Кейде бұрынырақта жазылған шығармаларды қайта оқитының бар. Әдебиет, оның ішінде проза тұтас кезеңнің тарихи бұрылыстарын, мінез бен санадағы өзгерістерді, рухани сілкінісін көрсетіп, қоғам мен ұлттың қалыптасуы туралы ойды айта алатынымен әдебиет. Әлем әдебиетіндегі ұлттық ояну мен қоғамдық серпілісті бейнелейтін шығармалардың бірқатары уағында орысшаға, кейбіреуі қазақшаға да аударылды, оны біздің оқырмандар оқыды да.
Халықтың даму жолын ашық үгіт емес, көркем образдар мен характерлер арқылы бейнелеп, ұлттық болмысты көрсететін шығармалар бізде де жазылды. Соны мысалға келтіріп, үш жазушыны қатар алдық. Екі әңгіме өткен ғасырдың 20-жылдарында жазылған болса, бір әңгіме тәуелсіздік тұсында жазылды. Екі арада қаншама жыл өтсе де, соншама өзгеріс байқалмайтындай ма... салыстырып көрейік.
«Ел ермегі»
Бейімбеттің бұл әңгімесінде жазда аз ғана егін егіп, сонымен қанағат қылып, қалған уақытта көлеңкеде жатып алып, бос әңгіме айтып күн өткізетін қазақтар бар еді. Шығармадан үзінді келтірейік.
«Бұл – ымырашыл, ата жолын бұзбайтындардың кеңесі. Осы кеңес елдің көбінде бар. Көлеңкеде жатып, ұзақ күнді кеш қылу үшін осыны ермек қылады. Кертартпалықпен күні өтеді…
- Әскерлікке алынған жастар елге келді. Шабындық бөлісі өтті. Ендігі ермегі не?
- Саспаңдар, ел табар. Шабындықтан туған бірталай дау бар. Күзге шейін сол ермек. Күзге қарай, егіс шықпаса, аштық ермек болмас па екен?»
Мүмкін, сол кездің саясаты шығар, автор салыстырмалы түрде тынымсыз еңбектеніп, күзде мол өнім алатын орыс көршіні айтады. Ала жаздай әңгімемен күн өткізген қазақ күз келгенде орыстың астығына жерін айырбастайды. Жазушы жалқаулық, бейқамдық, өсекке әуестік сияқты мінезге бой алдырған бір ғана ауылды суреттегенімен, ол арқылы тұтас халыққа ортақ мінезді, ұлттың ойлау жүйесіндегі әлсіз тұстарды көрсетеді.
Ал, одан бері не өзгерді?
Уақыт өзгерсе де, «ермек» өзгерген жоқ. Майлин заманындағы «әңгіме-өсек» қазір тек басқа форматқа – цифрлық кеңістікке ауысты. Майлин кейіпкерлерінен асып кеткеніміз жоқ, әлеуметтік желілерде отырып, әртістердің ажырасқанын талқылап, біреудің жеке өмірін қазбалаймыз. Күн сайын жаңалықтың орнына өсек айтылады.
Задында адам рухани және еңбек тұрғысынан өсуді тоқтатса, онда «аштық» басқа түрде келеді – білім аштығы, мәдениет аштығы, сана аштығы.
«Ұлттың дерті»
Жозе Сарамагоның «Слепота» деген романын оқығандардың есінде шығар, елдің бәрі қайдан тап болғаны белгісіз бір суқараңғылыққа душар болады. Дым көрмей, қабырға сипалап қалғандардың ішінде жалғыз көре алатын кейіпкер – көз дәрігерінің әйелі ғана. Ол күйеуінің қасында қалу үшін өзін соқыр сияқты көрсетеді және өркениет қирап, аман қалғандардың бойында о бастағы жыртқыштық инстинкт оянған күрделі шақта шағын топты бастап жүруге мәжбүр болады. Сондай аяқ астынан пайда болып, жұғатын дерт туралы әңгіме біздің қазақ әдебиетінде де бар. Ол жазушы Тынымбай Нұрмағамбетовтің «Ұлттың дерті» атты әңгімесі.
Жазушы қоғамның рухани дертін бір ғана адамның басындағы жағдаймен көрсетеді. Керімқұл Алтайұлы – кезінде лауазымды қызмет атқарған, өзін билікке мәңгі қажет адам санайтын, бірақ қызметінен кеткен соң өмірдің мәнін жоғалтып алған адам. Өз орнын биліктен іздеген, тәуелді сана иесінің образы бізге таңсық емес, біздегі өздерін «элита» санайтындардың дені осылар. Бұл жердегі әңгіменің басты ерекшелігі – Керімқұлдың жеке басындағы дерттің ұлттық деңгейдегі кеселге айналуы. Кейіпкер алғашында сөйлемей қояды, яғни қоғаммен байланысын жоғалтқандай болады. Біраз үзілістен соң қайта сөйлеп, бұл жолы сөйлегенде тіпті тоқтамай сөйлеп, саяси тақырыптан өзге ештеңе айтпайтын мылжың шалға айналады. Бұл – символдық көрініс. Жазушы осы арқылы қоғамдағы рухани тоқырауды, әрекетсіздік пен бос сөздің белең алуын әшкерелеп отыр. Шалдың мылжың болғаны ештеңе емес, оның ұлы, тіпті немересі де мылжың болады. Жағдайдың бұлай ушыққанынан шошыған кемпірі бір жерде керім емші бар екен дегенді естіп, үйіндегі көкезу мылжыңдарды сол түрік кемпірге апарады. Сондағы емші көріпкелдің: «бүкіл ұлтқа мылжыңдық дерт жабысқан» деген тұжырымы – шығарманың түйіні болып тұр. Бұл сөз тек Керімқұлдың отбасына емес, бүкіл халыққа қарата айтылған рухани «диагноз».
Жазушының ойынша, мылжыңдық бір жағы жауапкершіліктің жоғалуынан туған кесел. Көп сөйлегенімізбен, тәуелсіз ел бола тұра, тәуелсіз ой қалыптастыра алмадық. Емшінің «дұрыстап ала алмаған тәуелсіздік тәуелділіктен де жаман» дейтін жері бар. Бұл да ойланатын дүние.
Айтпақшы, әңгімеде дерттің тек ер адамдарға жұғатыны кездейсоқ емес. Ер-азамат – елдің тірегі, қоғамның қозғаушы күші. Егер ер азаматтар рухани әлсіз болса, ұлттың болашағы жайлы да уайым болады. Ал әйелдің міндеті – сол рухани тіректі сақтап қалу.
«Қара Бақсы»
Науқастанған туысына көмек керек болғанда ойланбастан мола қазуға да кірісіп кететін Әбежанның қылығынан басында тіксініп те қаласың, бірақ, бұл жерде шығарманың өзегі басқада. Егер ол молданың әр айтқанына илана беретін болса, бұл іске бармас еді.
«Көрге еңкейіп, үңіліп қарады да:
– Молда! – деді.
– Немене?
– Бетін ашады, белін шешеді дегенің қайда? Боранға баратын кісіше тұмшаланып, тырп етпестен жатыр ғой?
– Жоқ сөзді айтпашы! Бол, бітір – деді молда.
– Əй, молдам-ай! Тірілген кісі осындай бола ма? – деді де, асыл күректі жалпақ табанымен басып қалды. Сүйек сақыр-сұқыр етті – кебінді бас доптай ыршып, молданың кеудесіне дүрс етті. Молда қалпақтай түсті. Малай бұғып қалды. Қайта серіпкен басты қағып алып, сыртқа домалата тастап, Əбежан көрден шықты. Молданың аузы жыбыр-жыбыр.
Кебіннен шыққан, ырсиған, үңірейген, жидіген будырған қу басқа қарап Əбежан əнтек ойлап тұрып қалды.
Ақтарылған, қарауытқан, опырылған көр, жыртылған кебін, домаланған ақсақалды атайдың басы, уілдеген жел, құлазыған мола, алласына сыйынған екі адам Əбежанды да аз ойландырды».
Сырттай қарағанда «Қара бақсы» – ауылдағы бақсының бір ауру адамды емдеп жазғаны жайлы оқиға болғанымен, тура біздің кезеңді де қоса айтып отырғандай. Отырған жерде бірдеңе білгенсіп сөйлеп, жаназаға жиналған жұртты тозақпен қорқытып отыратын молда бейнесі, шала-шарпы білгенін көбейтіп, көмкеріп елдің миына тұман қаптатқан бүгінгі саясаттағы, медиа кеңістіктегі, блогерлер бейнесі көз алдыңа келеді. Даурығу бар, мазмұн жоқ. Халық соларға сенеді.
Шығармадағы қыңыр болса да, оқымаған болса да, ғылымға сүйенгісі келетіндігімен ең интеллектуал тұлға болып тұрған Әбежан. Ол діннің әр деталіне күмәнмен қарайды, өмірді тәжірибе арқылы түсінеді, табиғатқа, ақылға сенеді, ғылымға жақын. Бірақ ел оны жынды дейді. Өйткені қоғам шындықты айтқан адамның сөзін қабылдамайды. Мысалы, бізде интеллектуалды адамды емес, дауысы қатты шығатын адамды тыңдайды ғой. Аймауытовтың айтуынша, қазақтың ең үлкен трагедиясы – білімді адамның сөзі өтпейді. Рационал ойы бар адам қоғамда маргиналға айналды.
Жазушы шығармадағы қазақ қоғамының қорқыныштан, жалқаулықтан, өзіне сенімсіздіктен тұратын психологиясын Көшербай образы арқылы берген. Шын мәнінде Көшербайдың сауығуы – тек бақсы рәсімінен емес, адамның ерік күшінен, ішкі қуатынан. Оның бойындағы өмірге деген құштарлығы мықты. Бұл – тұспал. Біздің ұлт та бір күні жазушы аңсаған тұрпатқа ие болады.
Шын мәнінде ұлттың өз дертін өзі ауырлатып алуының бірінші себебі – сол терең білмей тұрып, өзін ғалым көрсететіндер, мазмұнсыз уағыз айтып, қарапайым адамды адастыратын діншілдердің, блогерлердің, тақырыпты білмей-ақ пікір айтып, халықты шатастыратын сөзуарлардың, популистердің, бір сөзбен жалаң сөзге үйір адамдардың соңынан еруі. Шындығында қоғамды ойлы адамдар ғана құтқарады. Қоғамның түзілуі заңмен, саясатпен немесе жаңа бағдарламамен емес, адамның жауапкершілігінен басталады.
Көріп отырмыз, бұл авторлардың ортақ бағыты – дәстүрлі ұлттық мінез бен рационалдықтың қақтығысы; жеке тұлғаның өзін табуы; ұлттың рухани өзгеруі; жаңа қоғамның туу кезеңіндегі рухани дағдарысты көрсету. Біз осы шығармалардағы кейіпкерлерден асып не өзгеріп кетпегенімізді мойындайық. БІзге жаңа тұрпаттағы шығармалар керек дегенімізбен, осындай шығармалар да керек. Бальзактың Францияның формальды түрде емес, нақты әлеуметтік құрылымының қалай өзгергенін, мемлекет пен ұлттың жаңа бет-бейнесін сипаттайтын «Человеческая комедия» сияқты шығармалар бізде де жазылар деп үміттенеміз. Ояну үшін. Ояту үшін. Ұлттың дертін көрсетіп, сауықтыру үшін.
Сол топтың ішінде қазақ бола ма?
Біз қазір нешетүрлі сұхбат алғыш, сұхбат бергіш болдық, бітпейтін подкасттар арқылы Керімқұл сияқты тоқтаусыз сөйлейміз, сосын оны фейсбукте кемі бес күн мыжғылап мыжимыз, бұл – сырттай белсенділіктің, ал ішкі жағынан бейшаралықтың көрінісі.
Тәуелсіздік алған жылдан бері сайлау мен референдум өткізген дақпыртымыз көп болғанмен, өнеркәсіп пен ауылшаруашылықта көрінер ештеңе жоқ. Сол баяғы көпсөзділік, мақтангершілік, жалқаулық, жалпақшешейлік... Есесіне коррупциядан көз ашпай қалдық.
Ақпараттық дәуірдің кеселі жұртшылық білімнің өзіне емес, сыртқы жарқылға, «вирус» жаңалықтарға, бір сәттік эмоцияларға тәуелді болып барады. Бұлай кете берсек, бізді ұлттық рухтың әлсіреуінен туған дағдарыс күтуі мүмкін.
Юваль Ной Хараридің «Болашақтың қысқаша тарихы» кітабы (ағылшын тіліндегі атауы Homo Deus) адамзаттың болашақтағы бағыттарын, технология мен биологияның тоғысуын және жаңа әлеуметтік құрылымдардың пайда болуын талдайды. Сол кітаптағы маңызды тараулардың бірі – «Великое разделение» деп аталатын бөлім.
Хараридің айтуынша, болашақта технологиялық және биологиялық мүмкіндіктер адамзаттың бір бөлігін ерекше қабілетті суперэлитаға айналдырады, ал көпшілік бұндай жетілуге қол жеткізе алмайды. Бұл жаңа түрдегі әлеуметтік жіктелуге алып келеді. Автор бұл процесті «үлкен бөліну» деп атайды. Бұл жерде автор айтып отырған негізгі идеялар мынау: Ендігі жерде адам мен технологияның жолы екіге айырылады. Біздің алдымызда болып кеткен индустриялық дәуірде технология адамдарды толық алмастырмай, адамдар біршама рөлде, әжептәуір орында болған болса, енді жағдай басқаша өзгеретініне өзіміздің де көзіміз жете бастады.
Енді Харари көп нәрсе айтады, оның ішінде болашақта «пайдасыз адамдар» тобы болатынын да... Бізге қызығы, керегі мынау – Хараридің ескертуіне мән берсек, болашақта адамзат тек экономикалық немесе әлеуметтік теңсіздікке емес, биологиялық теңсіздікке де тап болуы мүмкін. Бұл адамзаттың тармақтарға бөлінуіне, яғни бұрын болмаған жаңа түрлердің пайда болуына әкелуі ықтимал. Мысалы, бұрынғы әлеуметтік теңсіздік– байлық, жер, билікке негізделген болса, енді ол адамның биологиялық қабілеттерін – мысалы, ақыл қабілетін жақсарту, денсаулықты жақсарту, генетикалық жетілдіру, когнитивтік импланттарға орын беріледі. Бұл ғылыми игілікке қымбат болады және тек бай топқа ғана қолжетімді болуы ықтимал. Нәтижесінде супер қабілетті жаңа элита қалыптасады. Бұл элита қарапайым адамдардан тек әлеуметтік емес, биологиялық тұрғыдан айырмашылығы бар топқа айналуы мүмкін. Ал сол топтың ішінде қазақ бола ма? Біздің мемлекет бола ма?
Бұны неге айттық? Шын мәнінде технология дамуы жаман емес, бірақ оны кім иеленіп, қалай қолданатыны қоғамның тағдырын шешеді. Мәселе сонда. Біз көркем дүниелер оқитын, театрға баратын, ойланатын, білімді ұлтқа айналуымыз керек. Әйтпесе...
