Гектор Хью Мунро (Саки) 1870–1916 - өзінің тапқыр және ирониялық қысқа әңгімелерімен танымал британдық жазушы болды. Оның шығармаларында көбінесе күтпеген аяқталулар, сатира және нәзік юмор бар. «Ашық терезе» оның ең танымал әңгімелерінің бірі және ағылшын әдебиетінде кеңінен зерттеледі.
« — Менің тәтем қазір түседі, мырза Наттел, — деді он бес жасар өте байсалды бойжеткен, — әзірше маған төзе тұруыңызға тура келеді».
Фрамтон Наттел келесі сәтте келетін тәтесінің көңіліне тимей, осы жерде отырған жиен қызға жағымды әсер қалдыратындай сөз айтуға тырысты. Іштей ол осындай бейтаныс адамдарға жасалатын ресми визиттер оның емделіп жүрген жүйке ауруына қаншалықты көмектесетініне бұрынғыдан да бетер күмәндана бастады.
«— Оның қалай болатынын білемін, — деген еді оның әпкесі ол ауылға аттанып бара жатқанда, — сен ол жақта оңаша қалып, ешкіммен тілдеспейсің, содан мұңайғаннан жүйкең бұрынғыдан да нашарлайды. Мен саған өзім білетін адамдардың бәріне таныстыру хаттарын беріп жіберемін. Менің есімде қалғандарының кейбіреулері өте жақсы адамдар еді».
Фрамтон өзі таныстыру хаттарының бірін тапсырғалы отырған ханым — миссис Сэпплтонның «жақсы адамдар» санатына жататынын не жатпайтынын ойлап отырды.
«— Сіз бұл маңдағы адамдардың көбін танисыз ба? — деп сұрады бойжеткен, олардың арасындағы үнсіздік жеткілікті болды-ау деген кезде».
«Дерлік ешкімді танымаймын», — деді Фрамтон. «Менің әпкем осында, шіркеу қызметкерінің үйінде осыдан төрт жыл бұрын тұрған болатын. Ол маған осындағы кейбір адамдармен танысу үшін ұсыныс хаттарын берген еді».
Ол соңғы сөзін өкінішті үнмен айтты.
«Олай болса, сіз менің тәтем туралы ештеңе білмейсіз ғой?» — деп сөзін жалғастырды өзін-өзі ұстай білетін жас бойжеткен.
«Тек аты-жөні мен мекенжайын ғана», — деді қонақ. Ол Сэпплтон ханымның тұрмыста немесе жесір екенін білгісі келіп отыр еді. Бөлмедегі белгісіз бір нәрсе мұнда ер адамның тұратынын аңғартқандай болды.
«Оның үлкен қайғысы осыдан тура үш жыл бұрын болған еді», — деді бала. «Бұл сіздің әпкеңіз кеткеннен кейін болған оқиға».
«Оның қайғысы?» — деп сұрады Фрамтон. Мұндай тыныш ауылдық жерде қайғылы оқиғалар орын алуы мүмкін еместей көрінді.
«Сіз қазан айының түс қайтқан уақытында неге біз терезені айқара ашып қойғанымызға таң қалатын шығарсыз», — деді жиен қыз көгалға ашылатын үлкен француз терезесін нұсқап.
«Жылдың бұл мезгілі үшін күн айтарлықтай жылы екен», — деді Фрамтон. «Бірақ бұл терезенің сол қайғылы оқиғаға қатысы бар ма?»
«Осы терезе арқылы осыдан тура үш жыл бұрын оның күйеуі мен екі інісі аң аулауға шығып кеткен болатын. Олар ешқашан оралмады. Сүйікті құс ататын жерлеріне бара жатқан жолда үшеуін де қауіпті батпақ жұтып қойды. Ол кезде өте жаңбырлы жаз болған еді, білесіз бе, бұрын қауіпсіз болып көрінген жерлер кенеттен ескертусіз-ақ опырылып кететін. Олардың денелері ешқашан табылмады. Міне, осы оқиғаның ең қорқынышты жері осы еді».
Осы сәтте баланың дауысы өзіне сенімді қалпын жоғалтып, дірілдей бастады.
Байғұс тәте әрқашан олардың бір күні қайтып оралатынын ойлайды. Олар өздерімен бірге жоғалып кеткен кішкентай қоңыр спаниельмен бірге сол терезеден кіріп үйреніп қалу үшін терезені ашады, сондықтан терезе әр кеш сайын ымырт батқанша ашық тұрады, бірақ олар олай істемейді. Байғұс тәте, ол маған олардың қалай қыдырғанын жиі айтып беретін. Күйеуі қолына ақ су өткізбейтін пальтосын киіп алған, ал кіші інісі Ронни оны мазақ ету үшін әрқашан айтатын «Берти, неге байландың?» деп әндететін, себебі ол бұл оның жүйкесіне тиетінін айтқан. Білесіз бе, кейде осындай тымық кештерде олардың бәрі сол терезеден кіріп келетіндей маған түрпідей тиетін үрейлі сезім пайда болады...»
Ол сөзін кілт үзіп, сәл түршігіп қалды. Фрамтон үшін тәтейдің бөлмеге кешігіп келгеніне кешірім сұрап, қарбаласа кіріп келгені үлкен жеңілдік болды.
— Вера сіздің көңіліңізді көтерді деп үміттенемін? - деді ол.
— Ол өте қызықты болды, - деді Фрамтон.
— Терезенің ашық тұрғанына қарсы емессіз бе? - деді Сэпплтон ханым көңілді үнмен. — Менің күйеуім мен ағаларым аңнан тікелей осы жерге келеді, олар әрқашан осы жолмен кіреді. Олар бүгін батпақта құс атуға кеткен, сондықтан менің байғұс кілемдерімді ластайтын болады. Нағыз еркектерге тән қылық, солай емес пе?
Ол аңшылық пен құстардың азаюы және қыста үйрек атудың келешегі туралы көңілді әңгімеледі. Фрамтон үшін мұның бәрі қорқынышты еді. Ол әңгімені осы жантүршігерлік тақырыптан басқа жаққа бұруға барынша тырысты, бірақ толық нәтиже шығара алмады. Ол үй иесінің оған тек аз ғана көңіл бөліп отырғанын, ал оның көздері үнемі ашық терезе мен оның артындағы көгалға қарай беретінін сезді. Оның осы бір қайғылы мерейтойда келуі нағыз сәтсіз сәйкестік болды.
«Дәрігерлер маған толық демалуды, психикалық қозуды болдырмауды және физикалық күш түсіретін жаттығулардан аулақ болуды бұйырды», - деп мәлімдеді Фрамтон. Ол бейтаныс адамдар мен кездейсоқ таныстардың өз сырқаттары мен кемістіктерінің егжей-тегжейін, олардың себептері мен емделу жолдарын білуге құштар болатыны туралы кең таралған қате түсінікте болды. «Бірақ диета мәселесіне келгенде олар соншалықты келісімде емес», - деп жалғастырды ол.
— Солай ма? - деді Сэпплтон ханым. Оның дауысы соңғы сәтте ғана есінеуді алмастырғандай болды. Содан кейін ол кенеттен сергек бола қалды, бірақ Фрамтонның айтқандарына емес.
— Міне, олар келді! - деп айқайлап жіберді ол. — Дәл шай ішетін уақытта жетті, олардың түріне қарасаңшы, бейне бір көздеріне дейін балшыққа батқандай!»
Фрамтон сәл қалтырап, қызға түсіністік танытқан кейіппен бұрылды. Қыз ашық тұрған терезеге есеңгіреген қорқынышпен қарап тұр екен. Тілмен айтып жеткізгісіз үрейден Фрамтон орнында кілт бұрылып, сол бағытқа көз тастады.
Қоюланған ымыртта көгалдың үстімен үйге қарай үш тұлға келе жатты; олардың бәрі қолтықтарына мылтық қысқан, ал біреуінің иығына ақ су өткізбейтін плащ ілінген еді. Олардың соңынан шаршаған қоңыр спаниель ілесіп келеді. Олар үйге үнсіз жақындады, сосын қараңғылықтан қарлыққан жас дауыс әндеткендей шықты: «Мен айттым, Берти, неге секіріп жүрсің?»
Фрамтон таяғы мен қалпағына жармасты; дәліз, қиыршық тасты жол және алдыңғы қақпа оның асығыс қашуындағы көмескі кезеңдер болды. Жолда келе жатқан велосипедші соқтығысып қалмас үшін орманға қарай бұрылуға мәжбүр болды.
«Міне, біз де келдік, қымбаттым,» - деді ақ плащ асынған адам терезеден кіріп жатып, - «біршама балшық екен, бірақ көбісі кеуіп қалыпты. Біз келгенде атып шыққан кім еді?»
«Өте оғаш адам, мырза Наттел,» - деді ханым Сэпплтон; «тек өз аурулары туралы айтып, сіз келгенде қоштаспастан немесе кешірім сұрамастан атып шықты. Бейне бір елес көргендей болды.»
«Меніңше, бұл спаниельден болды,» - деді жиен қызы байсалды дауыспен; «ол маған иттерден қатты қорқатынын айтқан болатын. Бірде Ганг өзенінің жағасында оны қаңғыбас иттер үйірі қуып, ол жаңадан қазылған зиратта түнеуге мәжбүр болған, ал иттер оның төбесінде ырылдап, ауыздарынан көбік шашып тұрған. Кез келген адамның зәресін алатын жағдай.»
Кенеттен оқиға құрастыру оның мамандығы еді.
Аудармашының ой толғауы
Бұл аударма мәтінімен жұмыс істеу барысында мен Сакидың британдық талғампаз ирониясы мен психологиялық тереңдігін қазақ тілінің бай бейнелеу құралдары арқылы жеткізудің қаншалықты күрделі әрі қызықты екенін сезіндім.
Ашық терезе сырттай қарағанда қарапайым әрі шағын әңгіме болып көрінгенмен, оның астарында адам психологиясының нәзік иірімдері,эдвардиандық дәуірдің әлеуметтік этикеті және қиялдың шынайылықты қалай өзгерте алатын құдіреті жатыр.
Шығарманың басты кейіпкері Фрамтон Наттел ауылдық жерге жүйке ауруын емдеу үшін, тыныштық іздеп келеді. Алайда, оның бұл осалдығы мен аңғалдығы он бес жасар Вера есімді бойжеткеннің тапқыр да қауіпті ойынының нысанына айналады. Вера — кез келген жағдайдан лезде хикая құрастыра алатын ерекше бейне. Оның ересектер әлемінің бірсарындылығы мен жалықтырарлық ережелерінен қашу жолы — осы қиял әлемі.
Терезе — бұл шығармада жай ғана архитектуралық бөлшек емес, ол шынайы өмір мен көркем фантазияның, тірілер мен «елестер» әлемінің арасындағы шекара тәрізді символдық мәнге ие. Әңгімені аудару барысында ең үлкен қиындық — ағылшын тіліндегі астарлы әзіл мен нәзік сатираны қазақ оқырманының қабылдауына лайықтап, мәтіннің түпнұсқалық рухын жоғалтпай жеткізу болды. Мысалы, миссис Сэпплтонның аңшылық туралы ештеңеден секемтенбей, көңілді сөйлеуі мен Фрамтонның іштей қорқынышқа бой алдыруы арасындағы контрастты қазақ тіліндегі психологиялық контекстпен беру ерекше ізденісті аңғартады. Әңгіменің соңындағы Вераның Наттелдің қашуын иттің қорқынышымен байланыстырып, жаңа хикая өрбітуі — оның бұл іске машықтанған шебер екенін тағы да дәлелдейді.
Бұл аударма жұмысы көркем аударманың тек сөз алмастыру емес, мәдениеттер мен адам жанының сырларын жаңа тілдік кеңістікте қайта тірілту өнері екенін ұғындырады. Сакидің бұл туындысы қазақ тілді оқырманға адамның сенгіштігі, сөздің құдіреті және шындық пен өтіріктің арасындағы жұқа жіп туралы терең ой салуға қабілетті.
Аруна Усембек, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің шетел филологиясы факультетінің студенті
