. Бірақ бұл шығармалардың басым бөлігі әлемнің жетекші тілдерінде жүйелі әрі сапалы түрде ұсынылған жоқ.
Нобель сыйлығын армандау үшін ең алдымен аударма институтын қалыптастыру қажет. Әлемдік әдеби нарықта агенттер, баспалар, әдеби қорлар, халықаралық фестивальдер мен аудармашылар үлкен рөл атқарады. Жазушының шығармасы оқырманға өздігінен жетпейді. Оның артында тұтас мәдени инфрақұрылым жұмыс істейді. Сондықтан қазақ әдебиетінің болашағы туралы сөз қозғағанда, мәселені бір жазушының тағдырына тіреп қою дұрыс емес. Бізге ең алдымен қуатты тіл саясаты, сапалы білім жүйесі, кәсіби аударма мектебі және халықаралық әдеби байланыстар қажет.
Қазақ әдебиеті қуатты болуы үшін қазақ тілі де қуатты болуы керек. Тіл – әдебиеттің тамыры. Тамыры әлсіз ағаштың биікке бойлауы қиын. Қазақ тілі ғылым мен технологияның, бизнес пен халықаралық коммуникацияның тіліне айналған сайын қазақ әдебиетінің де ықпалы арта түседі.
Мо Янның келуі бізге бір нәрсені тағы да еске салды: әлемдік деңгейге шығу үшін тек талант жеткіліксіз. Әлемдік деңгейге шығу үшін әдебиетті көтеретін тіл керек, тіл мен аударманы қолдайтын мемлекет керек, мемлекеттің мәдени стратегиясы керек, ең бастысы – ұлттың өз әдебиетіне деген сенімі керек.
Нобель сыйлығы мақсат болуы мүмкін. Бірақ одан да маңызды мақсат бар. Ол – қазақ әдебиетін әлем оқитын әдебиетке айналдыру. Егер біз осы жолды дұрыс құра алсақ, Нобель сыйлығының өзі бір күні қазақ жазушысының алдына келуі әбден мүмкін.
Қазақ тілінің тұралап қалған мәселесі көп нәрсеге кедергі екенін және ұмытпайық! Иә, біздің Мо Яндай талантты жазушыларымыз өте көп, бірақ оны кім таниды?! Шетел түгілі өз еліңде танып, бағалап жатқандар бар ма?
